Ενεργειακή πολιτική

Γράφει ο Ευστάθιος Χιώτης

Δρ. μεταλλειολόγος μηχανικός ΕΜΠ μηχανικός Πετρελαίων Imperial College πρώην διευθυντής στη Δημόσια Επιχείρηση Πετρελαίων και στο Ινστιτούτο Γεωλογίας και Ερευνών Υπεδάφους

O καθηλωτικός τίτλος ενεργειακού άρθρου στη ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ: «Η λογική της απολιγνιτοποίησης» με ενθουσίασε.

Καιρός ήταν, σκέφτηκα, να επιστρέψει η λογική στην ενεργειακή πολιτική. Συντάκτης, ο κ. Νίκος Τσάφος, υφυπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας. Θεώρησα, αλλά προς στιγμήν μόνο δυστυχώς, ότι ίσως θέλησε να πρωτοτυπήσει και καταφεύγει σε λογικά επιχειρήματα, αντί για τα πολιτικά στερεότυπα. Έχω λίγα σχόλια για όσα γράφει και περισσότερα για όσα αποσιωπά.

Γράφει λοιπόν ο υφυπουργός:

«Ακόμη και εκτός Ευρώπης η εποχή του άνθρακα σβήνει».
Μα, σε παγκόσμια κλίμακα το 2025 στη συνολική ηλεκτρική παραγωγή 31,773TWh, ο άνθρακας έδωσε το ένα τρίτο της ηλεκτρικής ενέργειας (33%), όσο δηλαδή περίπου και οι ΑΠΕ συνολικά (ηλιακή, αιολική και υδροηλεκτρικά, 31,2%), ενώ το αέριο το ένα πέμπτο (21,8%) και η πυρηνική ενέργεια το ένα ενδέκατο (8,85%).

Στην Ευρώπη, πράγματι η συμμετοχή του άνθρακα στην ηλεκτροπαραγωγή έπεσε από 9,8% (271 TWh) το 2024 σε 9,2% (257 TWh) το 2025. Δύο χώρες μόνον, η Γερμανία (103 TWh) και η Πολωνία (87 TWh) έφθασαν το 74% της συνολικής παραγωγής της Ευρώπης το 2025 από άνθρακα. Θαυμάσια επομένως η Ελλάδα θα μπορούσε να διατηρήσει 9 έως 10 TWh το 2025 από λιγνίτη, εκ των οποίων 4,3 TWh από την Πτολεμαΐδα 5, με προοπτική μηδενισμού το 2035.

Γράφει επίσης ο κ. Τσάφος:
«Η απολιγνιτοποίηση δεν είναι μια πολιτική επιλογή – είναι ένας οικονομικός και τεχνολογικός μονόδρομος».
Πράγματι, η απολιγνιτοποίηση εντάσσεται στην πολιτική της ΕΕ, αλλά σε συνδυασμό με δυο βασικές προϋποθέσεις-στόχους: τη διείσδυση των ΑΠΕ και τη μείωση των ορυκτών καυσίμων. Και στους δυο αυτούς στόχους τα αποτελέσματα της ενεργειακής πολιτικής στην Ελλάδα είναι απογοητευτικά για τα συμφέροντα των καταναλωτών.

Η εξάρτηση από το φυσικό αέριο

Η εξάρτηση από το φυσικό αέριο ξεπέρασε κάθε προηγούμενο στην Ελλάδα και έφθασε το 2025 σε ποσοστό 43,8% της ηλεκτρικής παραγωγής. Σημαντικά δηλαδή υψηλότερο όχι μόνο από το μέσο ποσοστό της Ευρωπαϊκής Ένωσης (16,7% ), αλλά και από το παγκόσμιο (21,8%).

Βάσει των δεδομένων του ΙΕΝΕ η ηλεκτροπαραγωγή στην Ελλάδα το 2025 ανήλθε σε 26.9 TWh από ΑΠΕ (43,9%), σε 23.9 TWh από φυσικό αέριο (43,8%), 2.2 TWh από υδροηλεκτρικά (4%) και 2.2 TWh από λιγνίτη (2,9 %).

Τον Απρίλιο 2026 η Ελλάδα βρέθηκε στην κορυφή των αυξήσεων τιμών ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρώπη, καθώς σύμφωνα με την έκθεση του HEPI (Household Energy Price Index), η Αθήνα κατέγραψε άνοδο 7% στους λογαριασμούς ρεύματος, επίδοση που αντανακλά τη μεγάλη ευαισθησία της ελληνικής αγοράς στις διεθνείς εξελίξεις. Η έκθεση επισημαίνει ότι η άνοδος στην Αθήνα οφείλεται κυρίως στο ενεργειακό σκέλος, αλλά και σε επιβαρύνσεις από φόρους και δίκτυα. Ωστόσο, ο βασικός παράγοντας είναι η εξάρτηση της ελληνικής αγοράς από το φυσικό αέριο, το οποίο εξακολουθεί να καθορίζει την οριακή τιμή στο σύστημα ηλεκτροπαραγωγής.

Η ενεργειακή πολιτική της Γερμανίας με συντεταγμένη και ελεγχόμενη απολιγνιτοποίηση, θα μπορούσε ίσως να είναι πρότυπο για την Ελλάδα. Στη Γερμανία ο Merz δηλώνει ότι ίσως χρειαστεί να επιβραδυνθεί το κλείσιμο μονάδων παραγωγής ενέργειας από άνθρακα. Το 2024 το ενεργειακό μείγμα της Γερμανίας περιλάμβανε άνθρακα 21,3% (λιγνίτη 16% και λιθάνθρακα 5,3%), φυσικό αέριο 15,6%, ΑΠΕ 57,6%.

Η Ιταλία (Reuters, March 31, 2026) πρόκειται να αναβάλει για το 2038, 13 χρόνια αργότερα από ό,τι είχε αρχικά προγραμματιστεί, το οριστικό κλείσιμο των σταθμών ηλεκτροπαραγωγής με καύση άνθρακα, σύμφωνα με νομοσχέδιο που ψηφίστηκε από την Κάτω Βουλή. Σύμφωνα με το σχέδιο για την ενέργεια και το κλίμα του 2024, η Ιταλία έπρεπε να εγκαταλείψει οριστικά τον άνθρακα μέχρι το τέλος του 2025. Το διάταγμα που αναβάλλει την προθεσμία έως το 2038 πρέπει ακόμη να εγκριθεί από τη Γερουσία, αλλά αυτό είναι πολύ πιθανό, δεδομένης της κυβερνητικής υποστήριξης.

Στην Ελλάδα η απολιγνιτοποίηση με αλόγιστα άλματα στο κενό υπαγορεύεται από την πολυεθνική ΔΕΗ, η οποία δίνει προτεραιότητα στην επέκταση δραστηριότητας σε χώρες εκτός Ελλάδας σε Βουλγαρία, Ρουμανία, Ιταλία, Κροατία, Β. Μακεδονία, Σλοβακία, Ουγγαρία και Πολωνία. Η ΔΕΗ καυχιέται για την ολοκλήρωση φωτοβολταϊκών ισχύος 2130 MW, απόδοσης 3150 GWh τον χρόνο (συντελεστής χρησιμοποίησης ~17%); από την αναμενόμενη παραγωγή μόνο το 49% αναλογεί στη ΔΕΗ. Είναι δηλαδή μόνο 1545 GWh, κάτω από το μισό της ετήσιας παραγωγής 4300 GWh της λιγνιτικής μονάδας Πτολεμαΐδα 5, ηλεκτρικής ισχύος 660 MW και θερμικής 140 MW.

Η άναρχη ανάπτυξη ΑΠΕ

Η άναρχη ανάπτυξη ΑΠΕ αποθαρρύνει νέες επενδύσεις, οδηγεί σε χρεωκοπία μικρές παλαιότερες, προσφέρει μεγάλα κέρδη στους προμηθευτές και στερεί από τους καταναλωτές την ευκαιρία να επωφεληθούν από τις φθηνές ΑΠΕ. Όλα αυτά βέβαια εξ αιτίας των αυξανόμενων περικοπών ΑΠΕ με μηδενικές ή αρνητικές τιμές.

Οι πολλές ώρες μηδενικών ή αρνητικών τιμών δεν αποτελούν «επιτυχία» του συστήματος, αλλά ένδειξη δυσλειτουργίας. Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η ενέργεια αυτή παράγεται και απορροφάται από το σύστημα, αλλά δεν αμείβεται. Το ρίσκο της αγοράς έχει μετακυλιστεί σχεδόν αποκλειστικά στους μικρούς παραγωγούς.

Το αποτέλεσμα αυτής της ανισορροπίας είναι προβλέψιμο: οικονομική ασφυξία για χιλιάδες μικρές επενδύσεις και σταδιακή συγκέντρωση της αγοράς σε λίγους.

Οι αρνητικές συνέπειες μεταφέρονται τελικά στους καταναλωτές. Ο αποτυχημένος ενεργειακός σχεδιασμός δεν οδηγεί μόνο στη χρεοκοπία χιλιάδων μικρομεσαίων παραγωγών από φωτοβολταϊκά. Το ερώτημα που προκύπτει είναι εάν επωφελούνται οι τελικοί καταναλωτές από τη χαμηλότερη τιμή χονδρικής. Η απάντηση είναι όχι. Επωφελούνται μόνο οι προμηθευτές, οι οποίοι αγοράζουν με τιμή μηδέν ή αρνητική (δηλαδή πληρώνονται για να «αγοράσουν» ρεύμα), το οποίο πωλούν πανάκριβα στη λιανική. Αυτό συνεπάγεται ότι οι προμηθευτές αποκομίζουν αφορολόγητα υπερέσοδα εις βάρος τόσο των τελικών καταναλωτών όσο και των μικρομεσαίων παραγωγών ΑΠΕ, οι οποίοι καταστρέφονται οικονομικά.

Ερώτηση στη Βουλή της Καλλιόπης Βέττα

Θα συνεχίσω με την υποδειγματική για την τεκμηρίωση και το ήθος παρουσίασης ερώτηση στη Βουλή της βουλευτή Καλλιόπης Βέττα που συζητήθηκε στις 2 Φεβρουαρίου 2026 και είναι αναρτημένη στο διαδίκτυο. Αναφέρθηκε η κυρία Βέττα στην υποχρέωση της ΔΕΗ να αποκαταστήσει και να επαναποδώσει τα λιγνιτικά εδάφη τα οποία απαλλοτριώθηκαν υπέρ του Δημοσίου, υποχρέωση που έχει καταστρατηγηθεί με παραβίαση του μεταλλευτικού κώδικα και των όρων απαλλοτρίωσης.

Τελικά, θεσπίστηκε η δυνατότητα με τον νόμο του 2020 περί εγκατάστασης φωτοβολταϊκών σε γαίες υψηλής παραγωγικότητας. Ως αποτέλεσμα, μια έκταση 51,5 χιλιάδων στρεμμάτων εύφορης γης δόθηκε για την ανάπτυξη φωτοβολταϊκών. Εκτός του ότι η ΔΕΗ απαλλάχτηκε από το κόστος αποκατάστασης, κράτησε τα δύο τρίτα, από το σύνολο, δηλαδή, των 247.000, έδωσε μόνο τα 97.000 στρέμματα συνήθως πρανή, χωρίς αξία στον γεωργικό τομέα, και τα επιστρέφει μη αποκαταστημένα. «Είναι μια αποικιοκρατική συμφωνία με τη ΔΕΗ αυτό που γίνεται, τόνισε η κυρία Βέττα.

Είναι ένα σκάνδαλο που γίνεται στην περιοχή μας και δεν είναι καθόλου αμοιβαία επωφελής συμφωνία. Και βέβαια βοηθάει μόνο στους μεγάλους επιχειρηματίες».

Στο ίδιο πνεύμα ήταν και η καταγγελία του προέδρου της Κοινότητας Πτολεμαΐδας Ισαάκ Νικολαΐδη, κατά τη διαβούλευση διάρκειας μιας εβδομάδας του Νομοσχεδίου Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης.

Στις 19 Οκτωβρίου 2021 έγραψε:
«Οι απαλλοτριώσεις έγιναν αναγκαστικά για Εθνικό συμφέρον, με σκοπό την εξορυκτική δραστηριότητα, την υποχρέωση αποκατάστασης του περιβάλλοντος και την επανααπόδοσή τους στις τοπικές κοινωνίες για εκμετάλλευση. Δυστυχώς με το παρόν σχέδιο νόμου δημιουργούμε ένα φεουδάρχη στην περιοχή και μάλιστα με τη σταδιακή μετάλλαξή του, τα εδάφη της περιοχής μεταφέρονται σε επενδυτές ξένων συμφερόντων και παύει η διαχρονική εταιρική σχέση που υπήρχε με τη ΔΕΗ!!! Πιστεύω πως αυτή η εξέλιξη δεν είναι δίκαιη, δεν δημιουργεί θέσεις εργασίας και δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες της τοπικής κοινωνίας».

Αντιλαμβάνομαι τη σοβαρότητα της καταγγελίας της κυρίας Βέττα, η οποία έμεινε αναπάντητη στη Βουλή. Διερεύνησα το θέμα και διαπίστωσα ότι σε ερώτηση των βουλευτών του ΚΚΕ που υποστήριξαν το 2016 τον δημόσιο χαρακτήρα των λιγνιτικών γαιών, ο υπουργός ήταν αρνητικός και μάλιστα, με εισήγηση του διοικητή της ΔΕΗ, θεώρησε τα λιγνιτικά εδάφη περιουσιακό στοιχείο της εταιρίας. Αγνόησε έτσι την τροπολογία Χαρδούβελη – Μανιάτη του 2014 που κατοχύρωνε την απαλλοτρίωση υπέρ του Δημοσίου. Η «ενοχλητική» αυτή τροπολογία καταργήθηκε αθόρυβα με άσχετο νομοσχέδιο το 2020 και στη συνέχεια, η πολυεθνική ΔΕΗ κηρύχθηκε κυρία των δημοσίων εδαφών.

Η κατάργηση της λιγνιτικής μονάδας Πτολεμαΐδα 5

Οι χειρισμοί αυτοί έχουν σοβαρές συνέπειες. Κάνουν αδύνατη τη μελλοντική εκμετάλλευση των λιγνιτικών κοιτασμάτων, κάτι που δεν αποκλείεται στο προσεχές μέλλον με την εξέλιξη της τεχνολογίας για τη δέσμευση και αποθήκευση του διοξειδίου του άνθρακα από τους λιγνιτικούς σταθμούς.

Όσον αφορά την κατάργηση της Πτολεμαΐδας 5, τα μεγέθη ηλεκτρικής παραγωγής που αναφέρθηκαν είναι εύγλωττα. Το ενεργειακό κενό που θα προκύψει μπορεί να καλυφθεί μόνο από μονάδες φυσικού αερίου, αλλά οι τιμές θα πάνε στα ύψη. Σήμερα τα υδροηλεκτρικά και ο λιγνίτης συγκρατούν τις τιμές στο χρηματιστήριο. Χωρίς τον λιγνίτη πάμε για πάρτι με ουρανοκατέβατα κέρδη των παραγωγών φυσικού αερίου.

Το θέμα της ενεργειακής ασφάλειας δεν μας απασχολεί; H ανάγκη ισορροπίας ανάμεσα στην ενεργειακή ασφάλεια, την απανθρακοποίηση και το κόστος, αναγνωρίζεται μόνο στα λόγια; Για τη δύσκολη ενεργειακή κατάσταση που διαμορφώνεται και την πιθανότητα να απαιτηθούν ακόμα και χρόνια για την ομαλοποίησή της μίλησε ο Επίτροπος Ενέργειας Νταν Γιόργκενσεν σε συνέντευξη και τόνισε: «Από την έναρξη της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή, τα κράτη – μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν ήδη δαπανήσει πάνω από 30 δισ. ευρώ επιπλέον για εισαγωγές ορυκτών καυσίμων χωρίς να λάβουν επιπλέον προμήθειες». Και εμείς κλείνουμε την Πτολεμαΐδα 5 για να αυξήσουμε τις εισαγωγές του φυσικού αερίου;