Γράφει η
Ελένη
Κονιαρέλλη – Σιακή
Ακούµε συχνά τις ονοµασίες κάποιων περιοχών στα Βόρεια Προάστια της Αττικής και αναρωτιόµαστε: «Άραγε πώς, πότε, και από πού, προέκυψαν αυτές οι ονοµασίες σε µια εκτεταµένη περιοχή µε πολλά δέντρα, νερά, καλλιέργειες και λίγα µικρά χωριά;». ∆ιαβάζουµε ότι «τα παλιά χρόνια», -όπως συνηθίζουµε να λέµε- οι κάτοικοι της Αθήνας έρχονταν για δροσερές καλοκαιρινές διακοπές στην Κηφισιά, όπως σήµερα -αρκετοί από εµάς- πηγαίνουµε στα χωριά µας για να γλιτώσουµε από τον καύσωνα της Αθήνας. Άλλωστε την ΚΗΦΙΣΙΑ τη «βάφτισαν» έτσι οι απλοί άνθρωποι, που όταν τους ρωτούσαν γιατί κάνουν τις διακοπές τους στην Κηφισιά (που παλιά είχε άλλο όνοµα), απαντούσαν: «Είναι πολύ ωραία… εκεί φυσά… ‘κει φυσά…» και επαναλαµβάνοντας τη φράση «’κει φυσά», «βαφτίσαµε» την Κηφισιά.
Θα δούµε ακόµα και τρεις άλλες περιοχές στα Βόρεια Προάστια, που το όνοµά τους συνδέεται µε την Αθηναία Νεοµάρτυρα Αγία Φιλοθέη.
ΨΥΧΙΚΟ: Σύµφωνα µε τις καταγραφές στην περιοχή του Ψυχικού, η Μοναχή Φιλοθέη άνοιξε ένα πηγάδι για να ξεδιψούν οι αγρότες και οι περαστικοί. Λέγεται ότι το πηγάδι αυτό που ήταν «ψυχικό» της Μοναχής, πήρε και το όνοµά της η περιοχή. Υπάρχει και η εκδοχή ότι επάνω στο µαρµάρινο χείλος του πηγαδιού, αναγραφόταν η λέξη «Ψυχικό» που ήταν και ο σκοπός της δηµιουργίας του.
ΚΑΛΟΓΡΕΖΑ: Και η Καλογρέζα οφείλει το όνοµά της στη Μοναχή Φιλοθέη. Και αυτό διότι στην περιοχή αυτή ιδρύθηκε Μετόχι της Μοναχής ή Καλογραί(ζ)ας, όπως την αποκαλούσαν οι Αθηναίοι. Το Μετόχι της Καλογρέζας ονοµαζόταν και «Μετόχι Περσού» από το νερό του ποταµού που περίσσευε. Από αυτό προήλθε και το όνοµα του συνοικισµού ΠΕΡΙΣΣΟΣ, της Νέας Ιωνίας.
ΦΙΛΟΘΕΗ: (Των Βορείων Προαστίων) Το Προάστιο που σήµερα ονοµάζεται Φιλοθέη στο παρελθόν ονοµαζόταν Νέα Αλεξάνδρεια. Μετονοµάστηκε όταν στην περιοχή το 1934, εντελώς τυχαία, κατά τη διάρκεια χωµατουργικών εργασιών, εντοπίστηκε η µυστική κρύπτη που διά µέσου ενός υπογείου µυστικού τούνελ, οδηγούσε στο Μετόχι της Καλογρέζας.
Η ΝΕΟΜΑΡΤΥΣ ΑΓΙΑ ΦΙΛΟΘΕΗ
1. Το µαρτύριο και το φιλανθρωπικό έργο της
Η Αγία Φιλοθέη ήταν κόρη πλούσιας αθηναϊκής οικογένειας. Πατέρας της ήταν ο Άγγελος Μπενιζέλος και µητέρα της η Συρίγα Παλαιολογίνα. Οι γονείς της την πάντρεψαν σε ηλικία 14 ετών, διότι στην τουρκοκρατούµενη Αθήνα των αρχών του 16ου αιώνα (γεννήθηκε στην Αθήνα το 1522), υπήρχε ο κίνδυνος να βρεθεί, µαζί µε άλλα κορίτσια πλουσίων οικογενειών στο χαρέµι κάποιου Τούρκου αξιωµατικού. Έτσι οι γονείς της Παρασκευής (ή της Ρηγούλας ή Ρεβούλας όπως την έλεγαν χαϊδευτικά), την πάντρεψαν 14 χρόνων, παρά τις έντονες αντιρρήσεις της, µε τον Αντρέα Χειλά, πολύ µεγαλύτερό της, γόνο πλούσιας αριστοκρατικής οικογένειας της Αθήνας. Όµως τρία χρόνια µετά τον γάµο της, στα 17 της χρόνια, µένει χήρα. Ο άντρας της πεθαίνει. Είναι νέα, όµορφη, µε καλή ανατροφή και µόρφωση και µε πολύ µεγάλη περιουσία, καθώς στη δική της περιουσία προστίθεται και εκείνη του συζύγου της. Ήταν πλέον µια περιζήτητη πλούσια νύφη, και οι γονείς της την προέτρεπαν να κάνει έναν νέο γάµο. Οι προτάσεις ήταν πολλές κι εκείνη τις απέρριπτε όλες και µετά τον θάνατο των γονιών της γίνεται ΜΟΝΑΧΗ, ΜΕ ΤΟ ΟΝΟΜΑ ΦΙΛΟΘΕΗ.
Το έτος 1571 µετατρέπει το πατρικό της σπίτι στην Πλάκα σε Μοναστήρι που σώζεται µέχρι σήµερα. Είναι αυτό στο οποίο στεγάζονται τα Γραφεία της Ιεράς Αρχιεπισκοπής (Αδριανού 96 στην Πλάκα).
Μετά την ολοκλήρωση της ανέγερσης του Μοναστηριού εκάρη µοναχή. Στον µοναχισµό επίσης την ακολούθησαν πολλές κόρες επιφανών οικογενειών της Αθήνας. Ήταν περίπου 150 – 200 κοπέλες. Το έργο της επεκτάθηκε και στα Προάστια της Αθήνας. Έφτιαξε Μετόχια και υποστατικά της Κεντρικής Μονής σε διάφορες περιοχές εντός και εκτός της Αττικής. Πολύ αργότερα η αρχική Μονή καταστράφηκε.
2. Το θεολογικό, φιλανθρωπικό
και εκπαιδευτικό έργο της
Το κοινωνικό έργο της είχε ξεκινήσει πολύ νωρίς -πριν γίνει Μοναχή- όταν ακόµα ήταν σύζυγος του Ανδρέα Χειλά. Αναζητούσε ευκαιρία προκειµένου να µοιράσει µε ασφάλεια για την ίδια αλλά και για τους ανθρώπους που ευεργετούσε, όσα είχε στο κελάρι της. Αργότερα, αξιοποιώντας τη µεγάλη περιουσία της και παρά τις αντιδράσεις των Τούρκων, η Μοναχή Φιλοθέη ιδρύει Σχολεία, Νοσοκοµεία, Νοσηλευτήρια, Ορφανοτροφεία. ∆ιδάσκει Οικοκυρική, και ονοµάζει το εκπαιδευτικό της οικοδόµηµα «Παρθενώνας», στο οποίο καταφεύγουν -ανεξάρτητα µε το Θρήσκευµά τους- Έλληνες ή Τούρκοι, αναζητώντας περίθαλψη. Το όνοµά της είναι συνδεδεµένο µε τη λέξη «ΠΡΟΣΦΟΡΑ», και ξεπερνά τα όρια της Αθήνας και γίνεται γνωστό σε όλη την Ελλάδα.
Ιδρύει παραρτήµατα της Μονής στο Χαλάνδρι, στην Καλογρέζα, στο Ψυχικό, αλλά και στην Τζια, και στην Αίγινα.
Το Μετόχι της Καλογρέζας οικοδοµήθηκε σε έκταση η οποία αποτελούσε πατρική ιδιοκτησία της Μοναχής και στον χώρο αυτόν η Αγία Φιλοθέη ίδρυσε Σχολείο Θηλέων, το οποίο αποτέλεσε ένα από τα πρώτα Σχολεία όχι µόνο του Γένους, αλλά και της Ευρώπης, ενώ το Μετόχι της Μονής λειτούργησε µέχρι και το 1821. Και όπως ήταν αναµενόµενο, η δράση της προκάλεσε αντιδράσεις τόσο από τους κατακτητές Τούρκους, όσο και από το κατεστηµένο. Και όπως θα δούµε, η Φιλοθέη φυλακίστηκε, βασανίστηκε και βρήκε µαρτυρικό θάνατο το 1589.
—-
Ο ΖΩΓΡΑΦΟΣ, ΑΓΙΟΓΡΑΦΟΣ, και ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ, ΦΩΤΗΣ ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ, ΕΞΙΣΤΟΡΕΙ µε τον δικό του µοναδικό τρόπο τη φιλανθρωπία και το µαρτύριο της Αγίας Φιλοθέης. (Αποσπάσµατα του κειµένου του, όπως τα είχε γράψει).
«Εξόν από τα ντόπια κορίτσια που συµµάζευε στο Μοναστήρι, έδινε προστασία και σε ξένες γυναίκες που ερχόντανε στην Αθήνα από διάφορα µέρη, σκλαβωµένες από τους Τούρκους. Με τι κινδύνους τις προστάτευε δεν είναι µπορετό να γράψουµε καταλεπτώς, σε τούτο το σύντοµο σηµείωµα.
… Τέσσερις απ’ αυτές τις σκλάβες είχανε ακουστά την Αγία Φιλοθέη κι επειδή τις βασανίζανε οι αφεντάδες τους για να αρνηθούν την πίστη τους, φύγανε κρυφά και καταφύγανε στο Μοναστήρι.
… Μα οι Τούρκοι, που είχανε τις σκλάβες, µάθανε πως τις είχε περιµαζέψει η Φιλοθέη και µπήκανε σαν θηρία στο κελί της που κειτότανε άρρωστη και την τραβήξανε και την πήγαν στον πασά. Κι εκείνος πρόσταξε να τη ρίξουν στη φυλακή. Την άλλη µέρα µαζευτήκανε πολλοί Τούρκοι και φωνάζανε να σκοτώσουν την Αγία.
… Και ο πασάς πρόσταξε να τη βγάλουνε από τη φυλακή και να την παρουσιάσουνε µπροστά του, και της είπε να διαλέξει ανάµεσα στα δύο, ή να αρνηθεί την πίστη της ή να κοπεί το κεφάλι της. Μα εκείνη απάντησε ότι είναι έτοιµη να µαρτυρήσει για τον Χριστό. Ο πασάς θα ‘βγαζε την απόφαση να κόψουνε το κεφάλι της, αλλά προφθάσανε κάποιοι επίσηµοι Χριστιανοί και µε τα παρακάλια τους αλλάξανε τη γνώµη του πασά και πρόσταξε να τη βγάλουνε από τη φυλακή. Γυρίζοντας στο Μοναστήρι της η Οσία δεν έπαψε να πορεύεται όπως και πριν στο δρόµο του Χριστού.
… Σ’ όλα τα ασκητήρια οι καλογριές δουλεύανε στους αργαλειούς και σε άλλα εργόχειρα, σαν προκοµµένες µέλισσες µέσα στο κουβέλι. Φτωχά και ορφανά κορίτσια βρήκανε προστασία και εργασία µέσα σ’ εκείνα τα καταφύγια. Όλη η φτωχολογιά την είχε σαν πονετικιά µάνα. Με κάθε τρόπο πάσχιζε ν’ ανακουφίσει τους δυστυχισµένους. Τους τάιζε, τους άνοιγε πηγάδια για να ‘χουνε νερό, τους γιάτρευε, τους έβρισκε δουλειά. Ο κόσµος την έλεγε «Κυρά ∆ασκάλα».
… Την παραµονή του Αγίου ∆ιονυσίου στα 1589 η Αγία Φιλοθέη βρισκόταν στο Μοναστηράκι που ‘χε χτισµένο στα Πατήσια. Το βράδυ συναχθήκανε οι αδελφές για να κάνουν αγρυπνία.
Κάποιοι Αγαρηνοί, που την εχθρευόντανε από καιρό, πηδήσανε από τη µάντρα και πιάνοντας την Αγία αρχήσανε να τη χτυπάνε µέχρι που την αφήσανε µισοπεθαµένη. Την άλλη µέρα τη σηκώσανε οι αδελφές και την πήγανε στο Μοναστήρι που είχε στον Περισσό. Σαν συνέφερε λίγο, έπιασε την προσευχή ευχαριστώντας το Θεό γιατί αξιώθηκε να πληρωθεί µε κακία για τα καλά που έκανε στους ανθρώπους και να µοιάσει σ’ αυτό τον Χριστό κατά τα λόγια του Αποστόλου Πέτρου που λέγει: «Καθό κοινωνείτε τοις του Χριστού παθήµασι, χαίρετε». (Α’Πέτρ. δ’13). Στις 19 Φεβρουαρίου 1589 παρέδωσε την καθαρή ψυχή της στον Κύριο, που υπέφερε τόσα βάσανα για την αγάπη του.
Το Άγιο Σκήνωµά της θάφτηκε στο µοναστηράκι της Καλογρέζας κι από έγινε η ανακοµιδή των λειψάνων στην εκκλησία του Αγίου Ανδρέα, που βρίσκεται στη σηµερινή Αρχιεπισκοπή. Μετά από πολλά χρόνια, επειδή αυτή η εκκλησιά κόντευε να γκρεµνισθεί, το πήγανε στον Άγιο Ελευθέριο κι από κει στη σηµερινή Μητρόπολη, µέσα στ’ Αγιο Βήµα. Στο µνήµα της επάνω βρεθήκανε γραµµένα τούτα τα λόγια: «Φιλοθέης υπό σήµα τό δ’ αγνής κεύθει σώµα, ψυχήν δ’ εν µακάρων θήκετο Υψιµέδων».
Η Φιλοθέη ανακηρύχθηκε Αγία επί Οικουµενικού Πατριάρχου Ματθαίου Β’ (1595 – 1600)».
(Απόσπασµα από το Βιβλίο του Φώτη Κόντογλου:
«Η Πολιούχος των Αθηνών, Αγία Φιλοθέη» (Ασάλευτο Θεµέλιο, Ακρίτας 1996).
Η µνήµη της Αγίας Φιλοθέης εορτάζεται στις 19 Φεβρουαρίου.
