Κατά τα ξημερώματα της 3ης Αυγούστου 1492, εκείνη ακριβώς την τρομερή ημέρα, την ίδια μέρα που όριζε και το τελεσίγραφο, των Σπανιόλων Καθολικών Βασιλέων, του Φερδινάνδο και της Ισαβέλλας, για το φευγιό και την άγρια εκδίωξη χιλιάδων Ισπανοεβραίων Σεβαρδί της Ιβηρικής Χερσονήσου, σάλπαραν από το Πάλος της Ισπανίας οι τρεις καραβέλες του Ναυάρχου Χριστόφορου Κολόμβου, η Σάντα Μαρία, η Νίντια και η Πίντα, με κατεύθυνση προς τα δυτικά, για να αναζητήσουν την Επιβίωση ή και την Ουτοπία.
Το 1492, οι Σεφαραδίτες Ισπανοεβραίοι έγιναν δεκτοί από τον Σουλτάνο με τιμές και εγκαταστάθηκαν μαζικά στη σχεδόν έρημη Θεσσαλονίκη. Μέχρι το 1943 η κοινότητα άνθισε και ευδοκίμησε, κρατώντας για πολύ καιρό και πληθυσμιακά τα πρωτεία έναντι των κοινοτήτων των Μουσουλμάνων και των Χριστιανών, και δημιουργώντας αυτή την ιδιαιτερότητα: για μια φορά οι Εβραίοι δεν ήταν «μειονότητα». Η Θεσσαλονίκη ήταν η «Μητέρα του Ισραήλ», «madre de Israel», όπως ονομαζόταν, ήταν η «Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων»….
Μάρτιος του 1943, στη Θεσσαλονίκη: 46.000 Σεφαραδίτες Εβραίοι στέλνονται στα ναζιστικά στρατόπεδα εξόντωσης.
Μια ακόμα μετακίνηση, μια ακόμα περιπλάνηση των κατ’ εξοχήν περιπλανώμενων.
20 Μαρτίου 1933 θα ανοίξει το πρώτο στρατόπεδο συγκεντρώσεως στο Νταχάου, στο οποίο οι πρώτοι κρατούμενοι θα είναι πολιτικοί αντίπαλοι του καθεστώτος, και κυρίως κομμουνιστές.
Ορισμένα τοπωνύμια θα πάψουν για πάντα να σημαίνουν αυτό που σήμαιναν στη γλώσσα τους (Μπούχενβαλτ «το δάσος με τις οξιές», Μπίρκεναου «το δάσος με τις σημύδες») για να γίνουν διεθνώς συνώνυμα τόπων μαρτυρίων και εξόντωσης.
Στρατόπεδα, στρατόπεδα, στρατόπεδα…: Μαουτχάουζεν, Νταχάου, Μπέργκεν-Μπέλζεν, Ράβενσμπρυκ, Μπέλζετς, Τρεμπλίνκα, Άουσβιτς-Μπίρκεναου (εδώ η φρίκη ξεπερνούσε ό,τι είχε γνωρίσει ως τότε η ανθρωπότητα)… Και ελληνικά στρατόπεδα: Μακρόνησος, Ικαρία, Γιάρος, Λέρος.
Ο γερμανός φιλέλληνας ιστορικός Χάγκεν Φλάισερ μας λέει σε μια συνέντευξή του,για την αντίδρασή του, όταν το 2010, οργίαζαν τα ανθελληνικά δημοσιεύματα από έγκυρη γερμανική εφημερίδα, η οποία αστειευόμενη για την κατάσταση είχε γράψει ότι «ευτυχώς που οι δύο χώρες δεν συνορεύουν αλλιώς τεθωρακισμένες μονάδες θα είχαν αντιπαραταχθεί κατά μήκος τους». Ο Χ. Φλάισερ απάντησε στην εφημερίδα και τους έγραψε ότι «ευτυχώς που είναι υποθετική αυτή η σύγκριση, διαφορετικά τα ελληνικά τανκς θα είχαν ήδη καταλάβει τη Βαυαρία, γιατί η Ελλάδα διαθέτει πολύ καλά τανκς τύπου Λέοπαρντ, εξίσου καλά με της Γερμανίας, αλλά σε διπλάσιο αριθμό χάρη στις επιτυχημένες ελληνογερμανικές πολιτικές σχέσεις…».
Το βιβλίο «Η ανάδυση μιας δύσκολης μνήμης» της Οντέτ Βαρών – Βασάρ περιέχει δεκαοκτώ κείμενα για την γενοκτονία των Εβραίων, που γράφτηκαν σε δεκαοκτώ χρόνια (1994-2011). Επτά κείμενα πραγματεύονται την εκτόπιση και εξόντωση των Ελλήνων Εβραίων στο Άουσβιτς, προτείνοντας ένα ερμηνευτικό σχεδίασμα τόσο του ίδιου του γεγονότος όσο και της σιωπής που επακολούθησε. Ιδιαίτερο βάρος έχει σε αυτά η Θεσσαλονίκη, όπου ζούσε κι από όπου εκτοπίστηκε η πολυπληθέστερη εβραϊκή κοινότητα της Ελλάδας.
Το ποσοστό εξοντώσεως των Εβραίων της Ελλάδας ήταν ένα από τα υψηλότερα της Ευρώπης (Εξόντωση του 96 % του πληθυσμού της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης, η σεφαραδίτικη κοινότητα της Καστοριάς, έχασε το 96% των κατοίκων της, υψηλότατο ποσοστό απωλειών (91%) γνώρισε και η κοινότητα των Ιωαννίνων από τις παλιότερες ρωμανιώτικες ελληνόφωνες κοινότητες -ο οικονομικός ανταγωνισμός Εβραίων και Χριστιανών στα Ιωάννινα υπήρξε έντονες και η συμπαράσταση του πληθυσμού υπήρξε μηδαμινή…).
Η σιγή των επαγγελματικών τάξεων της Θεσσαλονίκης υπήρξε εκκωφαντική. Από τους καθηγητές και τους φοιτητές του Πανεπιστημίου, από τους συλλόγους των επιχειρηματιών και των δικηγόρων δεν ακούστηκε κιχ.
Το απέραντο εβραϊκό νεκροταφείο ( είχε ιστορία αιώνων, διότι οι Εβραίοι δεν ξεθάβανε τους νεκρούς τους) οι ναζί θα το ξεθεμελιώσουν… Με δεκάδες χιλιάδες μαρμάρινες σκαλιστές ταφόπλακες, έργα μεγάλης καλλιτεχνικής αξίας αλλά και έκφρασης σεβασμού προς τους νεκρούς, θα χτιστούν τα τοιχώματα μιας πισίνας για τους ναζί αξιωματούχους κι εκατοντάδες από αυτές τις πλάκες θα διασκορπιστούν και θα χρησιμεύσουν ως οικοδομικό υλικό. Το μεταπολεμικό ελληνικό κράτος θα αξιοποιήσει τον τεράστιο χώρο που έχει απελευθερωθεί στο κέντρο της πόλης με την καταστροφή του νεκροταφείου, για να χτίσει στον χώρο του τα πρώτα κτίρια του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
Πώς μπορεί περισσότερο να σημαδευτεί η ιστορία μιας πόλης, όπως της Θεσσαλονίκης, από την εξόντωση ενός πληθυσμιακού στοιχείου (φορέα ενός εντελώς ιδιαίτερου πολιτισμού, του σεφαραδίτικου) που επί 450 χρόνια αποτέλεσε το πολυπληθέστερο και ζωντανότερο κομμάτι του πληθυσμού της;
Η συγγραφέας προσεγγίζει το ζήτημα της γενοκτονίας των Εβραίων από διάφορες σκοπιές. Το νήμα όμως που συνδέει τα κείμενα μεταξύ τους, το ερώτημα που βασανιστικά επανέρχεται, αφορά την καθυστέρηση της ανάδυσης αυτής της μνήμης και τα αίτια της λήθης και της σιωπής.
Η συγγραφέας άρδευσε μια σειρά κειμένων και εστίασε το ενδιαφέρον της σε δύο μείζονα έργα της «στρατοπεδικής λογοτεχνίας»: το έργο του Πρίμο Λέβι και αυτό του Χόρχε Σεμπρούν.
Τη βαριά σιωπή των πρώτων δεκαετιών διαδέχθηκε η έκρηξη λόγου των μαρτύρων, αργότερα οι επιστημονικές προσεγγίσεις και τις τελευταίες δεκαετίες η θεσμοποίηση αυτής της μνήμης. Τα πιο πρόσφατα κείμενα της συγγραφέως αναφέρονται σε μνημονικούς τόπους, μουσεία, μνημεία και επετείους.
Η σιωπή και η λήθη, η μνήμη και ο λόγος για τη γενοκτονία αποτελούν επίσης αντικείμενο αυτών των κειμένων.
Έχουμε μαζική εκτόπιση των Ευρωπαίων Εβραίων προς τα στρατόπεδα του θανάτου, που συντελέστηκε από το 1942 ως το 1944 σε όλες τις κατεχόμενες χώρες.
Για πρώτη φορά στην ιστορία δεν έδιωχναν τους Εβραίους από μία χώρα (όπως λόγου χάριν το 1492 από την Ισπανία και την Πορτογαλία) αλλά από μία ολόκληρη ήπειρο. Ο σκοπός δεν ήταν η απέλαση τους προς κάποια τρίτη χώρα, αλλά ο αφανισμός τους .
