Λίγα λόγια για τις ταινίες
Ο ιστορικός-κριτικός κινημ/φου Ιάσων Τριανταφυλλίδης θα προλογίσει τις δύο πρώτες χρονολογικά ταινίες του αφιερώματος, που αποτελούν και τις πρώτες ερμηνείες της Έλλης Λαμπέτη στη μεγάλη οθόνη, με τους Αδούλωτους σκλάβους (1946) του Βίωνα Παπαμιχάλη να αποτελούν το σκηνοθετικό της ντεμπούτο αλλά και το κινηματογραφικό ντεμπούτο του Μάνου Χατζιδάκι. Στην Αθήνα, παραμονές του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, μια παρέα νέων σχεδιάζει να ανεβάσει το Όνειρο θερινής νυκτός του Σαίξπηρ. Η έκρηξη όμως του πολέμου ανατρέπει τα πάντα. Την ταινία, η οποία αποτελεί και την πρώτη ελληνική ταινία με θέμα την αντίσταση, ξεκίνησε να σκηνοθετεί ο Μάριος Πλωρίτης. Υπό το φόβο της αποτυχίας σύντομα την εγκατέλειψε και την ολοκλήρωσε ο σκηνοθέτης και επίσης κριτικός κινημ/φου Βίων Παπαμιχάλης, στον οποίον και καταχωρήθηκε, δίχως να λάβει τελικά εξαιρετικές κριτικές.
Στα Ματωμένα Χριστούγεννα (1951) του Γιώργου Α. Ζερβού, σκηνοθέτη με μεγάλες εμπορικές επιτυχίες στο ενεργητικό του, η Έλλη Λαμπέτη σε μια εξαιρετική ερμηνεία θυσιάζει την προσωπική της ευτυχία για την ελευθερία της πατρίδας της, ταυτιζόμενη με το αίσθημα της περηφάνιας ενός ολόκληρου έθνους. Η ταινία προβλήθηκε στο διεθνές φεστιβάλ του Κάρλοβι Βάρι το 1956, ενώ δίχασε την ελληνική κριτική.
Μεταφορά στην οθόνη του ομώνυμου θεατρικού έργου του Χρήστου Γιαννακόπουλου και μεγάλη εισπρακτική επιτυχία του θεάτρου Κοτοπούλη, αποτελεί η ταινία Οι Γερμανοί ξανάρχονται (1948) του Αλέκου Σακελλάριου, ταινία σταθμός για τη συλλογική μνήμη καθώς ατάκες αλλά και ολόκληρες σκηνές της έχουν γίνει πλέον κλασικές και ανάρπαστες, όπως το «Άνθρωποι, άνθρωποι προς τι το μίσος και ο αλληλοσπαραγμός;» του Χρήστου Τσαγανέα.
Ο ανεπανάληπτος Θανάσης Βέγγος πρωταγωνιστεί σε δύο από τις ταινίες του αφιερώματος: Ψηλά τα χέρια Χίτλερ (1962) του Ροβήρου Μανθούλη και Τι έκανες στον πόλεμο Θανάση; (1971) του Ντίνου Κατσουρίδη. Τις ταινίες θα προλογίσουν ο ιστορικός Θανάσης Γάλλος και ο εκδότης-συγγραφέας Γιάννης Σολδάτος αντίστοιχα.
Το Ψηλά τα χέρια Χίτλερ αποτελεί την πρώτη ελληνική ταινία για την κατοχή που αποφεύγει τον «εύκολο» ηρωισμό και μελοδραματισμό των περισσότερων αντίστοιχης θεματικής ταινιών σε σενάριο του Διονύση Μήλα και σκηνοθεσία του Ροβήρου Μανθούλη, ανανεωτή της κινηματογραφικής γραφής, ο οποίος μετέπειτα θα αναπτύξει έντονη αντιδικτατορική δράση στο Παρίσι κι θα εξελιχθεί σε κοσμογυρισμένο κινηματογραφιστή και πολυπράγμονα συγγραφέα.
Έναν φοβισμένο ανθρωπάκο που προσπαθεί να επιβιώσει αλλά τελικά μπλέκει στην Αντίσταση, υποδύεται ο Θανάσης Βέγγος, στην δεύτερη ταινία του αφιερώματος και μεγαλύτερη ίσως εμπορική επιτυχία της καριέρας του, το Τι έκανες στον πόλεμο Θανάση; Υποδύεται έναν εργάτη που ύστερα από παρεξήγηση συλλαμβάνεται από τους Γερμανούς ως ο Ιβάν, ο διαβόητος αρχηγός των συγκρατούμενων του αντιστασιακών, και καταδικάζεται σε θάνατο. Στην ταινία αυτή ο Κατσουρίδης αναγάγει το ταλέντο του Βέγγου, που έχει ήδη προλειάνει ο Μανθούλης στο Ψηλά τα χέρια Χίτλερ, σε σύμβολο.
Στις κορυφές του Βίτσι και την Πίνδο μας μεταφέρει ο Θεσσαλονικιός σκηνοθέτης Τάκης Κανελλόπουλος με τον Ουρανό (1962), ένα αντιπολεμικό αριστούργημα, που αποτελεί και την πρώτη του μεγάλου μήκους ταινία. Η μοναδική σκηνοθετική μάτια του «ανεξάρτητου» αυτού πρώιμου μοντερνιστή αποτυπώνει με ιδιαίτερο λυρισμό, ποίηση και απλότητα την φρίκη της εποποιίας του 40 ιδωμένη μέσα από τη ζωή των κατοίκων ενός παραμεθόριου χωριού και ιδιαίτερα δύο ζευγαριών που ο πόλεμος θα σημάνει και τον χωρισμό τους.
Δημιούργημα ενός επίσης μοναχικού Έλληνα δημιουργού, του Κώστα Μανουσάκη αποτελεί και η Προδοσία (1964), η δεύτερη από τις τρεις ταινίες που θα γυρίσει συνολικά, σε σενάριο του σημαντικού ποιητή και πεζογράφου της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς Άρη Αλεξάνδρου. Αποτελεί μια από τις λιγοστές ταινίες που υπάρχουν για τις διώξεις ενάντια στους Έλληνες Εβραίους που οδήγησαν στον αφανισμό των εβραϊκών κοινοτήτων στην Ελλάδα, για την οποία θα μας μιλήσει ο κριτικός κινημ/φου Γιάννης Μπακογιαννόπουλος.
Πρώτη και τελευταία δυστυχώς σκηνοθετική δουλειά στην Ελλάδα του σουρεαλιστή, κριτικού κινημ/φου και κινηματογραφιστή Άδωνι Κύρου αποτελεί το Μπλόκο. Το ιστορικό γεγονός του μπλόκου της Κοκκινιάς ιδωμένο μέσα από τη ματιά του αντικομφορμιστή σκηνοθέτη
Το αφιέρωμα ολοκληρώνεται χρονολογικά με την ταινία Αυτοί που μίλησαν με τον θάνατο (1970) του Γιάννη Δαλιανίδη, μία συγκλονιστική ιστορία αγάπης που δοκιμάζεται σκληρά μέσα στις τραγικές μέρες της γερμανικής κατοχής.
ΑΓΓΕΛΟΣ ΠΟΛΥΔΩΡΟΣ
