Βιοκλιματική είναι η αρχιτεκτονική που αξιοποιεί τα δεδομένα του περιβάλλοντος, τα κλιματικά χαρακτηριστικά του τόπου προς όφελος του κατοίκου. Πρόκειται για μία σειρά από αρχές που λαμβάνονται υπόψη κατά τον σχεδιασμό. Οι αρχές αυτές έχουν σχέση με τη διαχείριση των παραγόντων που συνθέτουν το κλίμα της περιοχής. Τέτοιοι παράγοντες είναι ηλιοφάνεια και ο τρόπος που επηρεάζει το κτήριο, οι συνήθεις άνεμοι που πνέουν στην περιοχή κ.λπ.
Της Ιωάννας Βαλλίνα*
Η διαχείριση των παραγόντων αυτών αποτελεί μέρος της αρχιτεκτονικής μελέτης. Τα αρχιτεκτονικά στοιχεία (π.χ. φωτιστικά ανοίγματα, στέγη, στέγαστρα, αίθρια), η ακολουθία των χώρων, οι κινήσεις εντός του κτηρίου διαμορφώνονται σε σχέση με τις συνθήκες του εξωτερικού περιβάλλοντος. Ανάμεσα τους στόχοι του βιοκλιματικού σχεδιασμού είναι ο φυσικός φωτισμός των χώρων, η αποφυγή της υπερθέρμανσης το καλοκαίρι, ο μέγιστος δυνατός ηλιασμός το χειμώνα, ο φυσικός δροσισμός και αερισμός. Με τον τρόπο αυτό προεξοφλείται η εξοικονόμηση ενέργειας και δαπανών κατά τη λειτουργία του κτηρίου και η μείωση κατ’ επέκταση των ρύπων.
Οι αποφάσεις που δίνουν στο κτήριο βιοκλιματικό χαρακτήρα, λαμβάνονται από τον αρχιτέκτονα κατά την φάση σχεδιασμού. Κατά τη φάση αυτή δεν δαπανάται σημαντικό μέρος του προϋπολογισμού του έργου, ενώ η απόδοση των επιλογών ακολουθεί το κτήριο σε όλη την πορεία της ζωής του και εξασφαλίζει οικονομικά οφέλη στους κατοίκους. Η «επένδυση» αποδίδει, δηλαδή, συνεχώς χωρίς να απαιτείται συντήρηση ή άλλου είδους δαπάνη.
Ταυτόχρονα στη βιοκλιματική αρχιτεκτονική εντάσσεται και η εισαγωγή στο σχεδιασμό ενεργειακών συστημάτων, παθητικών ή ενεργητικών για την αξιοποίηση της ηλιακής ενέργειας, τη σταθερής θερμοκρασίας του εδάφους, για τη διαχείριση των όμβριων υδάτων. Η χρήση των φυτεύσεων αποτελεί ένα σημαντικό εργαλείο του βιοκλιματικού σχεδιασμού. Οι φυτεύσεις στον περιβάλλοντα χώρο και στα δώματα, χρησιμοποιούνται π.χ. για τη διαχείριση της ηλιοφάνειας και των ανέμων.
Σχετικά με τη βιοκλιματική αρχιτεκτονική ισχύουν δύο παρανοήσεις. Η πρώτη έχει να κάνει με την πεποίθηση ότι αποτελεί σύγχρονη έννοια, εφεύρεση των τελευταίων χρόνων. Στην πραγματικότητα, η παραδοσιακή λαϊκή αρχιτεκτονική όλων των λαών του κόσμου διέπεται από τις αρχές της καλής διαχείρισης της ενέργειας του περιβάλλοντος. Οι χωμάτινοι οικισμοί της Αλγερίας, οι ξυλόπηκτες κατοικίες της Βόρειας Ευρώπης και η κυκλαδίτικη αρχιτεκτονική, όπως διαμορφώθηκαν μέσα στους αιώνες, μεγιστοποιούν τα οφέλη ως προς την ποιότητα της διαβίωσης και τις απαιτήσεις της κατοικίας σε κατανάλωση ενέργειας, στο συγκεκριμένο περιβάλλον που τις γέννησε. Με την απελευθέρωση της αρχιτεκτονικής από τις επιβολές της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής δημιουργήθηκαν τα δραματικά ενεργοβόρα κτήρια του 20ού αιώνα, την εποχή των φθηνών καυσίμων και των ανεξέλεγκτων νέων τεχνικών στη δόμηση.
Η δεύτερη παρανόηση αφορά στην ταύτιση της βιοκλιματικής με την οικολογική αρχιτεκτονική. Ο βιοκλιματικός σχεδιασμός είναι μεν οικολογικός, καθώς βελτιώνει το ισοζύγιο της ενέργειας, ωστόσο, δεν ταυτίζεται με τη χρήση οικολογικών υλικών. Οι βιοκλιματικές αρχές μπορούν να εφαρμοστούν και σε συμβατικές κατασκευές με τα συνήθη δομικά υλικά και συστήματα.
Οι αρχές της βιοκλιματικής αρχιτεκτονικής δεν περιορίζονται στο σχεδιασμό ενός κτηρίου, αλλά βρίσκει πεδίο εφαρμογής και στον αστικό σχεδιασμό. Μπορεί να εφαρμοστούν στη διαμόρφωση των ανοικτών χώρων, ώστε οι τελευταίοι να λειτουργούν ευεργετικά στο μικροκλίμα των πόλεων και των οικισμών. Ένα απτό παράδειγμα αποτελούν τα παραδοσιακά φυτευτά λιθόστρωτα, τα οποία λόγω κατασκευής επέτρεπαν την μείωση της θερμοκρασίας το καλοκαίρι, με την εξάτμιση της υγρασίας του εδάφους. Στο σχεδιασμό του δημόσιου χώρου το είδος των υλικών και η αλληλεπίδραση τους με το περιβάλλον, κατέχει των προεξάρχοντα ρόλο. Στο σχεδιασμό οικιστικών συνόλων, η βιοκλιματική θεώρηση θα πρότεινε, για παράδειγμα, έλεγχο των υψών των οικοδομών ανάλογα με το εύρος των οδών, σύμφωνα με τις απαιτήσεις ηλιασμού όλων των ορόφων.
Κλείνοντας την συνοπτική παρουσίαση της βιοκλιματικής αρχιτεκτονικής, είναι σημαντικό να υπογραμμιστεί η αξία του σχεδιασμού, που στις συνθήκες τις επιβεβλημένης πρόχειρης δόμησης που επικρατεί τις τελευταίες δεκαετίες έχει παραγκωνιστεί. Με την μεθοδική μελέτη και τον συνεπή σχεδιασμό είναι δυνατή η επίτευξη κάθε στόχου, όπως και του δύσκολου στόχου της σωστής ενεργειακής ένταξης ενός μεγάλου κτηριακού συγκροτήματος στο περιβάλλον -πόσω μάλλον μιας κατοικίας.
* Η Ιωάννα Βαλλίνα είναι αρχιτέκτων μηχανικός ΕΜΠ.
