Γράφει η Αδαμαντία Τριάρχη – Μακρυγιάννη
Φιλόλογος
20 Ιουλίου 2021, έτος απόδοσης τιμής στα 200 χρόνια του Εικοσιένα και ημέρα μνήμης της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο, με την κατοχή του 38% του εδάφους της να συνεχίζεται, έφτασε μια κυπριακή φωνή σεβασμού αλλά και διαμαρτυρίας. Χρονολογημένη την 12η Απριλίου 1952 στο Παγκύπριο Γυμνάσιο Λευκωσίας, με μορφή ομιλίας και τη θέρμη της τέχνης του λόγου, έχει δημοσιευθεί σε ένα ολιγοσέλιδο βιβλίο υψηλής αισθητικής, υπό τον τίτλο «Η Δευτέρα Πολιορκία του Μεσολογγίου». Ο αείμνηστος ομιλητής Μίκης Ι. Κιτρομηλίδης τιμούσε την ηρωική Έξοδο, τον υψηλότερο αναβαθμό προς το «ες αιεί» Σύμβολο Ελευθερίας, που είχε δημιουργήσει η απροσκύνητη πόλη. Συνέβαλλε και ιστορώντας το Μεσολόγγι, στην τότε προετοιμασία του μεγάλου αγώνα για μια ελεύθερη Κύπρο.
Δεν διαβάζομε ένα συνηθισμένο λόγο ρητορικής επίδειξης, αλλά, κατόπιν άρτιας ιστορικής τεκμηρίωσης, την πραγμάτευση του άνισου πολέμου απλών ανθρώπων, που αξιώθηκαν να αποκληθούν Ελεύθεροι Πολιορκημένοι από τον Διονύσιο Σολωμό. Γράφοντας το παρόν κείμενο δεν είναι εύκολο να αποδοθεί η εμβληματική και συνάμα υποβλητική αλήθεια, που ενσταλάζει ο κυπριακός λόγος. Θα καταβληθεί προσπάθεια να κινηθούμε μόνον στους αρμούς, τους ταγμένους να στηρίζουν την ιστόρηση εκείνης της πολιορκίας, σπάνιας στα ιστορικά χρονικά.
Ο Μίκης Κιτρομηλίδης (1914-1961), αριστούχος φιλόλογος, με αντιστασιακή συμμετοχή στην Αθήνα της Κατοχής, εκπαιδευτικός και συγγραφέας στο αρχοντικό νησί του, με ένα δημοτικό τραγούδι «θλιβερό και παραπονεμένο» αρχίζει την ομιλία του. Βαθιά συγκίνηση μεταδίδει το μοιρολόι στο μνήμα του Μάρκου Μπότσαρη. Ο ηρωικός και προπάντων αγνός οπλαρχηγός, νικημένος από τον Χάρο στις 9 Αυγούστου 1823, είναι ο νοερός άγγελος της τραγωδίας του Μεσολογγίου, την οποία οι αναγνώστες/στριες θα παρακολουθήσουν.
Ο Νότης ετραγούδαε στου Μάρκου το κιβούρι και λέγει τραγούδια θλιβερά και παραπονεμένα
«Για σήκω απάνω Μάρκο μου, και μη βαρυκυμάσαι,
τι ο Βάλτος επροσκύνησε
κι όλο το Ξηρομέρι.
Το Μεσολόγγι απόμεινε,
δε θε να προσκυνήσει
στεριάς το δέρν’ ο Κιουταχής, κι’ Αράπης του πελάγου
πέφτουν τα τόπια σα βροχή
κι’ οι πόμπες σα χαλάζι
κι αυτά τα λιανοντούφεκα σαν άμμο της θαλάσσης».
Για σήκω απάνω Μάρκο μου … Συνταράζει η ικεσία … Και στη συνέχεια οι πέντε στίχοι εκφραστικής λιτότητας δίνουν την όλη εικόνα της ανυπόταχτης πόλης, ύστερα και από την εκεί επέλαση του αδίστακτου Ιμπραήμ, τον Δεκέμβριο του 1825. Με 8.000 Άραβες για να ενισχύσουν τους 20.000 πολιορκητές του απάνθρωπου, αλλά αποτυχημένου Κιουταχή, από τον Απρίλη του ίδιου έτους. Σημειώνεται ότι επαναφέρει την αίγλη του ξεχωριστού Σουλιώτη, δηλώνει δε την αξία της εν λόγω έκδοσης η παράθεση και του φωτογραφημένου πίνακα «Ο όρκος του Λόρδου Βύρωνα στον τάφο του Μάρκου Μπότσαρη στο Μεσολόγγι» (1850)! με την υπογραφή του Lodovico Lipparini.
1825: Από τον Απρίλιο μέχρι τον Δεκέμβριο
Με τη γνωστή οθωμανική βαρβαρότητα εναντίον ραγιάδων μέχρι και επιφανών ομοεθνών, ο εξοργισμένος Σουλτάνος απαιτεί να παρθεί το Μεσολόγγι. Δεν το ανέχεται, από τη στρατηγική θέση του να ελέγχει τη Δυτική Ρούμελη και να αποτελεί ανάχωμα των τουρκικών δυνάμεων προς το Μοριά. Μετά την αποτυχία της πρώτης πολιορκίας, το 1822, οι Τούρκοι επανέρχονται ισχυρότατοι από κάθε άποψη, με σκοπό να εκμηδενίσουν 12.000 «ψυχές», σύμφωνα με τον πρέποντα χαρακτηρισμό του ομιλητή. Δεν τουρκέψανε. Με το σταυρό του μαρτυρίου υψώθηκαν μέχρι την ιδέα της Αρετής. Οι πολιορκητές χρειάστηκαν ένα χρόνο επιστράτευσης όλων των πολεμικών μέσων μέχρι να κυριεύσουν την πόλη, αλλά όχι την ψυχή της.
Μετά το 1822, η άμυνα του Μεσολογγίου έχει ισχυροποιηθεί από στεριά και θάλασσα σε υψηλό βαθμό και οι πολιορκητές κλιμακώνουν μια κόλαση, ημέρα και νύχτα, από το εσωτερικό της βομβαρδισμένης πόλης μέχρι και ανατιναγμένους προμαχώνες της. Υφίστανται και οι Τούρκοι «την αμείλικτη αλήθεια του πολέμου», διότι οι πολιορκημένοι «δεν παραδίνουν τ’ άρματα…».
Σπουδαίος συμπολεμιστής των Ελλήνων ο Ελβετός Ιωάννης – Ιάκωβος Μάγιερ, στην περίφημη εφημερίδα του «Ελληνικά Χρονικά» καταγράφει τα συμβαίνοντα και ενδυναμώνει ηθικά τους πολιορκημένους, «τους ήρωές μας» όπως τους αποκαλεί, με ελληνικό φρόνημα. Και αποφασιστικός βοηθός τους ο ικανότατος Ανδρέας Μιαούλης, με τα βρίκια και τους ναύτες τους, γελοιοποιεί τις τουρκικές φρεγάτες και ανεφοδιάζει τους αποκλεισμένους, τρεις φορές.
Από τον Φεβρουάριο μέχρι τον Απρίλιο του 1826
Κατά το παραπάνω διάστημα συνολικά, η περιγραφή των δεινών του Μεσολογγίου με δραματική παραστατικότητα, κυριολεκτικά καθηλώνει τον αναγνώστη της ομιλίας. Από την αρχή της πολιορκίας, εφτά φορές οι προτάσεις συμβιβασμού των Τούρκων προς τους υπερασπιστές «εισπράττουν» ελληνικές απαντήσεις, όπως: «Πόλεμος»!
«Τα κλειδιά του Μεσολογγίου είναι στις μπούκες των κανονιών μας κρεμασμένα».
Ο εχθρός, δεν απομένει παρά να οργανώσει ολοκληρωτικά τον φοβερό σύμμαχο: την πείνα της απροσκύνητης πόλης. Η τουρκική κατάληψη των νησιών – ελληνικών προμαχώνων στη λιμνοθάλασσα, απολύτως απαγορεύει τη μεταφορά τροφίμων από τον περίλυπο Μιαούλη.
Δεν αργούν η εξέλιξη και η έξοδος του ιστορικού δράματος – και κατά την αφήγηση του ομιλητή-λογοτέχνη. Σκιές κινούνται παντού. «Μοιάζουν με νεκρούς που βγήκαν από τους τάφους των». Από τους τάφους της φριχτής πείνας. Αποδίδεται μόνον όλη η πραγματικότητα του μαρτυρικού Μεσολογγίου. Επιγραμματικός ο θαυμάσιος Μάγιερ: «Άκρος έγινεν ο πόνος των, άκρος και ο ηρωισμός των». Προαναγγέλλει και τη δική του θυσία ζωής μετά την Έξοδο.
Απορούμε: Πώς κατόρθωναν να παραμένουν ήρωες οι σωματικά εξαθλιωμένοι; Πώς έγραφαν, άνθρωποι απλοί και τυραννισμένοι, το συγκλονιστικό έπος της αξιοπρέπειας στη ζωή και στον θάνατο; Αυτά συνέβαιναν, διότι η αγάπη τους για την ελευθερία ήταν «Κραταιά ως ο θάνατος»… Επειδή «πιστέψανε πολύ», όπως γράφει στον επίλογό του ο ομιλητής: «Η πίστη μετακινεί βουνά!». Προστατεύει τον άνθρωπο από την ήττα της ψυχής.
Κατά την Έξοδο από την πόλη την αγαπημένη, αλλά της απόγνωσης, είναι μοιραίο: Πολλοί να χαθούν στον ωκεανό των ανελέητων όπλων, και κάποιοι να σωθούν, αν κατορθώσουν να φτάσουν σε ελεύθερους συμπατριώτες τους. Ο εχθρός έγκαιρα έχει ενημερωθεί … Και υπό συνθήκες Αποκάλυψης, τη νύχτα της 10ης προς το ξημέρωμα της 11ης Απριλίου, μια παραπλανητική διαταγή οδηγεί πλήθος λαού «πίσω» στην πόλη, αλλά μαζί με τους εχθρούς. Ακολουθούν σκηνές «πέραν τραγωδίας απάσης», όπως έγραφε ένας Βυζαντινός ιστορικός της Άλωσης, του 1453…
Τελικά μόνον 1360 από τους 12.000 αρχικά πολιορκημένους κατορθώνουν να βρεθούν στο Ναύπλιο. Μετά από φονική σύγκρουση με ειδοποιημένους Αλβανούς. Και επί πολλές ημέρες προσπαθώντας, μακριά από παγίδες να πορεύονται. Μέσα σε δάση, φαράγγια και στην ερημωμένη Ρούμελη, εξουθενωμένοι και αβοήθητοι. Με οδύνη και για τους πολλούς που δεν άντεξαν να μείνουν μαζί τους.
Πάντοτε έχομε ανάγκη από σύμβολα
Αθησαύριστη στην Ελλάδα η ομιλία Μ. Κιτρομηλίδη, επανεκδίδεται το 2021 και την μελετούμε σε ημέρες ιδιαίτερα δύσκολες για την Κύπρο και τη μητέρα πατρίδα. Εξαιρετικός ο πρόλογος του καθηγητή – ακαδημαϊκού Πασχάλη Κιτρομηλίδη, που είναι γιός του ομιλητή. «Η Δευτέρα Πολιορκία του Μεσολογγίου», δημοσιεύεται στο «Δελτίον του Πνευματικού Ομίλου Κύπρου», όχι τυχαία στα 1954-1955, ακριβώς όταν αρχίζει το εθνοαπελευθερωτικό κίνημα των Κυπρίων. «Η Συνέχεια του 1821» συνδέεται με τον υπέρτατο συμβολισμό. Πάντοτε έχομε ανάγκη από σύμβολα.
Το μέγιστο χρέος επιτελούσαν, το 1825 και 1826, οι απλοί άνθρωποι μιας ελληνικής πόλης, με αγιασμένους εμψυχωτές. Όλοι εξίσου, άντρες και γυναίκες, ανέβασαν τον Αγώνα τους «στις κορυφογραμμές του ήθους», σύμφωνα με αποστροφή ομιλίας του αείμνηστου Λουκή Ακρίτα. Κύπριος και εκείνος, τον Απρίλιο του 1964 στην ιερή πόλη κατά την τελετή της Εξόδου, απευθυνόταν στον Ελληνισμό: «Σας φέρνω το μήνυμα από το Άγιο Βήμα της Κυπριακής Ψυχής: Οι ελεύθεροι πολιορκημένοι της Κύπρου, ζωσμένοι στ’ άρματα, που δεν διαφέρουν και πολύ από τα καριοφίλια και τις πιστόλες της φρουράς, όρθιοι στο μετερίζι του Γένους, ξαναστήνουν το Μεσολόγγι… Μένοντας λίγες μέρες στην Κύπρο… Έζησα μέρες ακμής, στις ΚΟΡΥΦΟΓΡΑΜΜΕΣ ΤΟΥ ΗΘΟΥΣ».
Με την ευκαιρία της παρούσας προσπάθειας, τονίζεται, ότι είναι απαράδεκτο να έχει επισκιαστεί, λόγω ελλιπούς γνώσης, ο Λουκής Ακρίτας, ο συνδημιουργός της σπουδαιότατης εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης του 1964. Με τη σύμπραξη εκπαιδευτικών και Τύπου, πρέπει να επανέλθει στη θέση που κατέκτησε, ο συγγραφέας των «Αρματωμένων» και αναγνωρισμένος πνευματικός αναμορφωτής.
Ευχής έργον αποτελεί η επαναφορά της ιστορικής μελέτης, που προέρχεται από την ελληνική ψυχή του Μίκη Κιτρομηλίδη.1 Πέρασαν 69 χρόνια από εκείνη τη συνομιλία με τους συμπατριώτες του και τον ακούμε, συγκινημένο και συγκινητικό, να κλείνει την κατάθεσή του: «… λίγες χιλιάδες απλοϊκού λαού… θυσιάσανε χωρίς επίδειξη, χωρίς παράπονο τη χαρά και τη ζωή τους. Πιστέψανε πολύ. Και πονέσανε πολύ. Και γίνανε μεγάλοι χωρίς να το επιδιώξουν, χωρίς ίσως να το υποψιαστούν.
… Για το θάνατο του αντιστρατήγου Δήμου Ρινιάσα (γράφουν) τα θαυμάσια εκείνα χρονικά της πολιορκίας: «Όλοι κατέβρεξαν το λείψανό του με δάκρυα πικρότατα αναστενάζοντας τον παντοτινό χωρισμόν ενός ήρωος προικισμένου με τόσας αρετάς. Αιωνία η μνήμη σου γενναιότατε συμπατριώτη».
Με δάκρυα ευγνωμοσύνης ας ράνομεν κι’ εμείς απόψε νοερά την ακατάλυτη δόξα των απλοϊκών ηρώων του Μεσολογγίου, ψιθυρίζοντας ευλαβικά τη δική τους σεμνή προσευχή. «Αιωνία σας η μνήμη, γενναιότατοι συμπατριώται».
1 Χριστόφορου Χαραλαμπάκη, ομότιμου καθηγητή Γλωσσολογίας του ΕΚΠΑ, κείμενο με τίτλο «Μεσολόγγι: σύμβολο ελευθερίας (Η ομιλία του Μίκη Ι. Κιτρομηλίδη…)»
Η Καθημερινή, 6 Ιουλίου 2021.
