Την Κυριακή Ρούσσου τη γνώρισα στο Γυμνάσιο του Μαραθώνα από μαθητής. Στη συνέχεια έφυγα για Πειραιά και μετά τον διορισμό μου κατόπιν στην Καλαμάτα, χαθήκαμε. Χάνονται οι άνθρωποι για κάποιο διάστημα αλλά ξαναβρίσκονται κάποτε.
Με το ενδιαφέρον της Ερασμίας Σαράβα, επίσης από Μαραθώνα, ήρθε στα χέρια μου το βιβλίο της Ρούσσου «Ο Μαραθώνας σε βάθος χρόνου».
Η Κυριακή Ρούσσου – Μπούσουλα είναι δασκάλα. Γεννήθηκε στο Άνω Σούλι όπου τελείωσε το Δημοτικό Σχολείο κατόπιν το Γυμνάσιο στο Μαραθώνα. Σπούδασε Παιδαγωγικά στη Μαράσλειο Παιδαγωγική Ακαδημία. Υπηρέτησε στην εκπαίδευση 35 χρόνια: Θεσσαλία, Βοιωτία, Αττική (Γραμματικό – Μαραθώνα – Ραφήνα – Κηφισιά – Παλαιό Ψυχικό). Έχει γράψει μία μονογραφία για το «Μοναστήρι του Βρανά στο Μαραθώνα». Είναι μέλος στο Δ.Σ. του Σωματείου Διεθνών Σχέσεων και Πολιτιστικών Ανταλλαγών Καλύμνου – Αθήνας. Διδάσκει ελληνική γλώσσα στους φοιτητές του προγράμματός του και δίνει διαλέξεις σε ελληνικά και διεθνή συνέδριά του.
25 χρόνια παρουσιάζω τα βιβλία των εκδόσεων του Μ.Ι.Ε.Τ. του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τράπεζας στην ΑΜΑΡΥΣΙΑ.
Κάθισα με προσοχή και διάβασα αυτό το βιβλίο. Έχει μεγάλο ενδιαφέρον, διότι δεν είναι απλά μια ιστορία, αλλά διάφορα στοιχεία ενός τόπου που ζήσαμε.
Η Κυριακή Ρούσσου με το βιβλίο της με φέρνει 50 – 60 χρόνια πίσω. Διαβάζοντας θυμάμαι πρόσωπα και πράγματα και εποχές που πέρασαν τις οποίες πολύ νοσταλγώ σήμερα. Είναι μια σπάνια και υπεύθυνη δουλειά. Ιστορία, αρχαιολογία, ήθη και έθιμα, παραδόσεις και φωτογραφίες παίρνουν θέση εδώ. Ανέτρεξε σε εφημερίδες – αρχεία – εγκυκλοπαίδειες, νομαρχίες, υποθηκοφυλάκεια, μονές και ότι άλλο μπορεί να βάλει ο ανθρώπινος νους, για να προσφέρει αυτό το βιβλίο.
Θα παρουσιάσω κάποια στοιχεία από αυτό το σπάνιο έργο.
Στο κεφάλαιο Οδοποιία αναφέρει:
«Ο Μαραθώνας είχε αμαξιτή οδό από το 1870, όπως δείχνουν οι γκραβούρες των επισκεπτών του Τύμβου που έρχονται με άμαξες.
(Μια παρένθεση εδώ: Ο πρώτος αμαξωτός δρόμος φτιάχτηκε στην Κορώνη Μεσσηνίας εξ ου και «Αυτός έχει μπάρμπα στην Κορώνη»).
Ο Πουλόπουλος, διευθυντής των εργαζομένων στη λίμνη στην Ε.Ε.Υ. (Ελληνική Εταιρία Υδάτων) του Μαραθώνα στη δεκαετία του 1950 ανέβαινε από τον Μαραθώνα στη λίμνη με το τζιπ της Ε.Ε.Υ. ακολουθώντας το δρόμο της Οινόης αριστερά του ρέματος του ποταμού Χάραδρου και έβγαινε ακριβώς στο φράγμα. Ο Μαραθώνας με τις γύρω περιοχές π.χ. Μαραθώνας – Λίμνη από Οινόη με ζώα ή τζιπ. Το Καλέντζι με τον Μαραθώνα συνδέθηκε με αυτοκινητόδρομο το 1970.
Για τον δρόμο Γραμματικού – Μαραθώνα που περνάει από το Πάνω Σούλι φτιάχτηκε το 1959 που μέχρι τότε περνούσε έξω από το χωριό.
Παρέκαμψε τις στροφές που προϋπήρχαν, με εκβραχισμούς και επιχωματώσεις και έγινε συντομότερος.
Το χαλίκι όμως για την επίστρωση το έσπαγαν με τα χέρια».
Δεν μπορώ να μην επισημάνω το κείμενο που αναφέρεται στον Ηρώδη τον Αττικό.
Ηρώδης Αττικός ονομαζόταν ο Τιβέριος Κλαύδιος, ήταν Ρωμαίος πολίτης. Γεννήθηκε στο Δήμο Μαραθώνα γύρω στο 101 μ.Χ. (το 146 π.Χ. η Ελλάδα είχε υποδουλωθεί στους Ρωμαίους).
Έγινε διάσημος για τη μόρφωσή του και τα πλούτη του. Στον Μαραθώνα οι αρχαιολόγοι και ιστορικοί τοποθετούν το κτήμα και την έπαυλή του κοντά στην Οινόη.
Οι μύθοι της περιοχής για τη μάντρα, που περιέκλειε το κτήμα την ονόμαζαν «μάντρα της γριάς» και έλεγαν ότι εκεί πάγωσε η γριά, από το κρύο του Μάρτη.
Στο Μουσείο του Μαραθώνα υπάρχουν τα αγάλματα που βρέθηκαν στην πύλη του αγροκτήματος και επιγραφές που αναφέρονται στον Ηρώδη και τη γυναίκα του Ρηγίλλη (Απίου Αννία Ρηγίλλη). Ο πατέρας του Ηρώδη ήταν πολύ πλούσιος και επιμελήθηκε εξαιρετικά τη μόρφωση του γιου του.
Δασκάλους είχε τους επιφανέστερους της εποχής: τον Θεαγένη, τον Ταύρο, τον Σεκούνδο (Αθηναίο) και πολλούς άλλους. Ο ίδιος ήταν δεινός ρήτορας και σοφιστής και δάσκαλος όλων των έξοχων σοφιστών της εποχής, με γλώσσα Ελληνική, γλώσσα των Αθηναίων.
Αγαπούσε πολύ τον Μαραθώνα και την Κηφισιά, και είχε άλλη έπαυλη εκεί. Οι μαθητές του τον ακολουθούσαν παντού.
Στήλες που βρέθηκαν διάσπαρτες σε διάφορα μέρη του Μαραθώνα αναφέρονται στους Μέμνωνα, Αχιλλέα, Πολυδευκίωνα και άλλους, τους οποίους αγαπούσε σαν παιδιά του.
Οι αρχαιολόγοι κάνουν λόγο για φιλοσοφική σχολή στον Μαραθώνα και ευελπιστούν ότι η σκαπάνη τους θα φέρει στο φως.
Πέθανε το 179 μ.χ. στο Μαραθώνα, ήθελε να ταφεί εκεί, αλλά οι μαθητές του τον ενταφίασαν στο λόφο, πάνω από το Παναθηναϊκό Στάδιο και έγραψαν στο τάφο του: «Αττικού Ηρώδη Μαραθώνιος, ου άδε πάντα κείται, τω δε τάφω πάντοθεν ευδόκιμος».
Αρχαιολογικό Μουσείο Μαραθώνα
«Αξίζει να επισκεφθεί κανείς τους τάφους, όσο και το Μουσείο του Μαραθώνα, που εγκαινιάστηκε το 1975 και περιέχει αξιόλογα ευρήματα από την περιοχή.
Από την Πρεξίλα, τα αιγυπτιακά αγάλματα, τις προτομές του Ηρώδη του Αττικού, ευρήματα κυκλαδικά από τους τάφους στο Τσέπι (πρωτοελλαδικό νεκροταφείο, ευρήματα από το σπήλαιο του Πανός, το εξαιρετικό άγαλμα (αντίγραφο) «ο παις του Μαραθώνα» (το γνήσιο βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο και βρέθηκε στη θάλασσα του Μαραθώνα από ψαράδες το 1925)».
Κάτι βασικό από τον γράφοντα: Το Μουσείο Μαραθώνα ίδρυσε ο Ελληνοαμερικάνος Παναγόπουλος με καταγωγή από την Αρκαδία.
Μια περιγραφή Γάλλου δημοσιογράφου από την Αθήνα για τους Ολυμπιακούς αγώνες 1896 «Μαραθώνιος δρόμος»
«… την πιο ωραία στιγμή αυτής της επίσημης τρέλας, ένας δρομέας ντυμένος με την γαλανόλευκη φανέλα, τα χρώματα της Ελλάδας ξεπροβάλλει, βυθίζεται στη βαθιά αλέα του Σταδίου καθώς ξεσπούν πιο δυνατές οι ίδιες ιαχές. «Ο νικητής! Ο νικητής ζήτω!» Αυτός εδώ με μια ζωηρή κίνηση που φάνηκε εξαίσια, τρέχει ευθύς στον πρίγκιπα Κωνσταντίνο και τον πρίγκιπα Γεώργιο, πέφτει στην αγκαλιά τους, και ενώνονται μέσα σε μια θάλασσα από ποδοκροτήματα και ζητωκραυγές.
Και ενώ το πλήθος τραγουδά, ο βασιλιάς χαιρετά…»
***
Θα κλείσω το κείμενο με τις εκκλησίες των νεότερων χρόνων.
Η Παναγία στο κοιμητήριο με νεότερο κτίσμα από τον τότε πρόεδρο Λεωνίδα Χρισίνα. Η Αγία Βαρβάρα, ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, μητροπολιτικός ναός, κτίσμα 1910. Εκεί πρέπει να υπήρχε πριν μικρός ναός. Σε τουρκικά συμβόλαια αναφέρονται σύνορα κτημάτων με «ενορία Προδρόμου αγορά». Νεότερος ακόμη ο Άγιος Νεκτάριος.
Παραλία Μαραθώνα: Άγιος Παντελεήμων, κτίσμα 1928 σε οικόπεδο από δωρεά του γείτονα Κάκαρη. Αγία Μαρίνα, κτίσμα 1948.
Συμβόλαια Τουρκοκρατίας αναφέρουν και άλλες εκκλησίες Συνταξάρχη, Άγιο Σπυρίδωνα, Αγίους Θεοδώρους που δεν υπάρχουν σήμερα.
Οι αρχαιολόγοι λένε ότι ο ναός είχε κτιστεί επάνω σε ερείπια ιερού του Διονύσου, όπου είχε ο Ηρώδης ο Αττικός, βωμό. Δίπλα σε αυτά τα ερείπια υπάρχει οικόπεδο άλλης εκκλησίας αταύτιστης.
Βαγγέλης Θεμ. Λαμπρινίδης
