Χρησιμοποιώντας με ακριβολογία την έννοια avant-garde, θα λέγαμε ότι πρόκειται για την ομάδα εκείνη της φρουράς που προηγείται των υπολοίπων σε μία πολεμική σύρραξη. Είναι αυτή που ηγείται της επίθεσης, αφού πρώτη εισβάλλει στον εχθρικό χώρο.
Γράφει η δρ. Στέλλα Μουζακιώτου
Καθηγήτρια της Ιστορίας της Τέχνης στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Επιμελήτρια Εκθέσεων smouzaki@tutors.eap.gr
Βέβαια, η ηρωική παρουσία της συνοδεύεται με την τραγική της κατάρρευση, αφού πάντοτε θυσιάζεται πρώτη! Στο χώρο της τέχνης, το βασικό περιεχόμενο της λέξης δεν διαφοροποιείται ιδιαίτερα, αφού avant-garde είναι η ομάδα των καλλιτεχνών-δημιουργών που πρώτη εναντιώνεται, απορρίπτει και επαναπροσδιορίζει την καλλιτεχνική έκφραση. Αρνείται να αποδεχτεί τους κανόνες που λειτουργούν ως πρότυπα, αποποιείται τις δεδομένες φόρμες και οδηγεί την τέχνη σε ανεξερεύνητα μονοπάτια. Μέσα από τα δικά τους οράματα, οι καλλιτέχνες της avant-garde «αυτο-ικανοποιούνται» από την ολοκλήρωση των στόχων της προσωπικής τους δημιουργίας, που αποτελεί ουσιαστική συνεισφορά στην εξελικτική πορεία της ίδιας της τέχνης.
Βέβαια, δεν είναι καθόλου παράξενο που η avant-garde του σινεμά εμφανίστηκε στη Γερμανία και τη Γαλλία του 1920, μόλις δύο δεκαετίες, αφότου ο κινηματογράφος άρχισε να αντιμετωπίζεται λιγότερο σαν ατραξιόν των τσίρκων και των περιφερόμενων πανηγυριών και περισσότερο ως ένα αυτόνομο μέσο που έλκει το ενδιαφέρον, διασκεδάζει και ενίοτε ψυχαγωγεί. Μέσα σε αυτήν την καλλιτεχνική ατμόσφαιρα «γεννιέται» «Ο Ανδαλουσιανός Σκύλος». Πρόκειται για μια βωβή κινηματογραφική ταινία μικρού μήκους, προϊόν συνεργασίας του σκηνοθέτη Λουίς Μπουνιουέλ με τον ζωγράφο Σαλβαδόρ Νταλί. Η συνάντηση των δύο δημιουργών υλοποίησε ένα παράλογο, εριστικό, σκανδαλώδες και επαναστατικό δείγμα μιας καθαρής υπερρεαλιστικής έκφρασης στο χώρο της έβδομης τέχνης.
Η ταινία, διάρκειας 17 λεπτών, γυρίστηκε το 1928. Το σενάριο ολοκληρώθηκε σε διάστημα περίπου έξι ημερών, ενώ τα γυρίσματα είχαν διάρκεια περίπου δεκαπέντε ημέρες. Η φιλοδοξία των δύο συνεργατών ήταν ολοφάνερα να σοκάρουν. Αλλόκοτες, τρομακτικές σκηνές ξεδιπλώνονται χωρίς καμιά λογική συνοχή, μονταρισμένες με τρόπο που να προκαλεί αναστάτωση στο θεατή. Πρόκειται για ένα καινοτόμο κινηματογραφικό ποίημα για το σεξ και το θάνατο, όπου δύο αντικομφορμιστές καλλιτέχνες προκαλούν το κοινό με μια ταινία που εξερευνά τις δυνατότητες κινηματογραφικής καταγραφής του ασυνείδητου. Βασισμένο σε δύο όνειρα, ένα του Μπουνιουέλ και ένα του Νταλί, «Ο Ανδαλουσιανός σκύλος» αποτελεί πρώτα απ’ όλα το προσωπικό ημερολόγιο δύο από τις πλέον αναρχικές μορφές της τέχνης του εικοστού αιώνα. Ένθερμοι οπαδοί του Αντρέ Μπρετόν και του κινήματος των σουρεαλιστών, αλλά και υποστηρικτές της φροϋδικής χαρτογράφησης της ανθρώπινης συνείδησης, οι δύο καλλιτέχνες φανερώνουν στο πανί τις προσωπικές τους εμμονές. Ο Μπουνιουέλ ξεκινά με την πρώτη του κιόλας ταινία, την ανελέητη επίθεσή του στον καθωσπρεπισμό της μεγαλοαστικής κοινωνίας, την γραφικότητα της Εκκλησίας και σε κάθε άλλη επιβολή κοινωνικών περιορισμών. Ο Νταλί εκμεταλλεύεται την ευκαιρία να δώσει ζωή στους πίνακές του. Το ερωτικό γυναικείο κορμί, τα μυρμήγκια που ξετρυπώνουν από μια πληγή, τα μεμονωμένα ανθρώπινα μέλη, βγαίνουν από τους πίνακές του και περιφέρονται ζωντανά στο κάδρο της ταινίας. Κι όλα αυτά, σε μία ιστορία, που διαδραματίζεται «εχθές», «μετά από οκτώ χρόνια», «το ίδιο απόγευμα».
Σύμφωνα με το ανατρεπτικό σενάριο, ένας άνδρας ακονίζει το μαχαίρι του πλάι στο ανοιχτό παράθυρο. Η πανσέληνος χωρίζεται στη μέση από μία λωρίδα σύννεφου. Στην αμέσως επόμενη σκηνή, μία γυναίκα κάθεται υποταγμένη, καθώς τα αντρικά χέρια ανοίγουν διάπλατα το ένα της μάτι (εικ.1) και το κόβουν στη μέση με την ακονισμένη λεπίδα (εικ.2). Και ενώ η διαφανής μεμβράνη έχει μόλις χυθεί από το σχισμένο μάτι, η γυναίκα εμφανίζεται ακέραιη στο δωμάτιό της, να παρατηρεί έναν ποδηλάτη, ντυμένο με κοριτσίστικη ποδιά, που διασχίζει το δρόμο κάτω από το σπίτι της και σωριάζεται στο πεζοδρόμιό της. Ένα μαύρο κουτί με λεπτές άσπρες ρίγες εμφανίζεται στο λαιμό του ποδηλάτη και έπειτα στο κρεβάτι της γυναίκας. Ένας απατημένος σύζυγος πυροβολεί μέχρι θανάτου το είδωλό του, αφού πρώτα σέρνει με τα ίδια του τα χέρια έναν τοίχο, τα έπιπλα ενός δωματίου, ένα πιάνο γεμάτο πτώματα μουλαριών και δύο νεκρούς φοιτητές της θεολογίας. Και η λίστα με τις ακατανόητες σκηνές συνεχίζεται, γιατί στον «Ανδαλουσιανό σκύλο» μπορεί κανείς να δει οτιδήποτε δεν θα περίμενε ποτέ από μία συμβατική ταινία. Δε θα δει, ωστόσο, κανέναν Ανδαλουσιανό και φυσικά, κανέναν σκύλο. Πρόκειται για τα δεκαεπτά πιο σοκαριστικά λεπτά στην ιστορία του κινηματογράφου. Δεκαεπτά μεθυστικά λεπτά σουρεαλιστικής, ονειρικής απόλαυσης.
Ο ίδιος ο Μπουνιουέλ έλεγε στο περιοδικό «Η Σουρεαλιστική Επανάσταση»: «Ο Ανδαλουσιανός σκύλος δεν θα υπήρχε χωρίς τον σουρεαλισμό. Ένα πετυχημένο φιλμ, να τι σκέφτονται οι περισσότεροι απ’ όσους το ’χουν δει. Όμως, τι μπορώ να κάνω εναντίον όλων αυτών των ένθερμων οπαδών κάθε ανανέωσης, ακόμα κι αν αυτή η ανανέωση προσβάλλει τις πιο βαθιές τους πεποιθήσεις, εναντίον ενός Τύπου πουλημένου ή ψεύτικου, εναντίον αυτής της ηλίθιας μάζας που βρήκε ωραίο και ποιητικό αυτό που κατά βάθος δεν είναι παρά μια απελπισμένη και παθιασμένη πρόκληση για δολοφονία!».
Αφοπλιστική ειλικρίνεια από τον ίδιο το δημιουργό της ταινίας, ο οποίος δε διστάζει να καυτηριάσει τις υπερβολικά θερμές αντιδράσεις των θεατών και κριτικών για το ίδιο του το δημιούργημα!
