Γράφει η Στέλλα Δημητρακοπούλου με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Θεάτρου (27 Μαρτίου)
H Παγκόσμια Ημέρα Θεάτρου είναι η ετήσια γιορτή της διεθνούς θεατρικής κοινότητας και εορτάζεται κάθε χρόνο στις 27 Μαρτίου (από το 1961), με πρωτοβουλία του Διεθνούς Ινστιτούτου Θεάτρου. Στο κείμενο που ακολουθεί, θα ήθελα να δώσω τη δική μου προσέγγιση στο θέμα της σύνθεσης της θεατρικής πράξης μέσα από την οπτική της χορογράφου και κινησιολόγου.
Η σπουδαία χορογράφος Martha Graham σε μια συνέντευξή της τον Μάρτιο του 1985 αναφέρει για τον χορό: «Κατά την γνώμη μου, το σώμα λέει αυτά που δεν μπορούν να πουν οι λέξεις. Πιστεύω ότι ο χορός ήταν η πρώτη από τις τέχνες. Κάποιος φιλόσοφος έχει πει ότι ο χορός και η αρχιτεκτονική ήταν οι δύο πρώτες τέχνες. Εγώ πιστεύω ότι η πρώτη ήταν ο χορός διότι είναι χειρονομία, είναι επικοινωνία. Αυτό δεν σημαίνει ότι αφηγείται μια ιστορία, αλλά ότι εκφράζει ένα συναίσθημα, μια αίσθηση στους ανθρώπους. Ο χορός είναι η κρυφή γλώσσα της ψυχής, του σώματος. Ίσως η γλώσσα που δεν θέλουμε να φανερώσουμε».
Αυτό που παρουσιάζει ενδιαφέρον στα λόγια της Graham, είναι ότι το σώμα του ηθοποιού, σε αντιδιαστολή με το θεατρικό κείμενο, εκφράζει αυτά που δεν ακούγονται, αυτά που δεν μπορούν να πουν οι λέξεις, γεμίζει τον χώρο με κινήσεις που φανερώνουν τις σκέψεις και τα συναισθήματα.
«Το Σώμα Μιλά» λέει η ανθρωπολόγος Lorna Marshall στο ομώνυμο βιβλίο της. Το σώμα έχει μνήμη, θυμάται τα βιώματά του και φανερώνει την ιστορία του θέλοντας ή μη. Με τις στάσεις του, τις κινήσεις και τις χειρονομίες φανερώνει τα βιώματα και την ψυχή του χαρακτήρα. Αν ο χορός λοιπόν είναι η κρυφή γλώσσα της ψυχής, οι ηθοποιοί καλούνται να ερμηνεύσουν με τα σώματά τους τις ψυχές των χαρακτήρων που υποδύονται. Αυτή είναι και η βασική δουλειά ενός κινησιολόγου, να δώσει μορφή στην ψυχή του έργου.
Πρακτικά αυτή η διαδικασία μπορεί να γίνει με πολλούς τρόπους. Ένας από αυτούς είναι μέσα από μια επιλογή εικόνων. Τον τρόπο αυτό ακολούθησα στη συνεργασία μου με τη σκηνοθέτρια Αλίκη Δανέζη – Knutsen για την παράσταση «Reigen – Δέκα διάλογοι για το σεξ». Το έργο έχει 10 χαρακτήρες· την πόρνη, τον στρατιώτη, την υπηρέτρια, τον φοιτητή κ.λπ. Έκανα μια συλλογή εικόνων (φωτογραφίες, γκραβούρες, πίνακες ζωγραφικής), που απεικόνιζαν ανθρώπους της εποχής εκείνης, που θα μπορούσαν να είναι οι χαρακτήρες του έργου.
Βέβαια, ο χορός δεν αφορά μόνο την έκφραση των συναισθημάτων. Μάλιστα ο Merce Cunningham, ένας σπουδαίος Αμερικανός χορευτής και χορογράφος θα υποστηρίξει, σε αντίθεση με την Graham ότι «Ο χορός είναι κίνηση και όχι συναίσθημα». Άρα η χορογραφία μιας παράστασης μπορεί να αφορά σε οτιδήποτε κινείται ή τοποθετείται στον χώρο όπως σκηνικά αντικείμενα, κοστούμια, φώτα, μηχανήματα, ακόμα και τους ίδιους τους θεατές.
Το έργο TYRESIAS της Ελένης Ξυνογαλά αποτελεί παράδειγμα χορογραφίας της σχέσης ενός ρομπότ (κατασκευή Ε. Ξυνογαλά) και μιας χορεύτριας (Στ. Δημητρακοπούλου, που επιμελήθηκε και τη χορογραφία).
Στην ελληνική μυθολογία, ο Τειρεσίας ήταν ένας τυφλός μάντης. Ο Τειρεσίας του έργου είναι ένα μη ανθρωπόμορφο ρομπότ, που αναπτύσσει μια δυναμική σχέση με έναν άνθρωπο, προσπαθώντας να ξεφύγει από τον δυϊσμό φυσικού και μηχανικού. Ο στόχος του έργου ήταν η συνομιλία μεταξύ ρομπότ και χορεύτριας μέσω μιας κοινής κινητικής γλώσσας. Το έργο παρουσιάστηκε στο Athens Digital Arts Festival (2020), όπου απέσπασε το 3ο Βραβείο Περφόρμανς.
Ένα ακόμα παράδειγμα χορογραφίας που βασίζεται στην σχέση ανθρώπου και σύγχρονης τεχνολογίας είναι το έργο CyberTouch του Δρ Βασίλη Αγιομυργιαννάκη σε δική μου χορογραφία και ερμηνεία. Στο έργο αυτό δίνεται η δυνατότητα μέσω της τεχνολογίας στη χορεύτρια – χορογράφο να ελέγξει μέσω της κίνησής της την εικόνα που προβάλλεται, τη μουσική του έργου, την κίνηση της ερμηνεύτριας, καθώς και την κίνηση του κουστουμιού, που ταυτόχρονα είναι και η οθόνη προβολής.
Το τελευταίο παράδειγμα αφορά τη δυνατότητα της χορογραφίας να εντάξει σε ένα θεατρικό έργο και τους θεατές. Ο καλλιτέχνης Tino Sehgal είναι ένας από τους πιο καταξιωμένους καλλιτέχνες της εποχής μας και συνεργάστηκα μαζί του στο έργο This progress που παρουσιάστηκε στην Αθήνα το 2014 στον αρχαιολογικό χώρο της Ρωμαϊκής Αγοράς.Το έργο αυτό αποτελείται αποκλειστικά από περιπατητική φιλοσοφική συζήτηση. Ο κάθε επισκέπτης καθοδηγείται σε μια προσχεδιασμένη, χορογραφημένη διαδρομή μέσα στον χώρο της
Ρωμαϊκής Αγοράς καθώς σταδιακά αναπτύσσει συζητήσεις με τέσσερις ερμηνευτές διαφορετικών ηλικιών. Η χορογραφία εδώ αφορά τη διαδρομή, που ερμηνευτές και επισκέπτες διαγράφουν στον χώρο καθώς και τους τρόπους που με τα σώματά τους οι ερμηνευτές εμμέσως καθοδηγούν τους επισκέπτες, χτίζοντας εμπιστοσύνη και δημιουργώντας στιγμές έκπληξης και ανατροπής.
Μέσα από τα παραπάνω παραδείγματα προσπάθησα να σκιαγραφήσω τις διαφορετικές προσεγγίσεις που μπορεί να έχει μια κινησιολόγος ή χορογράφος σε ένα θεατρικό έργο ανάλογα με τις ανάγκες και τις απαιτήσεις που έχει το εκάστοτε έργο. Μέσα από αυτή τη διαδρομή είναι φανερή η επέκταση των ορίων της χορογραφίας στο θέατρο και η άμεση σχέση της χορογραφίας/κινησιολογίας με το σώμα, την κίνηση, τον χώρο και τον χρόνο καθώς και με άλλες τέχνες όπως η υποκριτική, η δραματουργία, η σκηνογραφία, η μουσική, ο φωτισμός κ.ά.
Καθώς γράφω αυτό το κείμενο συλλογίζομαι σήμερα μπορούμε να γιορτάζουμε μόνο στην θεωρία και όχι στην πράξη, αφού ακόμη και την ημέρα θεάτρου τα θέατρα είναι κλειστά. Ελπίζω όμως πως αυτή την δυστοπία για τις τέχνες και τον πολιτισμό θα την ακολουθήσει μια επαναστατική έκρηξη δημιουργικότητας.
Η Στέλλα Δημητρακοπούλου είναι περφόρμερ, χορογράφος και ερευνήτρια του χορού και της περφόρμανς. Μεγάλωσε στην Αθήνα όπου πήρε το δίπλωμά της στον χορό το 2006, από τη σχολή της Δ. Γρηγοριάδου και το πτυχίο Μηχανικού Μεταλλείων Μεταλλουργών το 2010, από το ΕΜΠ. Με την χορηγία του Ιδρύματος Κρατικών Υποτροφιών σπούδασε στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα «Dance-Theatre: The Body in Performance», από όπου αποφοίτησε με διάκριση το 2009 και στη συνέχεια εκπόνησε τη διδακτορική της διατριβή με θέμα «(Ιl) legitimate Performances: Copying, Authorship and the Canon» (Trinity Laban, Λονδίνο) την οποία ολοκλήρωσε το 2016.
Ως καλλιτέχνης έχει παρουσιάσει έργα της στην Ελλάδα και το εξωτερικό (Μ. Βρετανία, Γαλλία, Νορβηγία, Σουηδία, Κύπρος, Γερμανία). Ως περφόρμερ έχει συνεργαστεί με τους: Dora Garcia (2018), Synthesis 748 (2017), Les Gens d’Uterpan (Documenta 14, 2017), Tino Sehgal (Palais De Tokyo 2016 – Παρίσι, TATE Modern 2012 – Λονδίνο), William Hunt (Siobhan Davies Studios 2013, Λονδίνο) και άλλους.
Ως καθηγήτρια χορού έχει διδάξει σε πανεπιστήμια (Τrinity Laban, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας), σε εκπαιδευτικά προγράμματα (Workcamp in Athens and Berlin 2015-2018) και φεστιβάλ (Αbundance, Νορβηγία). Ως επιμελήτρια τέχνης το 2017 διοργάνωσε σε συνεργασία με το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, το 2ο Διεθνές Συμπόσιο Performance Philosophy School of Athens.
Την ακαδημαϊκή και καλλιτεχνική της δουλειά έχουν υποστηρίξει Οργανισμοί όπως το ΙΚΥ, το Υπουργείο Πολιτισμού & Αθλητισμού, το ARTWORKS (ΙΣΝ), το Ίδρυμα Ι.Φ. Κωστοπούλου, ο Οργανισμός ΝΕΟΝ και το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα DanceWEB.
http://stella-dimitrakopoulou.blogspot.com/
