Η Γενοκτονία των Εβραίων από τους ναζί ονομάζεται είτε «Ολοκαύτωμα», είτε «Σοά»(εβραϊκή λέξη για την καταστροφή), είτε Άουσβιτς, από το στρατόπεδο στο οποίο δολοφονήθηκε ο μεγαλύτερος αριθμός Εβραίων (960.000).
Στις 27 Ιανουαρίου 1945 ένα τμήμα του Κόκκινου Στρατού κατά την προέλασή του στην Πολωνία βρέθηκε μπροστά στο στρατόπεδο του Άουσβιτς. Στο στρατόπεδο είχαν παραμείνει 7.000 κρατούμενοι σε άθλια κατάσταση, που περιφέρονταν σαν φαντάσματα, αναζητώντας λίγη ανύπαρκτη τροφή. Οι εκατοντάδες χιλιάδες όμως που βρήκαν τον θάνατο όσο το στρατόπεδο ήταν εν λειτουργία βρήκαν ένα τάφο «μονάχα στους αιθέρες», όπως θα γράψει αργότερα ο αυτόχειρας Εβραίος Πάουλ Τσέλαν….
Το Άουσβιτς (ή Γενοκτονία) δεν σημάδεψε μόνο την ιστορία, σημάδεψε βαθύτατα και τη συνείδηση του μεταπολεμικού ανθρώπου πια, κι όχι μόνο του Ευρωπαίου. Το Άουσβιτς έθραυσε κάτι ιδιαίτερα σημαντικό, το αίσθημα ότι ο σύγχρονος άνθρωπος ανήκε σε μια κοινή ιστορία και κουλτούρα. Η παραδοχή ότι ο άνθρωπος και μάλιστα ο πολιτισμένος Ευρωπαίος χριστιανός, έφταιγε σε τέτοιο σημείο, δεν είναι μια εύκολη παραδοχή. Είναι βαρύ πλήγμα για τον ναρκισσισμό των Ευρωπαίων -παιδιών του Διαφωτισμού και των Επαναστάσεων-και ακόμα βαρύτερο βέβαια για τη συλλογική συνείδηση και μνήμη των Γερμανών. Η γενοκτονία σήμερα διδάσκεται στη Μέση Εκπαίδευση των περισσότερων χωρών της Δυτικής Ευρώπης, ενταγμένη στην ιστορία της δεκαετίας του ΄40.
«Το τερατώδες στίγμα που ακούει στο όνομα Άουσβιτς», μας λέει ο γερμανός συγγραφέας Γκίντερ Γκρας, «παραμένει κάτι το ασύλληπτο και κάτι που αποτελεί τέτοια τομή, ώστε να είναι σχεδόν αυτονόητο να χρονολογούμε την ιστορία της ανθρωπότητας, καθώς και τη δική μας έννοια της ανθρώπινης ύπαρξης, με γεγονότα που συνέβησαν πριν και μετά το Άουσβιτς».
Αυτό που δοκιμάστηκε στο Άουσβιτς ήταν ο άνθρωπος, η ανθρώπινη υπόσταση και ιδιότητα.
Το Άουσβιτς δεν ήταν μόνο ένα έγκλημα κατά των Εβραίων, αλλά ένα έγκλημα κατά της ανθρωπότητας. Άρα και η μνήμη της είναι χρέος ολόκληρης της ανθρωπότητας.
Το Άουσβιτς όμως συνέχισε να σκοτώνει και πολλές δεκαετίες μετά… Αρκεί να σκεφτούμε τις αυτοκτονίες του Πρίμο Λέβι, Ζαν Αμερί και Πάουλ Τσέλαν.
Όμως και πολλοί κομμουνιστές κρατούμενοι στο Μπούχενβαλτ, όπως ο Τσέχος Γιόζεφ Φρανκ, θα βρουν φρικτό τέλος από τους… συντρόφους τους στις σταλινικές δίκες στις αρχές της δεκαετίας του 50. Το ναζιστικό Μπούχενβαλντ, που από τον Ιούνιο του 1945 ως το 1949, μετατράπηκε σε στρατόπεδο για τους πολιτικούς κρατούμενους των Σοβιετικών -προεκτείνεται τώρα και συναντά το Γκουλάγκ.
Γιατί οι θύτες διέπραξαν όσα διέπραξαν ; Είχαν συνείδηση ότι επρόκειτο για έγκλημα; Γιατί αυτή η σιωπή;
Αν στις 8 Μαΐου του 2005 συμπληρώθηκαν 60 χρόνια από τη συνθηκολόγηση της Γερμανίας και το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η 27 Ιανουαρίου 2005 σηματοδότησε την επέτειο της απελευθέρωσης του στρατοπέδου του Άουσβιτς, από τον σοβιετικό στρατό, γιατί άραγε επελέγη να γιορτάζεται η απελευθέρωση ειδικά του Άουσβιτς; Η 27 Ιανουαρίου ήταν η Ημέρα Μνήμης της εξόντωσης των Εβραίων της Ευρώπης από το ναζιστικό καθεστώς της Γερμανίας.
Αν ο αντισημιτισμός καταδικάστηκε διεθνώς μετά τη ναζιστική θηριωδία, δεν σημαίνει όμως ότι ξεριζώθηκε κιόλας. Επιβιώσεις του και αναβιώσεις του σήμερα, βρίσκονται σε νεο-ναζιστικά κόμματα.
Aναρωτιέται ο Έλληνας ποιητής Μανόλης Αναγνωστάκης :
«Πώς να εξηγήσω πιο απλά τι ήταν ο Ηλίας
Η Κλαίρη, ο Ραούλ, η οδός Αιγύπτου (…)
Πώς τόσα πρόσωπα να γίνουν αριθμοί»…
Η Οντέ Βαρών – Βασάρ μιλάει με λογοτεχνικό τρόπο για τη διατήρηση της μνήμης, όταν οι αναμνήσεις χαθούν. Συμπυκνώνει σε 230 σελίδες το τεράστιο θέμα του τρόπου με τον οποίο θα κρατήσουν οι παλαιότερες γενιές ζωντανές τις μνήμες όσον αφορά το πλήγμα που δέχτηκε ο ευρωπαϊκός πολιτισμός κατά τον 20ό αιώνα.
Το βιβλίο αυτό είναι ένα ταξίδι στη μνήμη, αλλά και ένα καίριο ταξίδι αυτογνωσίας.
Είναι Αριστούργημα. Διαβάστε το.
———————–
Η Οντέ Βαρών-Βασάρ γεννήθηκε το 1957 στην Αθήνα και είναι ιστορικός. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και στο Νεοελληνικό Ινστιτούτο του Πανεπιστημίου της Σορβόννης και διδάσκει ιστορία στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο. Ασχολήθηκε ερευνητικά με τη δεκαετία του ΄40, αρχικά με τον Τύπο των νέων στην Κατοχή και αργότερα με τη στράτευση τους στην Αντίσταση ως θέμα της διδακτορικής της διατριβής. Οι πιο πρόσφατες έρευνές της επικεντρώνονται στη γενοκτονία των Εβραίων της Ευρώπης και τις αναπαραστάσεις της, στην πολιτισμική ταυτότητα της εβραϊκής διασποράς και στη στρατοπεδική λογοτεχνία. Το 2005 τιμήθηκε με τη διάκριση του Ιππότη του Τάγματος των Γραμμάτων και των Τεχνών από τον Υπουργό Πολιτισμού της Γαλλίας.
Κώστας Τραχανάς
