Ολυμπιάδα - Ευριδίκη: Ο πόλεμος των δύο γυναικών και ο θάνατός τους

Γράφει η Λία Βαλάτα – Τσιαμά: Ιστορικός – Ερευνήτρια

Η παρουσία της γυναίκας, σε πρωταγωνιστικό ρόλο στον αρχαίο ελλαδικό χώρο, τόσο στον πολιτικό όσον και στον στρατιωτικό τομέα, ήταν αρκετά περιορισμένη. Η διαπίστωση αυτή αποτελούσε, βασικά, τον γενικό κανόνα, χωρίς ωστόσο να σημαίνει ότι δεν υπήρξαν και φωτεινές εξαιρέσεις.

Η Ολυμπιάδα, πριγκίπισσα των Μολοσσών, κόρη του Νεοπτόλεμου Α΄ του βασιλιά της Ηπείρου, γυναίκα του βασιλιά της Μακεδονίας Φιλίππου Β΄ και μητέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου και η Ευρυδίκη, γυναίκα του βασιλιά Φίλιππου Αρριδαίου και εγγονή του βασιλιά Φιλίππου Β΄, συμπεριλαμβάνονται στις προαναφερθείσες εξαιρέσεις και χαρακτηρίζονται από την αξιόλογη πολιτικοστρατιωτική τους δράση. Στην πορεία της ζωής τους βρέθηκαν αντιμέτωπες στη διεκδίκηση του Μακεδονικού θρόνου μετά τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου (Γαρουφαλιάς Π).(1)

Ξεκινώντας τη μεγάλη του εξόρμηση για την κατάκτηση της Ασίας, ο Μέγας Αλέξανδρος; άφησε αρχηγό του κράτους τον Αντίπατρο με τον τίτλο του «στρατηγού επί της Ευρώπης». Τα καθήκοντά του στρατηγού ήταν βαριά. Έπρεπε να διατηρήσει τη συνοχή του κράτους και την επιβολή της Μακεδονικής ηγεμονίας στις ελληνικές πόλεις και τέλος να αποφύγει τυχόν επιθέσεις γειτονικών κρατών. Πέραν όμως αυτών είχε να αντιμετωπίσει και τις μηχανορραφίες της βασιλικής αυλής, στις οποίες ουσιαστικά πρωτοστατούσε η μητέρα του Αλέξανδρου, η Ολυμπιάδα.

Η Ολυμπιάδα, αισθάνθηκε πικρία, ταπείνωση και παραγκωνισμό από τη μη ανάθεση σ΄ αυτή της βασιλικής εξουσίας. Ανέμενε να δώσει σ΄ αυτή τη σφραγίδα της εξουσίας ο γιος της. Οι αλληλοκατηγορίες μεταξύ Ολυμπιάδας και Αντίπατρου δεν άργησαν να εκδηλωθούν και να έχουν τα οδυνηρά τους αποτελέσματα. Οι προστριβές ήταν συνεχείς, οξύτατες και η πλήρη ρήξη δεν άργησε να έρθει. Ο Αντίπατρος δεν ήταν διατεθειμένος να δεχθεί ανάμειξη της Ολυμπιάδας στη διακυβέρνηση του κράτους και να καταστεί υποχείριό της, αλλά ούτε και εκείνη μπορούσε να περιοριστεί σε παθητικό ρόλο για όσα πίστευε ότι συνέβαιναν ή ότι θα συμβούν στη Μακεδονία. Η αδυναμία της για άσκηση εξουσίας ήταν ασυγκράτητη και είχε δημιουργήσει δική της αυλή, εμπλεκόμενη συνέχεια στη διακυβέρνηση του κράτους (Πλούταρχος, Αλέξανδρος. XXXIV, 12 και Αρριανός. VII, 12, 6).2-,3

Τελικά επενέβη ο ίδιος ο Αλέξανδρος. Όταν πείσθηκε ότι οι σχέσεις τους είχαν φθάσει στο απροχώρητο, με επιστολή του απαγόρεψε στη μητέρα του κατηγορηματικά να αναμειγνύεται εφεξής στις κρατικές υποθέσεις (εικ. 1)

Η Ολυμπιάδα αντιλήφθηκε ότι η παραμονή της πλέον στην Πέλλα ήταν όχι μόνον άσκοπη, αλλά συντελούσε και στη μείωση του προσωπικού της γοήτρου. Έτσι, εγκατέλειψε τη Μακεδονία και εγκαταστάθηκε στην Ήπειρο, όπου βασίλευε ο αδερφός της Αλέξανδρος. Αντιβασίλισσα των Μολοσσών κατά τη διάρκεια της εκστρατείας στην Ιταλία του συζύγου και θείου της βασιλιά Αλέξανδρου, ήταν η Κλεοπάτρα, κόρη της Ολυμπιάδας και του Φιλίππου Β.΄ Όταν δε ο Αλέξανδρος δολοφονήθηκε η Κλεοπάτρα ανέλαβε την αντιβασιλεία ως επίτροπος του ανήλικου γιου της και διάδοχου του θρόνου Νεοπτόλεμου Β.΄ Στην πραγματικότητα όμως «βασίλευε» η μητέρα της Ολυμπιάδα.

Ο αδόκητος θάνατος του Μεγάλου Αλεξάνδρου σε ηλικία 33 μόλις χρόνων (323 π. Χ.), έφερε και τον διαμελισμό της αυτοκρατορίας του. Ο αγώνας για τη διαδοχή του ήταν σκληρός και ανελέητος μεταξύ των διεκδικητών της εξουσίας και οι πολιτικές ίντριγκες συνεχείς με ό,τι αυτές συνεπάγονταν. Όλοι οι επίδοξοι διάδοχοι του Αλέξανδρου είχαν το «ανάστημα» και τα προσόντα για να γίνουν βασιλείς. Τελικά ο Αντίγονος καθιερώθηκε ως «στρατηγός αυτοκράτωρ» στις Ασιατικές χώρες και ο Αντίπατρος στις Ευρωπαϊκές, μεταξύ των οποίων συμπεριλαμβανόταν και η Ήπειρος. Έτσι, η Ολυμπιάδα βρέθηκε υπό την ηγεμονία, του άσπονδου εχθρού της, του Αντίπατρου (Γαρουφαλιάς Π).1

Το 419 π. Χ. ο Αντίπατρος πέθανε. Στο χρονικό όμως διάστημα που μεσολάβησε πολλές πολιτικές και στρατιωτικές συμμαχίες αναπτύχθηκαν και κατέρρευσαν, πολλά γεγονότα συνέβησαν και νέα και παλιά πρόσωπα διαδραμάτισαν πρωταγωνιστικό ρόλο, που η αναφορά τους δεν είναι του παρόντος. Πριν πεθάνει ο Αντίπατρος δεν παρέλειψε να συμβουλεύσει τους Μακεδόνες, σαν να τους έδινε «χρησμό», για ό,τι μελλοντικά επρόκειτο να συμβεί (Διόδωρος ο Σικελιώτης, 19, 11):4 «Να μην επιτρέψουν ποτέ να καθίσει γυναίκα στον θρόνο». Σαφής υπαινιγμός για την Ολυμπιάδα και η τελευταία «βολή» την οποία εξαπέλυσε εναντίον της. «Χρησμός», ο οποίος δεν άργησε να επαληθευθεί από τις μελλοντικές πράξεις της Ολυμπιάδας.

Ο Φίλιππος Αρριδαίος, γιος του βασιλιά Φίλιππου Β΄ και της Φιλίνας από τη Λάρισα, δηλαδή ετεροθαλής αδερφός του Μεγάλου Αλέξανδρου, εμφάνιζε σοβαρά ψυχιατρικά προβλήματα υγείας από την παιδική του ηλικία. Μετά τον θάνατο του Αλέξανδρου ανακηρύχθηκε βασιλιάς από τον Μακεδονικό στρατό με την ονομασία Φίλιππος Γ΄ της Μακεδονίας. «Τύποις» όμως ήταν βασιλιάς, γιατί στην πραγματικότητα κυβερνούσε ο στρατηγός Περδίκας. Μετά τη δολοφονία του Περδίκα, και αφού στο μεταξύ παντρεύτηκε την Ευρυδίκή, ο Φίλιππος επέστρεψε στην Μακεδονία. Η γυναίκα του άβουλου και άρρωστου βασιλιά, ήταν όμως εκείνη, η οποία ουσιαστικά κυβερνούσε τη Μακεδονία.

Η μητέρα της Ευρυδίκης, η Κύννα, κόρη του βασιλιά Φιλίππου Β΄ είχε ακολουθήσει τον πατέρα της στον πόλεμο εναντίον των Ιλλυρίων, όπου και διακρίθηκε, σκοτώνοντας μάλιστα και τη βασίλισσά τους. Το πολεμικό της μένος εμφύσησε και στην κόρη της, την Ευρυδίκη.

Η Ολυμπιάδα από την Ήπειρο, όπου βρισκόταν για λόγους, οι οποίοι στην πραγματικότητα αποσκοπούσαν στην κατάληψη του Μακεδονικού θρόνου, έστειλε την Κλεοπάτρα στην Πέλλα και ως αντιβασίλισσα πλέον ανέλαβε και την επιτροπεία του ανήλικου διάδοχου των Μολοσσών Νεοπτόλεμου Β.΄ Ο θάνατος του Αντίπατρου και η ανάληψη της εξουσίας ουσιαστικά από τον στρατηγό Πολυσπέρχοντα μετέβαλε την υπάρχουσα πολιτική κατάσταση. Οι πολεμικές συγκρούσεις μεταξύ των διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου περισσότερο στην Ασία και λιγότερο στον ελλαδικό χώρο, και τα προβλήματα διαδοχής στον Μακεδονικό θρόνο που ανέκυπταν, οδήγησαν στη σύναψη διάφορων συμμαχιών. Συμμαχίες, ψευδείς και πρόσκαιρες, οι οποίες βασικά απέβλεπαν στην κατάληψη της εξουσίας. Έτσι, η Ολυμπιάδα, μετά από παλινωδίες, απεδέχθη την πρόσκληση του Πολυσπέρχοντα να μεταβεί στην Πέλλα, όπου μεταξύ των άλλων θα αναλάμβανε και την κηδεμονία του μικρού της εγγονού Αλέξανδρου, γιου του Μεγάλου Αλεξάνδρου και της Περσίδας πριγκίπισσας Ρωξάνης και επίσημου διάδοχου του Μακεδονικού θρόνου. Η εγκατάστασή της στην Πέλλα θα δικαίωνε και τους μέχρι τότε αγώνες της για την κατάκτηση της εξουσίας.

Συμβασιλέας στους Μολοσσούς ήταν ο Αιακίδης, τον οποίο η Ολυμπιάδα με την ισχυρή προσωπικότητα της δεν άργησε να τον μεταβάλει σε όργανό της. Του ζήτησε να την βοηθήσει για να επανέλθει στην Μακεδονία και σαν αντάλλαγμα του υποσχέθηκε ότι θα αρραβώνιαζε τον Αλέξανδρο με την κόρη του Δηιδάμεια. Το δέλεαρ ήταν μεγάλο. Η κόρη του θα ήταν η μελλοντική βασίλισσα της Μακεδονίας. Χωρίς ιδιαίτερους ενδοιασμούς δέχθηκε. Έτσι, η Ολυμπιάδα έχοντας μαζί της τον Αιακίδη με τους Μολοσσούς του, τον Πολυσπέρχοντα με τον στρατό του και τους Αιτωλούς ξεκίνησε για τη Μακεδονία.

Η Ευρυδίκη όταν πληροφορήθηκε ότι η Ολυμπιάδα κατευθυνόταν προς την Πέλλα, ζήτησε βοήθεια από τον Κάσσανδρο, τον γιο του Αντίπατρου, ο οποίος την εποχή εκείνη βρισκόταν στην Τεγέα. Εκείνος δεν ανταποκρίθηκε στο αίτημά της, προφανώς υπολογίζοντας ότι ένας αλληλοσπαραγμός των μελών της βασιλικής οικογένειας θα ελάττωνε τη δύναμη της και θα ήταν προς όφελός του. Θα ενισχυόταν η θέση του και θα μπορούσε ευκολότερα να πραγματοποιήσει τις προσωπικές του φιλοδοξίες που απέβλεπαν στην κατάκτηση της Μακεδονίας.

Έτσι, η Ευρυδίκη στηριζόμενη μόνο στις δικές της στρατιωτικές δυνάμεις έφυγε από την Πέλλα για να αντιμετωπίσει την Ολυμπιάδα. Οι δύο στρατοί συναντήθηκαν στην πόλη των Ευίων, η οποία βρισκόταν , νοτιότερα από τη θέση της σημερινής λίμνης Αχρίδας. Οι δύο στρατοί παρατάχθηκαν για τη μάχη, η οποία όμως τελικά δεν …έγινε! Ήταν κατά τον Δούρη τον Σάμιο (340-270 π.Χ.) «ο πρώτος πόλεμος που έγινε μεταξύ γυναικών». Ο Δούρης, ιστορικός, φιλόσοφος και μετέπειτα τύραννος της Σάμου, γράφει (Αθηναίος, ΙΓ.10.f):5 «Ο Δούρης από τη Σάμο λέει ότι ο πρώτος πόλεμος ανάμεσα σε δύο γυναίκες ήταν αυτός της Ολυμπιάδας και της Ευρυδίκης, σ’ αυτόν η πρώτη προχώρησε κάπως βαγχικά με τύμπανα, ενώ η Ευρυδίκη με μακεδονικό εξοπλισμό, έχοντας ασκηθεί στα πολεμικά από την Κύννα την Ιλλυρίδα».

Αλλά, όταν πλησίασαν οι αντίπαλοι στρατοί, οι Μακεδόνες της Ευρυδίκης, ντράπηκαν να πολεμήσουν την Ολυμπιάδα, τη μητέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Εγκατέλειψαν την Ευρυδίκη και προχώρησαν σύσσωμοι στο στρατόπεδο της Ολυμπιάδας. Πιθανώς να είχε προηγηθεί σχετική συνεννόηση. Έτσι, η Ολυμπιάδα νίκησε χωρίς να διεξαχθεί… μάχη! (Διόδωρος ο Σικελιώτης, 19,11):4 «Οι στρατοί αντιπαρατάχθηκαν, αλλά οι Μακεδόνες ντράπηκαν το κύρος της Ολυμπιάδα, θυμήθηκαν τις ευεργεσίες του Αλέξανδρου και άλλαξαν στρατόπεδο. Αμέσως, μετά πιάστηκε ο βασιλιάς Φίλιππος με τους αυλικούς του, ενώ η Ευρυδίκη που έφευγε για την Αμφίπολη με τον Πολυκλή, έναν σύμβολο, συνελήφθη. Με αυτόν τον τρόπο η Ολυμπιάδα έπιασε τους βασιλείς και πήρε αμαχητί τον θρόνο, αλλά δεν μπόρεσε να δεχθεί την ευτυχία σαν άνθρωπος»

Νικήτρια πλέον η Ολυμπιάδα, δεν φέρθηκε «ανθρώπινα» στους ηττημένους. Ίσως οι συνθήκες, που είχαν δημιουργηθεί την ανάγκασαν να λάβει σκληρά μέτρα και να κακομεταχειρισθεί τους αντιπάλους της. Το βέβαιο πάντως είναι ότι δεν έδειξε τη μεγαλοψυχία του νικητή. Φυλάκισε τον Αρριδαίο και την Ευρυδίκη σε ειδική φυλακή στην Αμφίπολη, η οποία είχε ένα μικρό άνοιγμα για να επικοινωνούν μεταξύ τους και από το οποίο τους παρέχονταν τα «αναγκαία» για τη συντήρησή τους. Η κακομεταχείριση κράτησε πολλές ημέρες. Η κατάσταση άρχισε να προκαλεί δυσφορία στους Μακεδόνες και επειδή η Ευρυδίκη διαμαρτυρόταν συνέχεια φωνάζοντας ότι σε αυτή ανήκει η βασιλεία, η Ολυμπιάδα διέταξε την εκτέλεσή τους. Τον Αρριδαίο, σκότωσαν Θράκες φρουροί, οι Μακεδόνες αρνήθηκαν να προβούν σε μία τέτοια επονείδιστη πράξη, στην Ευρυδίκη όμως επεφύλαξε σκληρότερη τιμωρία (Διόδωρος ο Σικελιώτης,19, 11):87 «Της έστειλε ξίφος, θηλιά και κώνειο και της μήνυσε να χρησιμοποιήσει όποιο ήθελε απ’ αυτά, για ν’ αυτοκτονήσει, χωρίς να σεβαστεί στο ελάχιστο το προηγούμενο αξίωμα του θύματος, ούτε να την συμπονέσει για την κοινή μοίρα των ανθρώπων».

Η Ευρυδίκη πέθανε με θάρρος, γενναιότητα και αξιοπρέπεια. Αφού καταράστηκε την Ολυμπιάδα να πεθάνει με τα ίδια «δώρα» που έστειλε σ’ εκείνη, και καθάρισε τις πληγές της σορού του συζύγου της, κρεμάστηκε, όχι με τη θηλιά που της έστειλε η Ολυμπιάδα, αλλά με τη ζώνη της (Αιλιανός, Ποικίλη ιστορία. ΙΓ.36 και Hammond N. 9. 274). (6,7). Η σκληρότητα όμως της Ολυμπιάδας δεν περιορίσθηκε μόνο στον θάνατο της βασιλικής οικογένειας. Σκότωσε τον Νικάρονα, αδερφό του Κάσσανδρου και εκατό από τους επιφανέστερους φίλους του. Η ωμότητά της έκανε πολλούς από τους Μακεδόνες να τη μισήσουν θανάσιμα, μίσος το οποίο δεν θα αργούσε να εκδηλωθεί.

Ο θάνατός της προκλήθηκε από τους συγγενείς των Μακεδόνων που ή ίδια είχε διατάξει να φονευθούν. Ο Κάσσανδρος όταν την μετά την κατάληψη της Πύδνας την αιχμαλώτισε, δεν της επέτρεψε να εμφανισθεί ενώπιον της κοινής συνέλευσης των Μακεδόνων, της «κοινής εκκλησίας», για να απολογηθεί. Φοβήθηκε μήπως οι Μακεδόνες βλέποντας τη μητέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου και γυναίκα του βασιλιά τους Φιλίππου Β,’ αναλογισθούν τις παλιές καλές στιγμές της βασιλείας τους και την αθωώσουν. «Έτσι, έστειλε διακόσιους τους πιο κατάλληλους στρατιώτες, με την εντολή να την σκοτώσουν το γρηγορότερο. Οι στρατιώτες μπήκαν δια της βίας στα ανάκτορα, αλλά, μόλις είδαν την Ολυμπιάδα ντράπηκαν το αξίωμά της και αποχώρησαν άπρακτοι. Οι συγγενείς όμως των σκοτωμένων, θέλοντας να κάνουν χάρη στον Κάσσανδρο, και να πάρουν εκδίκηση για τους νεκρούς τους, έσφαξαν την βασίλισσα η οποία δεν εκστόμισε την παραμικρή παράκληση σαν δειλή ή αδύναμη γυναίκα» (Διόδωρος ο Σικελιώτης, 19,51).4

Εκθειάζοντας τις τελευταίες στιγμές της ζωής της ο Justinus (Γαρουφαλιάς Π) 1 αναφέρει: «Δεν κάμφθηκε ούτε στις λόγχες, ούτε στις πληγές, δεν έβγαλε ούτε μία κραυγή τόσον σαν γυναίκα που ήταν, αλλά δέχθηκε τον θάνατο με ανδρικό θάρρος, χωρίς να σπιλώσει τη δόξα της αρχαίας καταγωγής της. Μπορούσε κανένας να αναγνωρίσει τον Μέγα Αλέξανδρο στην θνήσκουσα μητέρα του. Και όταν εξέπνεε, διόρθωσε τα μαλλιά της και κάλυψε με τον χιτώνα της τα πόδια της, για να μην δώσει άσχημο θέαμα στους δολοφόνους της»

Σύμφωνα όμως με άλλη εκδοχή ο θάνατός της επήλθε μετά από λιθοβολισμό (Παυσανίας, Βοιωτικά. 7, 2):8 :«Ο Κάσσανδρος κατέστρεψε και όλην την οικογένειαν του Αλεξάνδρου, επειδή αυτός βέβαια παρέδωκε την Ολυμπιάδα εις τους εναντίον της θυμωμένους Μακεδόνες να την φονεύσουν δια λιθοβολισμού. Αυτό ήταν το τέλος της Ολυμπιάδας, που πέθανε στα 63 ή 64 της χρόνια, η οποία σύμφωνα με τον Διόδωρο τον Σικελιώτη (19, 51):7 «Είχε φθάσει στο ανώτερο αξίωμα της εποχής της, ήταν κόρη του βασιλιά της Ηπείρου Νεοπτόλεμου, αδερφή του Αλέξανδρου που επικράτησε στην Ιταλία, καθώς και σύζυγος του Φιλίππου Β΄, που έφθασε να γίνει ο πιο ισχυρός από τους προκατόχους του μονάρχες στην Ευρώπη, και μητέρα του Αλέξανδρου, που έκανε τα περισσότερα και μεγαλύτερα κατορθώματα».

Βιβλιογραφία

1. Γαρουφαλιάς Π. Ολυμπιάς.

Εκδ. Μουσικοφιλολογκός Σύλλογος Άρτης «Ο ΣΚΟΥΦΑς». Αθήνα 1980.

2. Πλούταρχος. Βίοι παράλληλοι: Μετάφραση. Ράπτης Γ.

Εκδ. Ζήτρος. Θεσσαλονίκη. 2007.

3. Αρριανός. Αλεξάνδρου Ανάβασις.

Μετάφραση: Ράπτης Γ.

Εκδ. Ζήτρος. Θεσσαλονίκη 2004.

4. Διόδωρος ο Σικελιώτης.

Άπαντα. Συλλογική μετάφραση.

Εκδ. Κάκτος. Αθήνα 1997

5. Αθηναίος. Άπαντα.