ΈΡΕΥΝΑ – ΚΕΙΜΕΝΟ
Χρήστος Νικολόπουλος
Δρ. Θεολογίας – Βυζαντινολόγος
ΜΕΡΟΣ Β’
Σπήλαιο Νυμφών Πεντέλης
Το 1952 κατά τη διάρκεια διάνοιξης νέου λατομείου μαρμάρου, βρέθηκε ένας μικρός ακανόνιστου σχήματος θάλαμος, στη δυτική πλευρά του οποίου υπήρχε είσοδος διαμορφωμένη με παραστάδες και κατώφλι. Μαρμάρινες βαθμίδες οδηγούσαν στο δάπεδο του σπηλαίου. Κατά την ανασκαφή του 1975 διαπιστώθηκε ότι ο χώρος λειτούργησε ως άντρο των Νυμφών από τον 5ο αι. π.Χ. ως τον 2ο αι. μ.Χ. οπότε η χρήση του σταμάτησε λόγω κατάπτωσης της οροφής του, που οφείλεται σε σεισμό ή σε αρχαίες λατομικές εργασίες. Ανασκάφτηκαν δύο μαρμάρινα αναθηματικά ανάγλυφα, πήλινες πλάκες και κεραμίδες για την καύση προσφορών, δύο μαρμάρινα στηρίγματα τράπεζας προσφορών, πήλινα ειδώλια και αρκετά λυχνάρια. Τα ευρήματα μεταφέρθηκαν στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.
Μονή Πεντέλης
Εκτός από τα αρχαία ευρήματα και τα γνωστά του κατάλευκα μάρμαρα, το βουνό έχει γίνει γνωστό και για τη συνέχιση της μοναστικής παράδοσης, με κυριότερο εκπρόσωπο τον όσιο Τιμόθεο. Ο όσιος Τιμόθεος Ευρίπου γεννήθηκε γύρω στο 1510 στο χωριό Κάλαμος της Αττικής. Ήταν γυιος ιερέα και από νεαρή ηλικία διακρίθηκε «διὰ τὴν εὐκοσμίαν τοῦ ἤθους καὶ τὸν ἀδαμάντινο χαρακτῆρα του». Ο επίσκοπος Ωρωπού αφού εκτίμησε τις αρετές του νέου τον έστειλε να σπουδάσει, με δαπάνες της επισκοπής, στην Αθήνα. Όταν επανήλθε χειροτονήθηκε διάκονος και πρεσβύτερος, ενώ μετά την αποβίωση του επισκόπου, εκλέχτηκε αρχιεπίσκοπος Ευρίπου. Λόγω διωγμού, αναγκάστηκε να αναχωρήσει από την Εύβοια και να καταφύγει στο Πεντελικό ή όρος των Αμώμων, όπως αποκαλείτο τότε, της Αττικής.
Ο όσιος Τιμόθεος ψάχνοντας κατάλληλο χώρο για να ιδρύσει κάποιο μοναστήρι, βρήκε, μέσα στην καλύβα ενός μοναχού, μία εικόνα που απεικόνιζε τη Γλυκοφιλούσα Θεοτόκο. Στον τόπο αυτό αποφάσισε και ίδρυσε, το 1578, το μοναστήρι της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (η γνωστή μονή της Πεντέλης). Σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, η μονή πρέπει να έχει κτιστεί πάνω στα ερείπια του αρχαίου οικισμού της Πεντέλης. Στο νέο μοναστήρι συγκέντρωσε τους μοναχούς των γύρω ασκητηρίων και μετά από σύντομο χρονικό διάστημα αναχώρησε για τη Βραώνα και την Κέα όπου και αποβίωσε. Σήμερα σώζεται μόνο η αγία κάρα του στη μονή που ίδρυσε. Στην εποχή του κτίτορα, η μονή είχε 700 ελαιόδενδρα στην περιοχή του Γέρακα. Οι επόμενοι ηγούμενοι ήταν σχεδόν αποκλειστικώς μέλη της οικογένειας Δέγλερη.
Κατά την πανώλη του 1778 οι περισσότεροι κάτοικοι της Αθήνας κατέφυγαν στη μονή της Πεντέλης. Εκεί παρέμειναν για δύο χρόνια μαζί με τον μητροπολίτη τους. Σύμφωνα με την παράδοση, οι αθηναϊκές οικογένειες Ταρωνίτες, Μισεραλιώτες και οι Μπενιζέλοι διέθεταν αρχοντικά γύρω από τη μονή. Κατά την επανάσταση του 1821 τα κειμήλια και τα χειρόγραφα της μονής, για να τα διαφυλάξουν, τα έκρυψαν στο εκκλησάκι της αγίας Δύναμης στην οδό Μητροπόλεως στην Αθήνα. Οι Τούρκοι όμως τα βρήκαν και τα κατέστρεψαν.
Το μοναστήρι έχει ορθογώνια διάταξη, με το καθολικό στη μέση του, το οποίο ανήκει στον τύπο του εγγεγραμμένου σταυροειδή ναού μετά τρούλλου. Στον ναό έχει προσκολληθεί ένας εσωτερικός και ένας εξωτερικός νάρθηκας. Οι νάρθηκες έχουν τοιχογραφίες του 18ου αι. Στο υπέρθυρο της εισόδου βρίσκεται η κτητορική επιγραφή: Ἔτει ,αφοη’ ἥδ’ ὑπὸ Τιμοθέου Εὐβοίας ἀρχιθύτου Ἱρὴ δωμήθη Θειοτόκοιο μονὴ. Ακριβώς έξω από την ορθογώνια διάταξη της μονής βρίσκεται το γηροκομείο σε σχήμα τετράγωνο και διαιρείται με χωρίσματα σε πέντε μυχούς. Έξω από τον περίβολο της μονής βρίσκεται και ο μικρός ναός του αγίου Νικολάου.
Ασκητήρια Πεντελικού όρους
Αιώνες πριν από την ίδρυση της μονής Πεντέλης, υπήρχαν πάνω στο Πεντελικό όρος διάσπαρτα μικρά ασκητήρια, ιδίως σε σημεία που ανέβλυζε νερό. Σε αυτές τις σκήτες μόναζαν μοναχοί ενάρετοι και απομονωμένοι από τον υπόλοιπο κόσμο. Ο ηγούμενος της μονής Πεντέλης Κύριλλος Δέγλερης (19ος αι.) στα απομνημονεύματά του ονομάζει τα εξής ασκητήρια: τον άγιο Γεώργιο στην περιοχή του Κοκκιναρά της Κηφισιάς, τον άγιο Ιωάννη Λατομείων, τον άγιο Παντελεήμονα Κοκκιναρά, τον άγιο Λουκά στην περιοχή της Ρέας Δροσιάς, τον άγιο Ιωάννη Χρυσόστομο στο Ντράφι Πικερμίου, τον άγιο Νικόλαιο στο Λατομείο της Σπηλιάς, της Φραγκοκκλησιάς στο Βαγιάτι και τον άγιο Πέτρο (βρίσκεται πάνω στη λεωφόρο Διονύσου – Νέας Μάκρης). Ἄπασαι αἱ θέσεις αὐταὶ κείντε ἐπὶ τοῦ Πεντελικοῦ ἐν αἰς οἱ κατοικήσαντες εἴχαν σχηματίσει κηπίδια καὶ διάφορα δένδρα διότι ὑπάρχει εἰς ὅλα τὰ μέρη αὐτὰ ὕδωρ. Στα τέλη του 20ου αι., στον άγιο Παντελεήμονα, συνεχίζοντας τη μοναστηριακή ησυχαστική παράδοση, ασκήτεψε ο γνωστός π. Σίμων Αρβανίτης (1901-1988), ιδρύοντας γύρω από το εξωκκλήσι ένα καινούριο μεγάλο μοναστήρι με μεγάλη συνοδεία μοναχών.
Μονύδριο Aγίου Νικολάου Καλησίων
Στην τοποθεσία Καλήσια του Πεντελικού όρους, μια περιοχή με έντονα αρχαιολογικά ευρήματα, βρίσκεται σήμερα ένα μικρό εγκαταλελειμένο μοναστήρι. Πιστεύεται ότι η μονή έχει κτιστεί πάνω στα ερείπια του αρχαίου οικισμού της Εκάλης. Ήταν σύνηθες φαινόμενο στους πρώτους βυζαντινούς αιώνες να οικοδομούνται ναοί πάνω σε αρχαία ιερά. Το τελευταίο ενισχύεται και από την παράδοση που υπήρχε στους μοναχούς της μονής Πεντέλης, ότι στον τόπο αυτό υπήρχε η κατοικία κάποιας άγαμης «γραίας» γυναίκας που ονομαζόταν Καλή ή Εκάλη, γι’ αυτό και την περιοχή την αποκαλούσαν «το χωρίον της Καλής». Το μοναστήρι ανακαινίστηκε τον 16ο αι. από έναν πλούσιο γαιοκτήμονα, τον Δημήτριο Αναδρομάρη. Το άσημο αυτό μοναστηράκι έγινε πασίγνωστο σε όλη την Ελλάδα με την εγκατάσταση εκεί, για 24 χρόνια, του οσίου Πορφυρίου του Καυσοκαλυβίτη. Η πρόσβαση σήμερα στην περιοχή γίνεται μέσω ενός χωματόδρομου και στη συνέχεια ενός μονοπατιού. Τον τελευταίο καιρό ανοίγει μόνο για κατανυκτικές αγρυπνίες.
Στο επόμενο το Γ’ Μέρος
