Του Δημητρίου Τραπεζιώτη
Προέδρου του Δ.Σ. του Ινστιτούτου Έρευνας και Μελέτης Θουκυδίδης
Η ιδέα του έθνους και του εθνικού κράτους αποτελούν τις δύο από τις βασικές ιδέες που σφράγισαν της εξέλιξη της Σύγχρονης Ιστορίας. Από την Ελληνική Επανάσταση του 1821 έως την ενοποίηση της Ιταλίας και της Γερμανίας, το αίτημα των λαών των χωρών αυτών ήταν σαφές: αυτοδιάθεση και κυριαρχία.
Η ανάδυση του εθνικού κράτους ήταν αποτέλεσμα μιας ιστορικής ανάγκης των κοινωνιών για ένα πλαίσιο που θα τους προσέδιδε ταυτότητα και εν προκειμένω εθνική ταυτότητα και θα τους διασφάλιζε την ασφάλεια και τη δυνατότητα επιβίωσης χαράσσοντας το μέλλον τους. Ως προς την Ελληνική Επανάσταση παρά τις οποίες σύγχρονες «δοξασίες» δεν αποτελεί αφετηρία γένεσης του Ελληνικού Έθνους αλλά αποτελεί την Έγερση του Ελληνικού Έθνους προς την ανάκτηση κρατικής υπόστασης.
Η σημερινή εποχή χαρακτηρίζεται από την παγκοσμιοποίηση, από τις τεχνολογικές ανατροπές, από τις γεωπολιτικές κρίσεις και το καίριο ερώτημα που τίθεται είναι το εξής, έχει η έννοια έθνος μέλλον ή ανήκει στο παρελθόν; Η απάντηση, σε αυτό το ερώτημα, είναι ότι το έθνος και το εθνικό κράτος όχι μόνο επιβιώνουν, αλλά παραμένουν αναντικατάστατα παρά την ύπαρξη υπερεθνικών οργανισμών.
Το έθνος ως έννοια και ιδέα διαθέτει ιστορική νομιμοποίηση, δεν αποτελεί συγκυριακό δημιούργημα αλλά αποτελεί σύνθεση αιώνων κοινής ιστορίας, μνήμης και πολιτισμού ενός λαού.
Η θρησκεία, η γλώσσα και οι παραδόσεις συνθέτουν μια αίσθηση συλλογικότητας του «εμείς» που δίνουν συνοχή σε μια κοινωνία.
Η Γαλλική Επανάσταση κατέδειξε με εμφατικό τρόπο ότι, ο λαός και εν προκειμένω ένα έθνος έχει δικαίωμα να κυβερνάται από μόνο του. Έτσι, το έθνος δεν είναι μόνο μια πολιτισμική ενότητα αλλά αποτελεί και μια πολιτική δύναμη ικανή να θεμελιώσει τη δημοκρατία και το κράτος δικαίου.
Τα εθνικά κράτη αποτελούν επί της ουσίας την μετουσίωση της ιδέας του έθνους. Το Εθνικό Κράτος διασφάλισε στους πολίτες ένα πλαίσιο δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, διασφάλισε την έννοια της κυριαρχίας και όρισε τα σύνορα της πολιτικής κοινότητας που συγκροτεί ένα Εθνικό Κράτος.
Η κινητήριος δύναμη ενός Εθνικού Κράτους συνίστανται σε τρεις άξονες, την Εθνική Κυριαρχία, την Συνοχή και την Δημοκρατία συγκεκριμένα :
– Η Εθνική Κυριαρχία είναι η ικανότητα ενός έθνους να καθορίζει το ίδιο την πορεία του.
– Η Συνοχή είναι αποτέλεσμα της κοινής ιστορικής και πολιτισμικής εμπειρίας ενός Έθνους.
– Η Δημοκρατία, που επί της ουσίας είναι η βούληση ενός έθνους και η οποία εκφράζεται καλύτερα σε ένα πλαίσιο με σαφείς θεσμούς και όρια.
Χωρίς εθνικά κράτη, η δημοκρατία κρίνεται αδύναμη. Ο «δήμος» της Αθηναϊκής Δημοκρατίας που αποτελεί τον θεμέλιο λίθο της σημερινής δημοκρατίας χρειάζεται κοινή ταυτότητα για να λειτουργήσει.
Από τη δεκαετία του 1990 πολλοί διεθνολόγοι και πολιτικοί επιστήμονες διεθνώς προέβλεψαν το «τέλος των εθνών». Η έλευση της παγκοσμιοποίησης συνοδευόμενη από την αλληλεξάρτηση των οικονομιών και την ισχύ των αγορών, φάνηκε να περιορίζει τα όρια της εθνικής κυριαρχίας.
Η μεγάλη οικονομική κρίση του 2008, η έλευση της πανδημίας του COVID-19 το 2020 και η κρίση στην Ουκρανία το 2022 με τις ενεργειακές αναταράξεις κατέδειξαν με εμφατικό ρόλο την γεωπολιτική αξία και σημαντικότητα του Εθνικού Κράτους. Είναι αδιαμφησβήτητο πως, τα ως άνω γεγονότα κατάδειξαν πως οι διεθνείς μηχανισμοί και οργανισμοί αδυνατούν να προστατεύσουν τους πολίτες, και το εθνικό κράτος είναι αυτό που καλείται να σταθεί όρθιο και να προστατεύσει τους πολίτες του.
Η παγκοσμιοποίηση μπορεί να ενώνει τις οικονομίες των χωρών, αλλά σε καμία των περιπτώσεων δεν αντικαθιστά την ανάγκη για ασφάλεια, ταυτότητα και συλλογική εκπροσώπηση.
Στην σημερινή εποχή αβεβαιότητας που ζούμε οι άνθρωποι στρέφονται σε σταθερές και μια από αυτές της σταθερές είναι η έννοια του έθνους. Το έθνος προσφέρει μια συνέχεια, την αίσθηση στους ανθρώπους όπου κάπου ανήκουν καθώς επίσης, προσφέρει κοινά σύμβολα και αξίες. ‘Όλα τα προαναφερόμενα στοιχεία δίνουν βάρος στην συλλογική μνήμη και στην συνοχή μιας κοινωνίας.
Στην αντίπερα όχθη, οι υπερεθνικές δομές συχνά εμφανίζονται απρόσωπες, γραφειοκρατικές και αποκομμένες από τον πολίτη. Το έθνος, αντίθετα, δημιουργεί δεσμό· δίνει κίνητρο για αλληλεγγύη και κοινή προσπάθεια.
Ασφαλώς ανατρέχοντας την ιστορία δεν μπορεί να αγνοηθεί το γεγονός ότι, στο όνομα του έθνους έγιναν λάθη, πόλεμοι και συγκρούσεις. Ο επιθετικός εθνικισμός έδειξε το καταστροφικό του πρόσωπο πολλές φορές στον 20ό αιώνα.
Ωστόσο, άλλο πράγμα η καταστροφική υπερβολή του εθνικισμού και άλλο πράγμα η υγιής εθνική συνείδηση, ο εθνισμός και η έννοια της αγάπης προς την πατρίδα . Η έννοια του έθνους σε πολιτισμικό και δημοκρατικό πλαίσιο δεν σημαίνει απομόνωση ή εχθρότητα, αλλά συνειδητοποίηση ταυτότητας και ευθύνης.
Η δημοκρατία προϋποθέτει μια κοινή βάση πολιτών. Χωρίς μια κοινή βάση μνήμης, γλώσσας και αξιών, οι πολιτικοί θεσμοί είναι κενό γράμμα. Το έθνος παρέχει αυτή τη ζητούμενη για την Δημοκρατία κοινή βάση.
Η εμπειρία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε.Ε.) δείχνει ότι παρά τις τεράστιες επιτυχίες της, η Ευρωπαϊκή Ένωση δυσκολεύεται να οικοδομήσει μια πραγματική «ευρωπαϊκή ταυτότητα». Οι πολίτες αισθάνονται πρώτα μέλη του έθνους τους και μετά Ευρωπαίοι. Αυτό δεν είναι αδυναμία, αλλά δείκτης του πόσο βαθιά ριζωμένη είναι η ιδέα του έθνους στους πολίτες των κρατών μελών της Ε.Ε.
Η εποχή μας χαρακτηρίζεται από μεγάλες προκλήσεις όπως μετακινήσεις πληθυσμών, κλιματική κρίση, τεχνολογικές αλλαγές η αντιμετώπιση των οποίων απαιτεί διεθνή συνεργασία· που υλοποιείται μέσω των κρατών.
Συνεπώς παρά τους «ιδεασμούς» κάποιων διεθνώς, το εθνικό κράτος δεν εξαφανίζεται αλλά ανανεώνεται και προσαρμόζεται στις επιταγές της εποχής μας. Η ισχύς του μέλλοντος θα ανήκει στα κράτη που θα μπορέσουν να βρουν την ισορροπία ανάμεσα στην διατήρηση της εθνικής του ταυτότητας και στην προσαρμογής τους στις παγκόσμιες εξελίξεις.
Το έθνος πέραν ότι αποτελεί θέμα είναι και αξία. Στην έννοια του έθνους περιλαμβάνονται και κοινωνικές αξίες όπως η αλληλεγγύη ανάμεσα σε πολίτες, η ευθύνη προς τους αδύναμους, η φροντίδα για την κοινή μνήμη και την ιστορία. Το έθνος υπενθυμίζει ότι η πολιτική δεν είναι απλώς διαχείριση συμφερόντων, αλλά και μέριμνα για το συλλογικό πεπρωμένο.
Ανακεφαλαιώνοντας τα ανωτέρω, είναι αδιαμφισβήτητο γεγονός πως έννοιες του έθνους και του εθνικού κράτους, παρά τις όποιες δυσκολίες και τις όποιες κριτικές, παραμένουν τα πιο σταθερά και ουσιαστικά πλαίσια πολιτικής ζωής. Η παγκοσμιοποίηση και οι υπερεθνικοί οργανισμοί δεν τα υποκαθιστούν, αλλά τα αναγκάζουν να ανανεωθούν και να ισχυροποιηθούν.
Το μέλλον δεν βρίσκεται στην κατάργηση των εθνών, αλλά στη δημιουργική τους αναγέννηση. Το έθνος είναι η γέφυρα που ενώνει παρελθόν, παρόν και μέλλον· το πλαίσιο μέσα στο οποίο οι άνθρωποι συνεχίζουν να αναζητούν ταυτότητα, ασφάλεια και ελπίδα.
* Το παρόν άρθρο δημοσιεύεται κατόπιν εγκρίσεως του Δ.Σ. του Ινστιτούτου Έρευνας και Μελέτης Θουκυδίδης.
