Γράφει ο
Δημήτριος Τραπεζιώτης
Aθήνα, Ιούλιος 2025. Πενήντα ένα χρόνια έχουν περάσει από τη μέρα που η Δημοκρατία επανήλθε στον τόπο που τη γέννησε. Κι αν κάθε επέτειος είναι αφορμή για πανηγυρισμούς, είναι επίσης και μια πρόκληση: να σταθούμε κριτικά απέναντι στην πορεία μας, να αναμετρηθούμε με το παρελθόν, όχι ως ιστορικοί, αλλά ως πολίτες.
Η πτώση της Χούντας και η επάνοδος της Δημοκρατίας στις 24 Ιουλίου 1974 αποτέλεσε καθοριστικό ορόσημο για τη σύγχρονη ελληνική ιστορία. Ήταν ένα τέλος και μια αρχή. Το τέλος της επταετίας της δικτατορίας της 21ης Απριλίου 1967 και η αρχή ενός πρωτόγνωρου εγχειρήματος: της προσπάθειας να θεμελιωθεί ένα δημοκρατικό κράτος δικαίου σε μια χώρα που η ιστορία της βρίθει από παρεκκλίσεις από τη συνταγματική τάξη.
Η πρώτη δοκιμασία της Μεταπολίτευσης ήρθε σχεδόν ταυτόχρονα με τη γέννησή της και είναι η εισβολή του Αττίλα στην Κύπρο, στις 20 Ιουλίου του 1974 που τραυμάτισε ανεπούλωτα τον Ελληνισμό. Η δικτατορία κατέρρευσε κάτω από το βάρος του εθνικού ακρωτηριασμού. Η Μεταπολίτευση που γεννήθηκε μέσα από αυτή την τραγωδία, με μια βαθιά ενοχή και με ένα διαρκές ερώτημα να πλανάται: Ποιο είναι το τίμημα της Δημοκρατίας;
Ωστόσο, αν κάτι χαρακτήρισε τη Μεταπολίτευση ήταν, η αδιαμφισβήτητη πολιτική της σταθερότητα. Για πέντε δεκαετίες, η Ελλάδα απέφυγε στρατιωτικά πραξικοπήματα, εμφύλιες αναμετρήσεις, θεσμικές εκτροπές. Η εδραίωση του πολιτικού φιλελευθερισμού, η ενίσχυση των θεσμών, η είσοδος στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα το 1981 και η δημιουργία ενός συστήματος κοινωνικής προστασίας, αποτελούν αδιαμφισβήτητες κατακτήσεις. Ο πολιτικός πλουραλισμός κατοχυρώθηκε, η ελευθερία του Τύπου αποκαταστάθηκε, οι διώξεις λόγω φρονημάτων σταμάτησαν, και το κράτος προχώρησε, έστω και αργά, σε πολιτικές αναγνώρισης και συμφιλίωσης.
Όμως, αυτή η πορεία δεν υπήρξε ανέφελη. Η Μεταπολίτευση υπήρξε μια εποχή παθογενειών. Η πελατειακή λογική, που δεν εκλείπει αλλά μεταλλάσσεται, επιβίωσε και διευρύνθηκε. Ο κρατισμός και η διογκωμένη δημόσια διοίκηση, πολλές φορές αναποτελεσματική και διαβρωμένη από κομματισμό, έγιναν ανασταλτικοί παράγοντες για την ανάπτυξη. Το κομματικό σύστημα, αν και δημοκρατικά οργανωμένο, εγκλωβίστηκε πολλές φορές στη λογική της πόλωσης και του διχασμού. Το εκπαιδευτικό σύστημα έμεινε στάσιμο, συχνά όμηρος ιδεολογικών αγκυλώσεων και απουσίας στρατηγικού οράματος.
Ιδιαίτερη μνεία αξίζει να γίνει στην κουλτούρα της ατιμωρησίας και της αναξιοκρατίας που χαρακτήρισε κρίσιμες φάσεις της περιόδου. Η έλλειψη διαφάνειας, παλαιότερα, γνώρισε άνθηση σε διάφορες μορφές. Ο συνδικαλισμός, αν και αρχικά υπήρξε μοχλός διεκδίκησης και ελευθερίας, σταδιακά εξελίχθηκε σε εργαλείο εξυπηρέτησης μικρών συμφερόντων.
Η Μεταπολίτευση είδε επίσης τη σταδιακή απαξίωση των πολιτικών θεσμών από την ίδια την κοινωνία. Αν και η συμμετοχή στις εκλογές παρέμεινε υψηλή για δεκαετίες, η εμπιστοσύνη των πολιτών στο κράτος και στα κόμματα διαβρώθηκε. Η κρίση του 2009 αποκάλυψε ότι πίσω από την επίφαση της ευημερίας υπήρχαν δομικές αδυναμίες, οικονομικές φούσκες, δανεική ευμάρεια και απουσία σχεδίου. Η χρεοκοπία δεν ήταν μόνο οικονομική· ήταν θεσμική, ηθική, αξιακή.
Κι όμως, ακόμα και μέσα από την κρίση, η Δημοκρατία άντεξε. Δεν εκτροχιάστηκε, δεν παραδόθηκε στον αυταρχισμό, παρότι πέρασε από σκοτεινά μονοπάτια. Η κοινωνία αντέδρασε, πολλές φορές με σύγχυση και οργή, αλλά όχι με αποδοχή των πολιτικών άκρων.
Η πορεία της Μεταπολίτευσης είναι, τελικά, αντιφατική. Είναι η ιστορία μιας χώρας που μεγάλωσε, ενηλικιώθηκε, αλλά δεν έπαψε ποτέ να κουβαλά τις παιδικές της ασθένειες. Μιας Δημοκρατίας που εδραιώθηκε αλλά που ποτέ δεν έγινε αληθινά συμμετοχική. Μιας Κοινωνίας που απελευθερώθηκε αλλά που σπάνια ανέλαβε το βάρος της αυτογνωσίας. Και μιας Πολιτείας που αναπτύχθηκε θεσμικά, αλλά δεν πέτυχε πάντα να εμπνεύσει εμπιστοσύνη ή σεβασμό.
Η μνήμη της Κύπρου παραμένει ανοιχτή πληγή. Η προσπάθεια διχοτόμησης του νησιού συνεχίζεται, οι πρόσφυγες δεν επέστρεψαν ποτέ, και οι ευθύνες για τις εξελίξεις εκείνης της περιόδου σπάνια αναλαμβάνονται με θάρρος. Η Μεταπολίτευση ξεκίνησε με μια ήττα, και η εθνική αυτογνωσία που θα μπορούσε να απορρεύσει από αυτήν παραμένει μερική. Η Ελλάδα απέφυγε, μετά το 1974, νέους εθνικούς διχασμούς, αλλά δεν κατάφερε να οικοδομήσει μια νέα αφήγηση συνοχής.
Σήμερα, σχεδόν μισό αιώνα μετά, η συζήτηση για τη Μεταπολίτευση δεν μπορεί να γίνεται με όρους εξιδανίκευσης ούτε απαξίωσης. Ούτε ως μνημόσυνο ούτε ως αναθεώρηση. Οφείλει να είναι κριτική, ψύχραιμη, και δημιουργική. Η Δημοκρατία στην Ελλάδα δεν είναι τέλεια, αλλά είναι το πολίτευμα που μας έδωσε τη δυνατότητα να ελέγξουμε, να διορθώσουμε, να επαναπροσδιορίσουμε τις συλλογικές μας προτεραιότητες.
Αν η Χούντα και η καταστροφή της Κύπρου αποτελούν τη σκοτεινή αφετηρία, η είσοδος στην Ευρώπη, η θεσμική σταθερότητα, η πρόοδος στα ανθρώπινα δικαιώματα και η αντοχή στους κραδασμούς της κρίσης είναι η φωτεινή όψη της Μεταπολίτευσης. Το μέλλον όμως απαιτεί υπέρβαση. Όχι μόνο των λαθών του παρελθόντος, αλλά και της νοοτροπίας που τα γέννησε.
Αν θέλουμε πραγματικά να τιμήσουμε την επέτειο της Δημοκρατίας, ας το κάνουμε όχι με επετειακούς λόγους και τηλεοπτικά αφιερώματα. Αλλά με πράξεις που επαναφέρουν τον πολίτη στο επίκεντρο, τη λογοδοσία ως αυτονόητο, και τη συμμετοχή ως υποχρέωση, όχι απλώς δικαίωμα.
Γραμματεία Ινστιτούτου Έρευνας και Μελέτης Θουκυδίδης
Τηλέφωνο επικοινωνίας : 2130142263 & 6955004593 (Ώρες Κοινού 6 μ.μ. – 9 μ.μ.)
email: irsthoukydides@gmail.com
