Γράφει ο Σπύρος Ευσταθόπουλος
Περιφερειακός Σύμβουλος Βόρειου Τομέα Αθηνών, Εντεταλμένος συντονιστής Περιφερειακού Αναπτυξιακού Προγραμματισμού, ΕΣΠΑ και Συγχρηματοδοτούμενων Ευρωπαϊκών Έργων, με τον Συνδυασμό «Νέα Αρχή για την Αττική»
Μια ακόμη χρονιά ξεκίνησε με τους περιορισμούς που μας επιβλήθηκαν, αλλού λιγότεροι, αλλού περισσότεροι, εξ αιτίας της πανδημίας του Covid-19. Ποιος το περίμενε; Ο κορωνοϊός πήρε ζωές, κατέστρεψε άλλες, έβαλε τον φόβο στην καθημερινότητά μας, άλλαξε τη συμπεριφορά μας και τις σχέσεις μας με τους συνανθρώπους μας, παρέλυσε τις οικονομίες και δυσκόλεψε τις μετακινήσεις. Και ακόμα δεν ξέρουμε όλη την έκταση και τη διάρκεια των επιπτώσεων. Η καθημερινή απαρίθμηση των κρουσμάτων, των νεκρών, των νοσηλευόμενων και των διασωληνομένων αποτελεί πια το νέο «μετεωρολογικό δελτίο». Δεν είναι όμως μόνον αυτό. Αυτό είναι το πιο άμεσα ανησυχητικό και οξύ. Ακολουθούν και άλλα όπως το δημογραφικό, τα περιβαλλοντικά, η οικονομία και η τεχνολογία (της τεχνικής νοημοσύνης περιλαμβανομένης). Αυτά είναι τα σίγουρα, χώρια από τα οποιαδήποτε απρόσμενα… Πρόκειται για πολύ σοβαρά θέματα τα οποία ήδη μας απασχολούν -προσπαθώντας να κατανοήσουμε τι μας επιφυλάσσει το μέλλον- σίγουρα όμως κατά τα επόμενα χρόνια θα μας απασχολήσουν πολύ περισσότερο.
Ας δούμε πρώτα μερικές από τις πτυχές του δημογραφικού. Ο παγκόσμιος πληθυσμός σε είκοσι χρόνια θα αυξηθεί κατά 1,4 δισεκ. φθάνοντας τα 9,2 δισεκ. κατοίκους. Σε πέντε χρόνια η Ινδία θα έχει ξεπεράσει την Κίνα. Στις ευρωπαϊκές χώρες οι άνω των 65 ετών θα φθάσουν το 25% έναντι του 15% που είναι σήμερα, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τα ασφαλιστικά συστήματα (της αυξανόμενης εμφάνισης της άνοιας των ηλικιωμένων περιλαμβανομένης). Η Ελλάδα, η Ιταλία και η Ισπανία είναι οι χώρες με τον ταχύτερα γηράσκοντα πληθυσμό στην Ευρώπη, κάτι που εκτός των άλλων θα οδηγήσει με βεβαιότητα και σε μείωση της παραγωγικότητάς τους. Ποια θα είναι η συνέπεια; Η αύξηση των φόρων ή η μείωση των κοινωνικών παροχών; Παρενθετικά θα ήθελα να αναφέρω ότι η Κίνα, η Ιαπωνία και η Ν. Κορέα έχουν τον γηραιότερο πληθυσμό στον πλανήτη, γεγονός που δεν θα τις αφήσει αλώβητες. Η πληθυσμιακή συγκέντρωση σε αστικές περιοχές εξακολουθεί να αυξάνεται επιβαρύνοντας δυσβάσταχτα τις υποδομές, ιδίως της υγείας και της εκπαίδευσης και επιδεινώνοντας τα φαινόμενα γκετοποίησης. Το δε 2020 περισσότεροι από 270 εκ. άνθρωποι ζούσαν σε χώρες προς τις οποίες είχαν μεταναστεύσει, δηλ. 100 εκ. περισσότεροι απ’ ό,τι το 2000! Η Υποσαχάρια Αφρική θα αντιπροσωπεύει σε λίγο περίπου τα 2/3 της παγκόσμιας δημογραφικής αύξησης και μέχρι το 2050 θα έχει διπλασιάσει τον σημερινό της πληθυσμό, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τη μετανάστευση.
Ζήσαμε την παγκόσμια οικονομική κρίση, ζούμε την παγκόσμια υγειονομική κρίση και ήδη μας προσεγγίζει η παγκόσμια κλιματική κρίση (ή αλλαγή). Το περιβαλλοντικό είναι αλληλένδετο με το ενεργειακό και το οικονομικό. Για να αποφύγουμε κατακλυσμιαίες καταστάσεις πρέπει να πάρουμε άμεσα και θεαματικά μέτρα. Ο περιορισμός π.χ. της αύξησης της παγκόσμιας θερμοκρασίας κατά το μη ικανοποιητικό όριο του 1,5 βαθμού Κελσίου απαιτεί τη λήψη μέτρων άνευ προηγουμένου και μη δημοφιλείς επιλογές τόσο στην παραγωγή όσο και στην κατανάλωση. Βέβαια, από το λιώσιμο των πάγων στον αρκτικό κύκλο, ως συνέπεια της κλιματικής αλλαγής, υπάρχουν και οι ωφελημένοι π.χ. η Ρωσία, αφού θα ανοίξουν νέες συντομότερες θαλάσσιες οδοί, νέα κοιτάσματα υδρογονανθράκων και φυσικού αερίου και νέα μεγάλα αλιευτικά αποθέματα. Γνωρίζουμε όμως τις τραγικές συνέπειες που θα έχει η άνοδος της θάλασσας για τις παράκτιες περιοχές της Μεσογείου, άρα και της χώρας μας. Κανείς δεν πρέπει να αισθάνεται ασφαλής: για σκεφθείτε την Ολλανδία! Ας αναλογισθούμε ότι από το 1960 και μετά, κάθε δεκαετία είναι θερμότερη από την προηγούμενη. Για τις δράσεις συνεργασίας δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, οι οποίες όπου έχουν αναληφθεί έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικότερες από τις αμιγώς κρατικές, ο στόχος της μείωσης των εκπομπών του διοξειδίου του άνθρακα μπορεί να αποτελέσει προνομιακό πεδίο. Ας μη λησμονούμε ότι το πετρέλαιο είναι πόρος που εξορύσσεται και αποτελεί αποκλειστικά αντικείμενο εμπορίου. Αντίθετα, η παραγωγή και εκμετάλλευση της ανανεώσιμης ενέργειας γίνεται μέσω της κατασκευής υποδομών οι οποίες απαιτούν επενδύσεις (εξ ου και η προηγούμενη αναφορά μου). Καταλαβαίνετε για τι ανατροπή πρόκειται. Η μετάβαση στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας θα αναδείξει ακόμα περισσότερο το ζήτημα της αποθήκευσης της ενέργειας και κατ’επέκταση τη δραματική αύξηση της ζήτησης κοβαλτίου, λιθίου και σπάνιων πόρων λόγω και της επικείμενης ευρύτερης διάδοσης της ηλεκτροκίνησης των αυτοκινήτων. Άλλων, πλέον, χωρών θα αναβαθμιστεί η γεωπολιτική σημασία… Τέλος, οι εναλλακτικές μορφές ενέργειας έχουν πολύ πιο διεσπαρμένες πηγές, γεγονός που αλλάζει την όλη δομή και λειτουργία του συστήματος. Και έπεται το υδρογόνο…..
Ως προς την οικονομία και τις νέες τεχνολογίες αρχίσαμε ήδη να βλέπουμε την ταχεία ανατροπή των παραδοσιακών μορφών εμπορικών συναλλαγών. Δείτε τι γίνεται με το ηλεκτρονικό εμπόριο και τις μεγάλες πλατφόρμες – παγκόσμιες αλυσίδες (Amazon, Ali Baba, e bay κλπ). Δείτε επίσης τη διευρυνόμενη χρήση των τρισδιάστατων εκτυπωτών και σκεφθείτε τι σημαίνει για τις πάσης φύσεως κατασκευές. Η επιβράδυνση της οικονομικής ανάπτυξης και η αύξηση του χρέους αποτελούν πρόσθετους κινδύνους για την Ευρώπη ενώ η πίεση για δημόσιες δαπάνες αυξάνεται. Ταυτόχρονα η οικονομική ανάπτυξη της Ασίας θα επιτρέψει στις μεγαλύτερες, πληθυσμιακά, από αυτές να αποτελούν μέχρι και το 2040 τμήμα των μεγαλύτερων οικονομιών του πλανήτη, χωρίς όμως αυτή να συνοδεύεται από αντίστοιχη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου.
Οι νέες τεχνολογίες (και ιδίως η τεχνητή νοημοσύνη) δεν συνδέονται μόνον με την οικονομία. Επεκτείνονται και σε σοβαρές κοινωνικές εξελίξεις ή αναταραχές που, ανάλογα με τη χρήση τους, επηρεάζουν τα όρια της δημοκρατικής σταθερότητας. Οι απειλές που υπαινίσσομαι αφορούν κυρίως την ιδιωτική ζωή, την προσωπική ελευθερία και την ανωνυμία, εξ αιτίας της εκτεταμένης χρήσης των αλγορίθμων. Μειώνεται η εμπιστευτικότητα και η ασφάλεια και εξαπλώνεται η διαστρέβλωση (fake news). Για πόσα πράγματα άραγε εξακολουθούν να ισχύουν τα γεωγραφικά σύνορα; Αν δεν κατανοήσουμε το μέγεθος των προβλημάτων δεν θα κατανοήσουμε ούτε τις μεγάλες δυσκολίες των κυβερνήσεων να ανταποκριθούν στις πιέσεις και στις προσδοκίες των πολιτών. Οι ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις και η άνετη πρόσβαση ατόμων και ομάδων έχουν ήδη αρχίσει να θέτουν σε αμφισβήτηση το έργο του κράτους κατά πρωτοφανή τρόπο και σε πρωτοφανή έκταση. Η υπονόμευση δημοκρατικών θεσμών και αξιών οδηγεί σε ανασφάλεια, σε πολιτική αστάθεια, σε κοινωνική διαίρεση, σε δημαγωγία, σε ακτιβισμό και τέλος σε πόλωση και βία. Ούτως ή άλλως η ισχυρή πόλωση δύσκολα ανατρέπεται. Το μεγάλο, λοιπόν, ζητούμενο είναι η κοινωνική σταθερότητα. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι να γίνουν οι δημοκρατικές κοινωνίες ανθεκτικότερες στην παραπληροφόρηση, κυρίως μέσω μεγαλύτερης ευαισθητοποίησης των πολιτών τους και ενός νομικού πλαισίου που θα περιέχει κάποιες δικλείδες ασφαλείας οι οποίες θα θίγουν τη χειραγώγηση και όχι την ελευθερία της έκφρασης.
Ζούμε σε μια εποχή ευρύτερων ανακατατάξεων και επιτακτικών διλημμάτων. Οι διεθνείς Οργανισμοί αποσαθρώνονται. Οι σχέσεις μεταξύ κοινωνιών και κεντρικών κυβερνήσεων κλιμακώνονται. Οι άνθρωποι δέχονται άκριτα λάθος ιδέες και οι τεχνολογικές εταιρείες προωθούν οράματα που εμπνέονται από στενά επιχειρηματικά συμφέροντα. Αντικοινωνικές και παραβατικές συμπεριφορές στη χρήση συστημάτων αφήνουν αδιάφορες τις Αρχές. Η νηφαλιότητα τείνει να εκλείψει από τη δημόσια συζήτηση.
Αυτήν την εποχή, της απαισιοδοξίας και της ανασφάλειας, προέχει η διατήρηση της κοινωνικής συνοχής. Προέχει η ανθρωποκεντρική ανάπτυξη της Έρευνας και της Τεχνολογίας. Ας ελπίσουμε ότι η ένταση που βιώνουμε σε όλα τα επίπεδα θα μετριασθεί. Ότι θα πρυτανεύσει η ανταγωνιστική συνύπαρξη, ο συμβατός με τη συνεργασία αναπόφευκτος ανταγωνισμός και η μείωση της ανασφάλειας πριν να είναι αργά για όλους και για όλα. Για την υγεία μας, για τη χώρα μας, για τη δημοκρατία.
