Γράφει ο Δημήτρης Γ. Σουλιώτης
Στο τέλος του έτους 2002 ο τότε Γενικός Γραμματέας του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, Κόφι Ανάν υπέβαλε σχέδιο – το γνωστό σχέδιο Ανάν – για τη συνολική επίλυση του Κυπριακού προβλήματος. Το σχέδιο, σε δύο ξεχωριστά δημοψηφίσματα, εγκρίθηκε από την Τουρκοκυπριακή κοινότητα, αλλά απορρίφθηκε από την Ελληνοκυπριακή και μάλιστα με ποσοστό 76%. Επίσης τα αποτελέσματα δημοσκοπήσεων που διενεργήθηκαν εκείνη την εποχή στη χώρα μας για το συγκεκριμένο θέμα, έδειξαν ότι υπήρχε και εδώ ισχυρή πλειονοψηφία κατά του σχεδίου Ανάν. Σημαντικοί εκπρόσωποι της εγχώριας πολιτικής τάξης, οι οποίοι θεωρούνται ορθολογιστές, ευρωπαϊστές, εκσυγχρονιστές (Οικογένεια Μητσοτάκη: Κωνσταντίνος – Ντόρα – Κυριάκος, Σημίτης, Πάγκαλος, Βενιζέλος, Λοβέρδος, Διαμαντοπούλου, Χατζηδάκης, Κουτσίκου κ.ά.) είχαν ταχθεί υπέρ του σχεδίου Ανάν. Ο τότε αρχηγός της ΝΔ Κώστας Καραμανλής προσπαθώντας να ισορροπήσει ανάμεσα στη μειονοψηφούσα νεωτερική, φιλελεύθερη και πλειονοψηφούσα προ-νεωτερική λαϊκή Δεξιά του κόμματός του – όπως στις μέρες μας ο νυν αρχηγός της ΝΔ Κυριάκος Μητσοτάκης με τη συμφωνία των Πρεσπών – επέλεξε την πολιτική τακτική «στρίβειν δια του αρραβώνος»…
Στις 5 Ιουλίου 2015 διενεργήθηκε στη χώρα μας δημοψήφισμα και ως ερώτημα τέθηκε το αν πρέπει να γίνει αποδεκτό το σχέδιο συμφωνίας των τριών θεσμών (ΕΕ – ΕΚΤ – ΔΝΤ) που προτάθηκε στην Ελλάδα και περιείχε επιβολή δημοσιονομικών μέτρων. Η εκφρασμένη άποψη της Κυβέρνησης ήταν η απόρριψη της πρότασης. Αν και πολλοί συνταγματολόγοι υποστήριξαν ότι το θέμα δεν ήταν εθνικό – απαραίτητη προϋπόθεση κατά το Σύνταγμα, για την προκήρυξη δημοψηφίσματος – στην ουσία στο τεθέν δίλημμα του δημοψηφίσματος υποκρύπτονταν ο προαιώνιος διχασμός της ελληνικής ψυχής. Για το λόγο αυτό θεωρώ ότι το θέμα του δημοψηφίσματος δεν ήταν μόνο εθνικό, ήταν κυρίως οντολογικό – υπαρξιακό. Και τούτο διότι το «αθώο» ερώτημά του ενεργοποιούσε βαθύτατα ψυχικά μας ριζώματα, που συνδέονται με τις πιο σκοτεινές σελίδες της ιστορίας μας. Τελικά το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος ήταν η απόρριψη της πρότασης του σχεδίου συμφωνίας με ποσοστό 61,3%.
Μετά από είκοσι επτά ολόκληρα χρόνια μυστικών και φανερών διπλωματικών προσπαθειών μεταξύ Ελλάδας και Σκοπίων, βρέθηκε επιτέλους ένας κοινός τόπος, που οδήγησε στη διευθέτηση των διαφορών τους. Έτσι οι δύο χώρες κατέληξαν σε συμφωνία (Συμφωνία των Πρεσπών), η οποία τον περασμένο μήνα υπεγράφη από τους υπουργούς εξωτερικών. Για την κύρωση και ισχύ της συμφωνίας όμως απαιτείται η ψήφισή της από τα Κοινοβούλια των δύο χωρών. Ο πρωθυπουργός των Σκοπίων θεώρησε σκόπιμο, και για εσωτερικούς πολιτικούς λόγους, να θέσει τη συμφωνία υπό την έγκριση του λαού. Στο δημοψήφισμα που διενεργήθηκε στις 30 Σεπτεμβρίου, παρόλο που το ποσοστό υπέρ της συμφωνίας ήταν συντριπτικό (91,3%), η συμμετοχή ήταν μικρή (37%), δημιουργώντας ζήτημα εγκυρότητάς του. Στη χώρα μας, όπως και στις δύο προηγούμενες περιπτώσεις, η ιστορία για άλλη μια φορά επαναλήφθηκε ως φάρσα… Ειδικότερα σύμφωνα με τα αποτελέσματα δημοσκοπήσεων για το συγκεκριμένο θέμα πάνω από το 60% του λαού μας είναι εναντίον της συμφωνίας των Πρεσπών.
Τις τελευταίες ημέρες που το Μακεδονικό ζήτημα βρίσκεται και πάλι στην επικαιρότητα, αναλογιζόμενος τα «υπερήφανα» «όχι», αναρωτήθηκα ποιοι είναι εκείνοι οι παράγοντες που διαμορφώνουν διαχρονικά αυτή την ισχυρή λαϊκή πλειονοψηφία της άρνησης. Ποιοι είναι οι λόγοι που δεν επιτρέπουν να λειτουργήσει η λογική και ο κοινός νους. Ποιές είναι οι αιτίες που εμποδίζουν την ψύχραιμη ανάλυση της πραγματικότητας και του κάθε φορά συσχετισμού δυνάμεων. Κατέληξα ως απάντηση σε μια έννοια – κλειδί: Προ-νεωτερικός άνθρωπος, δηλαδή ένας τύπος ανθρώπου με έντονα προ-νεωτερικά στοιχεία της προσωπικότητάς του. Βέβαια η απάντηση δεν μπορεί να είναι μονοσήμαντη και σίγουρα υπάρχουν και άλλοι προσδιοριστικοί της συμπεριφοράς παράγοντες, πιστεύω όμως ότι ο κύριος και καθοριστικός είναι η ύπαρξη και αναπαραγωγή βαθύτατων ψυχικών προ-νεωτερικών ριζωμάτων. Και αυτά τα προ-νεωτερικά ψυχικά ριζώματα που διαμορφώνουν χαρακτήρες, απόψεις και πολιτικές συμπεριφορές δεν τα βρίσκουμε μόνο στους κατοίκους της χώρα μας, αλλά χαρακτηρίζουν τους κατοίκους ολόκληρου του ορθόδοξου τόξου από την Κύπρο μέχρι το Βλαδιβοστόκ…
Αν το όνειρο, κατά τον Φρόιντ, είναι η βασιλική οδός που οδηγεί στο ασυνείδητο, το πλεονάζον και έντονο συναίσθημα είναι η βασιλική οδός που οδηγεί στην προ-νεωτερικότητα. Και αν νεωτερικότητα είναι η κατάσταση που επέφερε ο Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός στο χώρο της επιστήμης, της φιλοσοφίας, της αισθητικής θεωρίας, αλλά και της καθημερινότητας και χαρακτηρίζεται από την κριτική λειτουργία του ορθού λόγου, ως προ-νεωτερικότητα ορίζεται η κατάσταση στην οποία η κύρια συνιστώσα προσδιορισμού των πραγμάτων και των συμπεριφορών είναι το άναρχο συναίσθημα. Οι βάσεις στις οποίες στηρίχτηκε η νεωτερικότητα (αυτογνωσία, ενδοσκόπηση, ατομική εσωτερίκευση, φαντασία) και διαμόρφωσαν τον ψυχολογικό άνθρωπο με την υποκειμενικότητά του, απουσιάζουν από τον προ-νεωτερικό άνθρωπο.
Εστιαζόμενοι – για την απάντηση στα παραπάνω τεθέντα ερωτήματα – στη διαμόρφωση της ιστορικής συνείδησης του προ-νεωτερικού ανθρώπου, θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτή διαμορφώνεται μέσα από τη συνέχεια και τη δημιουργία γενεαλογιών. Το ένδοξο παρελθόν και η νοσταλγία του, που δημιουργεί την επιθυμία αναβίωσης, είναι εκείνο που θα τον «διδάξει» τι πρέπει να πράξει. Ο προ-νεωτερικός άνθρωπος κυριαρχείται από την αναλογική σκέψη – όπως τότε έτσι και σήμερα – μέσω της οποίας διαμορφώνεται μια συνέχεια της αντιπαλότητας, μια γενεαλογία του εχθρού: προσκυνημένοι και Νενέκοι το ’21, κουίσλινγκς και ταγματασφαλίτες της Κατοχής, τροϊκανοί και μνημονιακοί του σήμερα. Οι πρόγονοί μας παρουσιάζονται διαδοχικά να φορούν περικεφαλαία, να κρατούν γιαταγάνι και – για τον αριστερής προέλευσης – να τραγουδούν «στ’ άρματα, στ’ άρματα, εμπρός στον αγώνα». Επίσης πάντα υπάρχουν εχθροί που επιβουλεύονται την πατρίδα και βεβαίως υπάρχουν πάντοτε οι συμβιβασμένοι συνεργάτες των εχθρών, η «πέμπτη φάλαγγα». Όταν σκέπτεται ή συζητά εθνικά θέματα έχει στο μυαλό του έναν νοητικό χάρτη: εξάρτηση, υποτέλεια, ραγιαδισμός από δω, περήφανος μικρός λαός που πολεμάει από κει. Πρόκειται για ένα χάρτη με αισθητική και συναισθηματική επένδυση. Τελικά πρόκειται για έναν βαθιά ριζωμένο τύπο ιστορικής συνείδησης, γιατί συμμετέχει στο εθνικό ιστορικό φαντασιακό, το οποίο καλλιεργήθηκε, πέραν της εκπαίδευσης, από την εθνική ποίηση, από τον Παλαμά ως τον Ελύτη. Πρόκειται δηλαδή για μια ιστορική συνείδηση με ψυχικό έρεισμα και πολιτισμικό βάρος, η οποία όμως κυριαρχείται από έντονα προ-νεωτερικά στοιχεία. Ο πρώην υφυπουργός της παρούσας Κυβέρνησης
ΣΥΡΙΖΑ – ΑΝΕΛ Κώστας Ζουράρις επαινώντας τη στάση του τότε προέδρου της Κύπρου Τάσου Παπαδόπουλου, ο οποίος είχε ταχθεί κατά του σχεδίου Ανάν είχε δηλώσει: Ο Τάσος Παπαδόπουλος κατέδειξε ότι η μόνη λογική στάση για τον σύμπαντα ελληνισμό είναι το αγέρωχο όχι, όπως απέδειξε η λογική στάση του όχι στη Σαλαμίνα, στην Κωνσταντινούπολη, στο 21, στην Αλβανία, στην ναζιστική κατοχή και στη σπηλιά του Αυξεντίου…
Κάποιοι φίλοι με τους οποίους συζήτησα το θέμα του άρθρου, μου έθεσαν το εξής ερώτημα: Καλά εμείς, ας δεχτούμε ότι η πλειονοψηφία του λαού μας είναι προ-νεωτερική και άγεται και φέρεται από το άναρχο συναίσθημα, οι αμερικανοί όμως γιατί ψήφισαν Τραμπ και οι εγγλέζοι «Brexit»; Και επιπλέον γιατί οι προτεστάντες κεντρο-ευρωπαίοι ανεβάζουν στις εκλογικές αναμετρήσεις τους συνεχώς τα ποσοστά της ακροδεξιάς; Είναι και αυτοί προ-νεωτερικοί; Σαν απάντηση στο ερώτημά τους, ανέφερα τα εξής: Όλοι αυτοί οι λαοί της Δύσης που τους κατατάσσουμε στην κατηγορία των ανεπτυγμένων δεν χαρακτηρίζονται από τον τύπο ιστορικής συνείδησης που προσδιορίζει τον δικό μας προ-νεωτερικό άνθρωπο. Για όσους όμως ρέπουν προς αυτό που ονομάζουμε λαϊκισμό και ψηφίζουν «αντι-συστημικά», πιστεύω ότι έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό με τον προ-νεωτερικό άνθρωπο και αυτό είναι το άναρχο συναίσθημα. Με άλλα λόγια η πολιτική συμπεριφορά τους επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από το συναίσθημα του φόβου. Φόβο για τους μετανάστες, φόβο μήπως χάσουν τα κεκτημένα, φόβο μήπως απορροφηθούν από τη χοάνη της παγκοσμιοποίησης, φόβο για το αύριο, φόβο για το επέκεινα… Και έτσι υπό την ισχυρή επίδραση του φόβου τους απομακρύνονται από τον ορθό λόγο, την αυτογνωσία, την ενδοσκόπηση, την εσωτερικότητα της νεωτερικότητας και πισωγυρίζουν στο πεδίο της συναισθηματικής προ-νεωτερικότητας.
Έχουμε μπροστά μας στο άμεσο μέλλον πολλές μάχες (Μακεδονικό, Ευρωεκλογές κ.τ.λ.) της νεωτερικότητας με την προ-νεωτερικότητα και από τις νίκες και τις ήττες της λογικής έναντι του συναισθήματος, θα κριθεί τελικά η έκβαση του πολέμου…
