H κυβέρνηση δείχνει αποφασισμένη να επιταχύνει τις διαδικασίες για την εφαρμογή του σχεδίου διοικητικής αναδιοργάνωσης της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, τον «Καποδίστρια 2», όπως τείνει να καθιερωθεί η ονομασία του. Αν και παραμένουν ακόμη άγνωστες οι λεπτομέρειες του πλάνου που έχουν καταρτίσει οι αρμόδιοι, τα πρώτα στοιχεία που έχουν δει το φως της δημοσιότητας συγκλίνουν στο ότι πάμε σε ευρύτερες αυτοδιοικητικές δομές, που στην περίπτωση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης πρώτου βαθμού οδηγεί στη δημιουργία ισχυρών κέντρων, όπου ο δήμαρχος αναβαθμίζεται σε τοπικό κυβερνήτη.
Αναμφίβολα, ο νομοθέτης θα επιχειρήσει, μέσω της νέας προσπάθειας διοικητικής αναδιοργάνωσης, να καλλιεργήσει το έδαφος για την ανάπτυξη -υποχρεωτικά ή μη- μεγαλύτερων ΟΤΑ, με πολυπληθέστερες σε σχέση με σήμερα αρμοδιότητες (ελπίζουμε και δυνατότητες) και ουσιαστικότερη συμμετοχή στην παραγωγή πολιτικού έργου. Ωστόσο, ορισμένες φορές, η απόσταση μεταξύ μιας θεωρητικής σύλληψης από τη δυνατότητα εφαρμογής της στην πράξη είναι τόσο μεγάλη, που τελικώς ποτέ δεν επιτυγχάνεται η κάλυψή της… Και το παράδειγμα του πρώτου «Καποδίστρια» μόνο προς μίμηση δεν είναι.
Χωρίς να θέλουμε να γίνουμε μάντεις κακών (εξάλλου, όπως ήδη αναφέραμε, δεν έχουμε στα χέρια μας το σύνολο των νέων μεταρρυθμίσεων που προωθούνται), είμαστε υποχρεωμένοι να καταθέσουμε μερικούς προβληματισμούς ενόψει της επιχειρούμενης συγχώνευσης. Προβληματισμούς που μπορούν να κατηγοριοποιηθούν σε δύο βασικούς άξονες. Ο πρώτος έχει να κάνει με τον ρόλο που θα κληθούν να διαδραματίσουν οι δήμαρχοι των νέων διευρυμένων δήμων. Ο δεύτερος -και κατά τη γνώμη μας, ο ουσιωδέστερος- αφορά στο πώς θα επηρεάσουν την καθημερινότητα των δημοτών τα καινούργια αυτοδιοικητικά σχήματα.
Σε ό,τι αφορά τον πρώτο προβληματισμό μας, δυστυχώς τα δείγματα που έχουμε μέχρι σήμερα δεν είναι διόλου αισιόδοξα. Με ελάχιστες φωτεινές εξαιρέσεις, η πλειονότητα των αιρετών μας έχει υιοθετήσει ένα μοντέλο διοίκησης που αποτελεί κακέκτυπο της κεντρικής πολιτικής σκηνής. Εξάλλου, δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που ο δημαρχιακός θώκος αποτέλεσε «πρόβα» και περίοδο προετοιμασίας για το… άλμα προς το Κοινοβούλιο.
Παράλληλα, σύμφωνα με τα στοιχεία διαφόρων αρχών που έρχονται συχνά στην επικαιρότητα, αρκετοί δήμοι αποδεικνύονται «φυτώρια» κακοδιοίκησης, αδιαφανών συναλλαγών, διαφθοράς κ.ο.τ. Κι αν αυτά συμβαίνουν σήμερα, τι θα γίνει άραγε όταν πάμε σε δήμους με ευρύτερες εξουσίες, δυνατότητες διαχείρισης σημαντικά μεγαλύτερων κονδυλίων και, βέβαια, με σαφώς ισχυρότερη δύναμη επιβολής και επηρεασμού της κεντρικής εξουσίας;
Μα, θα αντιτάξει κανείς, είναι αυτοί λόγοι για να ακυρωθεί ένα μέτρο που πιθανότατα θα θέσει την αυτοδιοικητική δομή της χώρας σε νέα τροχιά; Και γιατί είναι κακό να δημιουργηθούν δομές ανά την Ελλάδα που θα μπορούν να διαθέτουν μεγαλύτερο «ειδικό βάρος» στα κέντρα λήψης αποφάσεων; Και στα δύο ερωτήματα η απάντηση δεν μπορεί παρά να είναι αρνητική. Ούτε η εξέλιξη μπορεί να ανακοπεί από την ύπαρξη αιρετών που δεν σέβονται τον ρόλο τους, ούτε μπορεί να αρνηθεί κανείς την προοπτική ενίσχυσης των θεσμών της συμμετοχικής δημοκρατίας. Ωστόσο, επειδή δεν ζούμε σε κοινωνία αγγέλων, ίσως να πρέπει ο νομοθέτης να προβλέψει την ενίσχυση των ελεγκτικών μηχανισμών, που θα κληθούν να εποπτεύσουν τους αυριανούς τοπικούς κυβερνήτες. Γιατί θα ήταν πραγματικά τραγικό, λίγα χρόνια αργότερα, να διαπιστώσουμε ότι ο «Καποδίστριας 2», όχι απλώς δεν έλυσε τα προβλήματα που όντως υφίστανται στον σημερινό αυτοδιοικητικό χάρτη της χώρας, αλλά δημιούργησε νέους «αυτοκρατορίσκους» και εξέθρεψε νέα κέντρα διαπλοκής.
Σε ό,τι αφορά τον δεύτερο άξονα προβληματισμού μας, τα ζητήματα είναι ακόμη πιο πιεστικά. Ήδη, ο πολίτης έχει διαπιστώσει ότι η κεντρική εξουσία βρίσκεται πολύ μακριά από τα καθημερινά προβλήματά του και αναζητεί από τον θεσμό της Τοπικής Αυτοδιοίκησης μία πιο ανθρώπινη μεταχείριση. Το πόσο τη βρίσκει μόνο κατά περίπτωση μπορεί να απαντηθεί. Τι, άραγε, θα αλλάξει στο πλαίσιο της νέας αυτοδιοικητικής μεταρρύθμισης;
Κατά το αισιόδοξο σενάριο, οι δήμοι, διαθέτοντας διευρυμένη ισχύ, περισσότερους οικονομικούς πόρους και μεγαλύτερη αυτονομία, θα μπορούν να διεκδικούν περισσότερα προς όφελος των δημοτών τους, αλλά και να επιλύουν με ίδιες δυνάμεις προβλήματα που παρουσιάζονται στις τοπικές κοινωνίες.
Κατά το απαισιόδοξο σενάριο, η πληθυσμιακή επέκταση των δήμων, θα κάνει πιο απρόσωπες τις σχέσεις δημοτών-αιρετών, μεταφέροντας στην Αυτοδιοίκηση το αποτυχημένο μοντέλο της σχέσης βουλευτών-ψηφοφόρων.
Και στις δύο παραπάνω περιπτώσεις κρίσιμος είναι ο ρόλος των συλλογικών φορέων των κατοίκων και η ανάπτυξη κινημάτων πολιτών, τα οποία θα αναλάβουν αφενός να κρατούν σε δημιουργική… εγρήγορση τις δημοτικές αρχές, αφετέρου θα ελέγχουν τα πεπραγμένα τους, με τρόπο βέβαια που θα συμβάλλει στην παραγωγή ουσιαστικού έργου.
Όπως κάθε αλλαγή, έτσι και η νέα αυτοδιοικητική δομή της χώρας θα χρειασθεί τον χρόνο της για να ωριμάσει και να αρχίσει να αποδίδει καρπούς. Ας ελπίσουμε ότι σε αυτή τη φάση ωρίμανσης θα υπάρχουν ανοικτά μυαλά και αυτιά σε διορθωτικές κινήσεις που πιθανόν να χρειασθούν και, κυρίως, να υπάρχει η πολιτική βούληση να δοθεί πραγματικά στην Τοπική Αυτοδιοίκηση ο ρόλος που δικαιούται.
Από την άλλη, ελπίζουμε ότι οι τοπικοί παράγοντες θα αναλογισθούν το μέγεθος της ευθύνης που πλέον θα τους βαρύνει και θα πράξουν τα ανάλογα.
Ο χρόνος θα δείξει αν οι ελπίδες μας είναι φρούδες ή, τελικώς, όντως κάτι αρχίζει να αλλάζει στην άλλοτε «Ψωροκώσταινα».
Θάνος Σταθόπουλος
