Γράφει η Ελένη Κονιαρέλλη – Σιακή.
Σίγουρα κάτι θα έχουμε ακούσει ή διαβάσει για τους καλικάντζαρους. Οι δοξασίες γι αυτούς είναι πολλές αλλά και οι ιστορίες είναι αμέτρητες και διαφορετικές από τόπο σε τόπο. Εκεί όμως που συγκλίνουν και συμφωνούν όλες, είναι ότι οι καλικάντζαροι είναι μικρά τερατάκια που έρχονται για 12 ημέρες – από την παραμονή των Χριστουγέννων, και φεύγουν την ημέρα των Φώτων.
Ο λαογράφος μας Νικόλαος Πολίτης, μας εξηγεί: «Έρχονται από τη γης από κάτω. Όλο τον χρόνο πελεκούν με τα τσεκούρια τους να κόψουν το δέντρο που βαστάει τη γης, αλλά όταν κοντεύουν να το κόψουν, έρχεται ο Χριστός, και μονομιάς ξαναγίνεται το δέντρο, και τότε τα δαιμόνια χιμούν στη γης επάνω και πειράζουν τους ανθρώπους…» Ανεβαίνουν επάνω στη γη από φόβο, μήπως το έτοιμο για να κοπεί δέντρο της γης, πέσει επάνω τους και τους σκοτώσει. Οι καλικάντζαροι είναι ελληνική δοξασία (αρχαίας καταγωγής) δαιμονίων, που σύμφωνα με τη σύγχρονη δοξασία, εμφανίζονται, όπως είδαμε, το δωδεκαήμερο από την παραμονή των Χριστουγέννων μέχρι 6 Ιανουαρίου.
Διαβάζουμε ότι οι ΚΑΛΙΚΑΝΤΖΑΡΟΙ είναι 18, και κανένας δεν μοιάζει με τον άλλον, όπως επίσης ότι ο καθένας έχει το κουσούρι του. Επίσης κάθε καλικάντζαρος έχει το δικό του όνομα, ανάλογα με τις ιδιότητες και τα χαρακτηριστικά του, και όλοι πειθαρχούν στον αρχηγό τους. Οι 18 καλικάντζαροι είναι:
1. Ο ΜΑΝΤΡΑΚΟΥΚΟΣ, που είναι ο αρχηγός. Αυτός είναι κουτσός και άγριος. Κοντόχοντρος, καραφλός, ασχημομούρης, και ο πιο επικίνδυνος απ’ όλη την ομάδα. Κρύβεται την ημέρα στις μάντρες, και τη νύχτα βγαίνει και πειράζει τις γυναίκες που περπατούν στο δρόμο μόνες τους.
2. Ακολουθεί ο ΜΑΓΑΡΑΣ, με την τεράστια κοιλιά του, που μαγαρίζει και βρωμίζει όλα τα φαγητά και τα γλυκά.
3. Είναι ο ΚΩΛΟΒΕΛΟΝΗΣ, που είναι αδύνατος και σουβλερός σαν μακαρόνι και περνά εύκολα από χαραμάδες και κλειδαρότρυπες. Είναι ιδιαίτερα σβέλτος και γρήγορος στις κινήσεις του.
4. Άλλος ένας είναι ο ΚΟΨΑΧΕΊΛΗΣ, με τεράστια και κοφτερά δόντια που κρέμονται έξω από το στόμα του.
5. Είναι ο ΜΑΛΑΓΑΝΑΣ, που χρειάζεται μεγάλη προσοχή, γιατί καταφέρνει με γλυκόλογα να ξεγελά τα παιδιά και να παίρνει τα γλυκά τους.
6. Ένας άλλος καλικάντζαρος είναι ο ΤΡΙΚΛΟΠΟΔΗΣ, που έχει χέρι χταποδίσιο που το χώνει παντού και απρόσεχτα επάνω του σκουντουφλάνε οι άνθρωποι. Ακόμα του αρέσει να μπερδεύει τις κλωστές της γιαγιάς και να διασκεδάζει.
7. Ο ΜΑΛΑΠΕΡΔΑΣ, είναι εκείνος που προτιμά να κάνει τα τσίσα του μέσα στα φαγητά, την ώρα που μαγειρεύονται. Όμως ευτυχώς που οι νοικοκυρές τον ξέρουν καλά και φροντίζουν να κλείνουν σφιχτά το καπάκι της κατσαρόλας.
8. Ο ΠΕΡΙΔΡΟΜΟΣ, είναι ο φαταούλας της παρέας.
9. Ο ΚΟΥΛΟΧΕΡΗΣ, είναι σαραβαλιασμένος, με ένα χέρι κοντό και ένα μακρύ, και όλο μπερδεύεται και πέφτει κάτω.
10. Ο ΓΟΥΡΛΟΣ, έχει τεράστια μάτια πεταμένα έξω σαν αυγά, και δεν του ξεφεύγει τίποτα.
11. Στον ΚΟΨΟΜΕΣΙΤΗ, που έχει τη μεγαλύτερη καμπούρα και είναι πολύ κουτσός, αρέσουν οι τηγανίτες με μέλι.
12. Ο ΣΤΡΑΒΟΛΑΙΜΗΣ, έχει κύριο χαρακτηριστικό να στριφογυρίζει το κεφάλι του σαν σβούρα.
13. Ο ΒΑΤΡΑΚΟΥΚΟΣ, είναι θεόρατος και ολόιδιος βάτραχος.
14. Ο ΚΑΤΣΙΚΟΠΟΔΑΡΟΣ, είναι φαλακρός και κασιδιάρης και έχει ένα κατσικίσιο ποδάρι. Είναι κακορίζικος, ελεεινός και γρουσούζης, και όπου βάλει το κατσικίσιο του πόδι, έρχεται δυστυχία και καταστροφή.
Είπαμε στην αρχή ότι οι καλικάντζαροι είναι 18, και γράψαμε σε αρκετούς λίγα λόγια για τα χαρακτηριστικά αλλά και τις ιδιότητες τους. Υπάρχουν όμως ακόμα και κάποιοι άλλοι, που είναι οι εξής:
15. Ο ΠΛΑΝΗΤΑΡΟΣ, που ξεγελά πονηρά τους ανθρώπους, γιατί μπορεί να μεταμορφώνεται σε ζώο ή κουβάρι.
16. Είναι και ο ΚΑΤΑΧΑΝΑΣ, που του αρέσει συνέχεια να τρώει ό,τι βρεθεί μπροστά του, και ακόμα είναι,
17. Ο ΠΑΡΩΡΙΤΗΣ, που έχει μύτη σαν προβοσκίδα και παρουσιάζεται λίγη ώρα πριν λαλήσει ο πετεινός αξημέρωτα. Αυτός έχει τη μανία να παίρνει τις φωνές των ανθρώπων.
Αφήσαμε για το τέλος στον αριθμό 18, τον καλικάντζαρο ΠΑΓΑΝΟ, ο οποίος είναι κουτσός και γι’ αυτόν υπάρχει μια παράξενη ιστορία. Λένε ότι τον κούτσανε μια δυνατή κλωτσιά από το γαϊδούρι της Μάρως, μιας όμορφης χωριατοπούλας που την κυνηγούσε κάποτε ο Παγανός, για να την κάνει γυναίκα του. Ήταν νύχτα, και εκείνη για να ξεφύγει κρύφτηκε στα σακιά με το αλεύρι που είχε φορτωμένο στο γαϊδούρι της. Αυτός οργισμένος, έφτασε κοντά στο γαϊδούρι και την έψαχνε. Όμως το ζώο τρόμαξε πολύ και άρχισε να κλωτσάει δυνατά. Φαίνεται ότι ο Παγανός έφαγε μια γερή κλωτσιά, και από τότε σακατεύτηκε. Ο Παγανός, αγαπά πολύ τη στάχτη, και γι’ αυτό τρυπώνει στα σπίτια από τις καμινάδες. Φοβάται όμως τη φωτιά και γι αυτό οι νοικοκύρηδες έχουν συνέχεια αναμμένο το τζάκι τους κατά τη διάρκεια των 12 ημερών, από τα Χριστούγεννα μέχρι τα Φώτα, και συχνά ρίχνουν στη φωτιά αλάτι που κάνει μεγάλο θόρυβο, για να τρομάξει ο Παγανός ακόμα περισσότερο και να φύγει.
Η πλούσια φαντασία του λαού μας, μας δίνει και την απάντηση στην απορία: «Πότε και πώς φεύγουν από το σπίτι μας οι καλικάντζαροι;» Βλέπουμε ότι φεύγουν τα Φώτα, με τον Αγιασμό. Δηλαδή, ο παπάς με την «πρωτάγιαση», κρατώντας στα χέρια του τον Σταυρό κι ένα κλαδί βασιλικό, γυρίζει όλα τα σπίτια και ραντίζει κάθε δωμάτιο, κάθε κτήμα, αλλά και κάθε ζωντανό ψάλλοντας: «Φεύγετε να φεύγουμε / γιατί έφτασε ο παπάς / με την αγιαστούρα του / και με τη βρεχτούρα του!»
Ο Μύθος των καλικάντζαρων τούς «παρουσιάζει» ως θρασύδειλα «δαιμόνια ή όντα» που τρέχουν φοβισμένα, βλέποντας τον Σταυρό του Χριστού, και να εγκαταλείπουν τον «Πάνω Κόσμο» για να κρυφτούν στα κελιά τους στα βάθη της γης, και ν’ αρχίσουν ξανά το υποχθόνιο έργο τους, δηλαδή, να πριονίζουν το δέντρο που κρατά τη γη, αφού όταν κατεβαίνουν βρίσκουν το δέντρο ακέραιο, και αρχίζουν ξανά το πριόνισμα μέχρι την επομένη παραμονή των ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ!
Οι καλικάντζαροι είναι μια πολύ παλιά παράδοση στη χώρα μας, και από τόπο σε τόπο και κυρίως στα χωριά, υπάρχουν αμέτρητοι θρύλοι και έθιμα γι αυτούς, όπως ότι είναι πολύ ευκίνητοι, ανεβαίνουν στα δέντρα και από εκεί πηδούν στις στέγες των σπιτιών και σπάζουν τα κεραμίδια κάνοντας μεγάλη φασαρία, και όπου βρουν απλωμένα ρούχα τα σκίζουν και τα ποδοπατούν. Σε μερικούς τόπους πιστεύουν, ότι τους καλικάντζαρους τους συνοδεύει η μητέρα τους, η «καλικαντζαρού» και αυτή τους συμβουλεύει τι να πειράξουν. Μερικοί ισχυρίζονται ότι τα πνεύματα αυτά, είναι άλλα κακά και άλλα καλά. Ακόμα σύμφωνα με τη λαϊκή δοξασία, οι 12 ημέρες που οι καλικάντζαροι βγαίνουν από τη γη για πειράξουν τους ανθρώπους, «τα νερά είναι αβάπτιστα», αφού και ο Χριστός είναι ακόμα αβάπτιστος.
Τέλος θ’ αποχαιρετήσουμε και φέτος τους ζωηρούς καλικάντζαρους με το έξυπνο τραγούδι που έγραψε ο Στέργιος Πολύζος, και το έντυσε με μουσική ο Νίκος Αρμπιλιάς:
Δεκατρείς καλικαντζάροι
Δεκατρείς καλικαντζάροι /
ξεσαλώσαν μια βραδιά.
Ήπιαν τέσσερα ποτάμια /
με ανέρωτα ποτά.
Τις καρδιές να λαγαρίσουν /
απ’ αγάπη κι ενοχές.
Πριν του κόσμου τα θεμέλια /
ροκανίσουν με φωτιές.
Μες το μέλι κολυμπήσαν /
στων κυράδων τις ποδιές.
Ώσπου γλύκανε η θωριά τους /
στρογγυλέψαν οι κοιλιές.
Σαν γεμίσαν το κεφάλι /
και φωνάξαν τα βιολιά.
Το ροκάνισμα της ζήσης /
γι’ άλλη ξέμεινε χρονιά!
