Eπιμέλεια Λία Βαλάτα – Τσιάμα
Ιστορικός – Ερευνήτρια
Μόνον ψαγμένοι επισκέπτες της Πλάκας γνωρίζουν την πολυτάραχη ιστορία του Μεντρεσέ, στη διασταύρωση της οδού Αιόλου με την οδό Διογένους, λίγα μέτρα μακριά από την περίφραξη του αρχαιολογικού χώρου στους «Αέρηδες». Αλλωστε έχουν διασωθεί ελάχιστα σημάδια του: ο πέτρινος περίβολος και η επιβλητική ξύλινη πόρτα που «καδράρεται» μέσα σε μια πέτρινη σύνθεση με μοναδικά δείγματα της ισλαμικής τέχνης.
Το όνομά του προέρχεται από τις αραβικές λέξεις «μαντρασάς» και «ντερς», που σημαίνουν ίδρυμα, θεοκρατικό ή κοσμικό, και μάθημα, αντιστοίχως. Ιεροσπουδαστήρια λειτουργούσαν σε όλες τις μουσουλμανικές χώρες και στην ουσία διαδέχθηκαν τα τζαμιά που δεν επαρκούσαν για τη μόρφωση των πιστών.
Οι μαθητές, εκτός από το Κοράνι, διδάσκονταν γραμματική, συντακτικό, καλλιγραφία και μαθηματικά. Οι σοφτάδες, όπως ονομάζονταν οι σπουδαστές, ήταν οικότροφοι και προορίζονταν για να στελεχώσουν τα ανώτερα θρησκευτικά αλλά και πολιτικά κλιμάκια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Οι διαχωρισμοί δεν ήταν μόνον ταξικοί αλλά και φυλετικοί, αφού οι μεντρεσέδες ήταν δημιούργημα των σουνιτών Σελτζούκων και αποτέλεσαν άλλο ένα στοιχείο της κυριαρχίας τους επί των σιιτών.
Η κατασκευή του ανάγεται στο έτος 1133 Εγίρας, σύμφωνα με το ισλαμικό ημερολόγιο με αφετηρία το έτος εξορίας του Μωάμεθ από τη Μέκκα και αντιστοιχεί στο 1721.
Χωροθετήθηκε στο κέντρο της πόλης από τον βοεβόδα αλλά υλοποιήθηκε χάρη στη δωρεά του Μεχμέτ Φαχρή, για τον οποίο δεν υπάρχουν περισσότερα στοιχεία.
Οι Τούρκοι είχαν καταλύσει το δουκάτο της Αθήνας το 1456, χρειάστηκαν όμως άλλα δύο χρόνια πολιορκίας για να καταλάβουν την Ακρόπολη.
Τον Αύγουστο του 1458 επισκέφτηκε την πόλη ο Μωάμεθ ο Πορθητής που θαύμασε τα αρχαία μνημεία και ζήτησε να απαγορευτεί η λεηλασία τους, ενώ έδωσε πολλά προνόμια στον ορθόδοξο μητροπολίτη, όπως πιστοποιεί ο Δ. Καμπούρογλου στο βιβλίο του «Αι Παλαιαί Αθήναι».
Η ζωή των κατοίκων βεβαίως δεν ήταν εύκολη, καθώς δέχθηκαν την επίθεση των Βενετών (1466), ενώ γεύτηκαν πολλές φορές το παιδομάζωμα.
Υπήρχαν και περίοδοι ηρεμίας, με πιο χαρακτηριστική αυτή του Ιμπραήμ Α’ που αποδίδεται στη μεγάλη επιρροή της Ελληνίδας σκλάβας του Βασιλικής.
Το 1671, όπως καταγράφει ο Ι. Τραυλός στο βιβλίο του «Πολεοδομική εξέλιξις των Αθηνών», η πόλη διέθετε 2.053 κατοικίες, από τις οποίες οι 1.300 ανήκαν σε Έλληνες, 600 σε Τούρκους, 150 σε Αρβανίτες και 3 σε διάφορους ξένους.
Από τις αρχές του 17ου αιώνα, η Αθήνα αρχίζει να κερδίζει το ενδιαφέρον σπουδαίων Ευρωπαίων περιηγητών, από τους οποίους διασώθηκαν πολύτιμες πληροφορίες για την εικόνα της πόλης και τη ζωή των κατοίκων της.
Η επιφάνεια της πόλης εξαπλασιάστηκε, αλλά η ανοδική πορεία της ανακόπηκε από την επίθεση των Ενετών του Μοροζίνι (1687) και το 1778 κατασκευάστηκε το προστατευτικό τείχος του διαβόητου βοεβόδα Χατζή Αλή Χασεκή.
Ο Μεντρεσές ήταν ένα τετράγωνο κτίσμα με εσωτερική αυλή. Περιμετρικά είχαν διαμορφωθεί 11 μικρά δωμάτια για τους σπουδαστές που είχαν αναπτυχθεί γύρω από εσωτερικό περιστύλιο.
Στη βορειοδυτική πλευρά του λειτουργούσε ένα μικρό τέμενος. Εκτός από ιεροσπουδαστήριο, ήταν χώρος συνάθροισης για τους Τούρκους προύχοντες.
Λέγεται μάλιστα ότι εδώ έγινε η σύναξη τον Απρίλιο του 1821, λίγο μετά τη γενίκευση της Επανάστασης στην Πελοπόννησο, για να προχωρήσουν σε αντίποινα κατά των χριστιανών της Αθήνας, σχέδιο που δεν υλοποιήθηκε χάρη στην παρέμβαση του κατή Χαλήλ, όπως μνημονεύει ο Δ. Καμπούρογλου.
Κατά την πολιορκία της Ακρόπολης από τις ελληνικές δυνάμεις, το συγκρότημα ερειπώθηκε.
Μετά την έλευση του Όθωνα ανέλαβε ο Χριστιανός Χάνσεν (1803-1883), μεγαλύτερος αλλά λιγότερο ταλαντούχος αδελφός του Θεόφιλου.
Στους δύο Δανούς αρχιτέκτονες οφείλεται το πανέμορφο σύμπλεγμα της Τριλογίας (Ακαδημία, Πανεπιστήμιο, Βιβλιοθήκη) επί της Πανεπιστημίου.
Στην περίπτωση του Μεντρεσέ σχεδίασε μια φυλακή, στην οποία αργότερα προστέθηκε και δεύτερος όροφος.
Οι περισσότεροι φυλακισμένοι ήταν ποινικοί, αλλά δεν έλειπαν και οι αντίπαλοι της βασιλείας. Τη νύχτα της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 ο στρατηγός Καλλέργης αποφυλάκισε σημαντικούς αντικαθεστωτικούς, ανάμεσά τους τον στρατηγό Μακρυγιάννη.
Με αυτή τη λειτουργία διατηρήθηκε ώς τα πρώτα χρόνια της βασιλείας του Γεωργίου και ήταν ο φόβος και τρόμος για παράνομους αλλά και νομοταγείς πολίτες.
Στο κέντρο της εσωτερικής αυλής υπήρχε ένας μεγάλος πλάτανος, που λέγεται ότι είχε φυτέψει ο λήσταρχος Σπύρος Μπίμπισης, ο οποίος το 1846 είχε απαγάγει τη δούκισσα της Πλακεντίας.
Τα κλαδιά του είχαν χρησιμοποιηθεί για απαγχονισμούς και αυτό γέμιζε τρόμο τους μελλοθάνατους, ενώ ήταν το σύμβολο της αδικίας. Έτσι για όσους έφτανε η ώρα της αποφυλάκισης, στρέφονταν προς τα κελιά και αποχαιρετούσαν τους συντρόφους τους με τη φράση «Χαιρέτα μου τον πλάτανο».
Έγκλειστος το 1861, ο ποιητής Αχιλλέας Παράσχος έγραψε για το μισητό δένδρο: «Ω πλάτανε του Μεντρεσέ, στοιχειό καταραμένο/της τυραννίας τρόπαιο, σε φυλακή υψωμένο» και κατέληγε προφητικά: «Θα έρθει η ώρα πλάτανε, της χώρας μας Βαστίλη/που ξυλοκόπους η οργή/του Έθνους θα σου στείλει».
Το 1915 ο πλάτανος αφανίστηκε από χτύπημα κεραυνού!
Προηγήθηκε η κατεδάφιση της φυλακής. Λίγο μετά την ανακήρυξη της Αθήνας σε πρωτεύουσα, σημαντικοί αρχαιολόγοι είχαν ζητήσει να απαλλοτριωθεί το συγκρότημα στο πλαίσιο των ανασκαφών για την ανάδειξη των μνημείων της αρχαιότητας.
Άλλοι πάλι ζητούσαν να επιτραπεί η κατεδάφιση της φυλακής γιατί πίστευαν σε φήμες, σύμφωνα με τις οποίες στα θεμέλιά της Τούρκοι αγάδες είχαν κρύψει χρυσάφι.
Η μεγάλη στιγμή ήρθε το 1898, όταν οι πολίτες όρμησαν και σχεδόν εξαφάνισαν το μισητό κτίριο. Για συμβολικούς λόγους, οι αρμόδιοι κυβερνητικοί παράγοντες διέταξαν τη διατήρηση της πύλης με την επιγραφή που αναφέρει τον χρόνο και τον λόγο κατασκευής του Μεντρεσέ.
Μοναδική διασκέδαση των φυλακισμένων ποινικών ήταν το τραγούδι. Ωστόσο για να μην προκαλούν τους φύλακες που ζητούσαν αφορμή για να τους τιμωρήσουν, τα έλεγαν ψιθυριστά. Ηταν τα «μουρμούρικα», που περιλάμβαναν μουσική και στίχους. Η φήμη τους έφτασε στην πλατεία του Ψυρρή, όπου οι μάγκες τα υιοθέτησαν. Από εκεί σιγά σιγά εξελίχθηκαν στα γνωστά ρεμπέτικα.
Στη νοτιοδυτική πλευρά του Μεντρεσέ βρίσκεται το υπέροχο Ωρολόγιο του Κυρρήστου. Είναι μια ιδιαίτερη κατασκευή του 1ου π.Χ. αιώνα, έργο του αστρονόμου Ανδρόνικου, με καταγωγή από την Κύρρη της Συρίας. Έχει οκτάγωνο σχήμα και κάθε πλευρά του έχει διακόσμηση που αντιστοιχεί σε καθέναν από τους οκτώ βασικούς ανέμους. Ήταν ηλιακό ρολόι, αλλά διέθετε και υδραυλικό σύστημα λειτουργίας.
Στο μνημείο, που είναι γνωστό με την επωνυμία «Αέρηδες», οφείλει το όνομά της η οδός Αιόλου. Στην κορυφή του κτίσματος υπήρχε μεταλλικό στοιχείο με τη μορφή του Τρίτωνα, που ήταν περιστρεφόμενο και έδειχνε την κατεύθυνση του ανέμου.
Χαρά Τζαναβάρα
Εγκατάλειψη και αυτοφυές πράσινο καλύπτουν τον χώρο του παλιού ιεροσπουδαστηρίου
