Γράφει o Δημήτριος Γ. Σουλιώτης
Ήρθα σε επαφή για πρώτη φορά με τη σκέψη του Στέλιου Ράμφου τον Δεκέμβριο του 1983. Ειδικότερα στις 13 και 15 Δεκεμβρίου 1983 η «Εταιρία Χριστιανικού Θεάτρου» είχε οργανώσει στην αίθουσα του «Παρνασσού» συνέδριο με θέμα «Διάλογος Ορθοδοξίας – Μαρξισμού», το οποίο παρακολούθησα.
Έκτοτε είχα συνεχή επαφή με τη σκέψη του μέσω των βιβλίων του, των άρθρων του, των συνεντεύξεών του και των διαλέξεών του στο Ίδρυμα Θεοχαράκη, τις οποίες παρακολούθησα για πολλά χρόνια.
Θεωρώ ότι εκείνο που έψαχνε ο Ράμφος ταυτιζόταν και με τις δικές μου αναζητήσεις και δεν ήταν άλλο από τα αίτια της ελληνικής κακοδαιμονίας και τους τρόπους διαφυγής από το αναπαραγόμενο αδιέξοδο… Ο Ράμφος είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι τα αίτια ήταν εσωτερικής φύσεως και οφείλονταν σε βαθύτερα ψυχικά ριζώματα, τα οποία διαμόρφωσαν διαχρονικά προβληματικές νοοτροπίες και συμπεριφορές των Ελλήνων.
Συγκεκριμένα, ήταν τα ψυχικά ριζώματα που διαμόρφωσε το δεξιόστροφο τρίπτυχο «πατρίς – θρησκεία – οικογένεια», το οποίο ο Ράμφος θεωρούσε ότι στο βάθος του είναι αντιευρωπαϊκό, διότι είναι το σύμβολο των κλειστών οριζόντων, το σύμβολο των δεσμών του αίματος, του τόπου και της πίστης, που κλείνει το άτομο στα στενά όρια των δικών του ανθρώπων.
Και είναι αυτά τα ψυχικά ριζώματα και αυτό το τρίπτυχο, που διαμορφώνει ως απώτερο σκοπό της συντηρητικής παράταξης διαχρονικά την κατοχή του κράτους δια του κόμματος, που της παρέχει τη δυνατότητα εξυπηρέτησης ίδιων κλειστών κυκλωμάτων. Το κράτος γι’ αυτή δεν θεωρείται ως το πεδίο του γενικού συμφέροντος, του κοινού καλού, αλλά ως μια «αγελάδα» για άρμεγμα…
Θα μπορούσαμε να χωρίσουμε το έργο του Ράμφου σε τρεις περιόδους: Αρχαία Ελλάδα και πλατωνισμός, Ορθοδοξία, εκσυγχρονισμός και εξατομίκευση. Στοιχεία της πρώτης περιόδου διατρέχουν όλο το έργο του, όμως η δεύτερη περίοδος (Ορθοδοξία) έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την τρίτη (εκσυγχρονισμός – εξατομίκευση), η έναρξη της οποία τοποθετείται το 2000 με την έκδοση του βιβλίου του «Ο καημός του ενός» (Αρμός).
Και οι τρεις περίοδοι ενοποιούνται από τα κεντρικά και σταθερά ερωτήματα της σκέψης του Ράμφου, που είναι η μοίρα του νέου Ελληνισμού στον σύγχρονο κόσμο και η συγκρότηση μιας κοινωνίας ανθρώπων με εσωτερικότητα, δηλαδή με αυτογνωσία και ευθύνη. Από τον «καημό του ενός» και μετά ο Ράμφος εγκαταλείπει την Ορθοδοξία, που θεωρούσε μέχρι τότε μεγάλο πνευματικό πλούτο, γιατί τη θεωρεί πλέον εμπόδιο και τροχοπέδη για τη γόνιμη πορεία του νέου Ελληνισμού στον σύγχρονο κόσμο και για μια κοινωνία ανθρώπων δημιουργικών και υπεύθυνων. Τέτοιους ανθρώπους ο Ράμφος βρίσκει στις προτεσταντικές χώρες και ιδιαίτερα στις σκανδιναβικές δημοκρατίες, καταδικάζοντας συλλήβδην το ορθόδοξο τόξο από την Κύπρο μέχρι το Βλαδιβοστόκ…
Ο Ράμφος είτε ως πλατωνιστής, είτε ως νεορθόξοξος (ο ίδιος δεν αποδεχόταν τον χαρακτηρισμό), είτε ως εκσυγχρονιστής, εργάστηκε πυρετωδώς μια ζωή για να έρθει ο ίδιος σε επαφή και να εμφυσήσει και στους άλλους τη δίψα για το αλλιώς, όπως τόνιζε χαρακτηριστικά. Γιατί χωρίς το αλλιώς, η ζωή δεν έχει νόημα.
Όμως αυτό το αλλιώς του Ράμφου δεν μπορεί να έχει σχέση με τη συντήρηση και την ελληνική συντηρητική παράταξη, περισσότερο παραπέμπει στο αλλιώς της Αριστεράς, του Σοσιαλισμού, της Οικολογίας, ακόμη και του Σκανδιναβικού Καπιταλισμού, γενικά στο αλλιώς ενός καλύτερου κόσμου, που θα διαμορφώσει και καλύτερους ανθρώπους με εσωτερικότητα και αυτογνωσία. Το αλλιώς προϋποθέτει ότι δεν αποδέχεσαι τον υπάρχοντα κόσμο και ψάχνεις για έναν καλύτερο. Ο συντηρητικός άνθρωπος δεν ψάχνει για κανένα αλλιώς, αισθάνεται ευχαριστημένος μέσα στους στενούς ορίζοντές του με τους δικούς του ανθρώπους… Πιο συγκεκριμένα, τι σχέση έχει ο συντηρητικός άνθρωπος με το ιδανικό της δικαιοσύνης και της αναλογίας πλούτου 4:1 πλούσιου – φτωχού που υποστηρίζει ο Πλάτων στην «Πολιτεία» του, αλλά και με τις ιδέες των νεορθόδοξων με μαρξιστικές αποχρώσεις; Και τέλος τι σχέση έχει ο συντηρητικός άνθρωπος των πελατειακών σχέσεων αλληλεξάρτησης με ορθολογισμό, εκσυγχρονισμό και Σκανδιναβικό Καπιταλισμό;
Όμως αν ο Ράμφος ακροβατούσε πάντα σε δύσβατα, αριστερόστροφα μονοπάτια από την εποχή της νιότης του στην ΕΔΑ, ψάχνοντας για το αλλιώς, κάθε φορά σε διαφορετικούς χώρους, προς τι ο μεγάλος θαυμασμός του πρωθυπουργού, που τον τίμησε με κηδεία δημοσία δαπάνη και έγραψε διθυραμβικό επικήδειο λόγο; Προς τι ο θαυμασμός των πλούσιων δεξιόστροφων κυριών των βορείων και νοτίων προαστίων (δεν είμαι σίγουρος ότι καταλάβαιναν αυτά που έλεγε, απλώς ήταν παρούσες) που τον ακολουθούσαν στις εκδηλώσεις του; Γιατί τον δέχτηκαν τα δεξιόστροφα κανάλια και οι δεξιόστροφοι δημοσιογράφοι και κυρίως γιατί πήγε ο ίδιος; Γιατί πήγε στο συνέδριο της ΝΔ το 2017 και γιατί εξέδωσε το βιβλίο του «Πολιτική από στόμα σε στόμα», ένα λίβελλο κατά της Αριστεράς, του ΣΥΡΙΖΑ και προσωπικά του Αλέξη Τσίπρα; Και τέλος γιατί η Αριστερά τον χαρακτήρισε διανοούμενο του κατεστημένου και τον καταδίκασε στο πυρ το εξώτερο;
Τολμώ να εκφράσω μια δική μου άποψη: Ο Ράμφος ήταν ένα αστραφτερό μυαλό, υπήρχε όμως ταυτόχρονα ως ψυχικό ρίζωμα και ένας πυρήνας ναρκισσισμού. Όταν κατέθεσε τη διατριβή του σε γαλλικό πανεπιστήμιο προς διεκδίκηση πανεπιστημιακής έδρας, αυτή δεν συνοδευόταν από βιβλιογραφία και υποσημειώσεις. Το επιχείρημά του ήταν αποστομωτικό: δεν παραπέμπω πουθενά, γιατί αυτά που γράφω, δεν τα έχει πει κανείς άλλος!!
Για να τραφεί ο ναρκισσισμός του χρειαζόταν ακροατήριο, το οποίο θα ήταν ο καθρέφτης που θα αντανακλούσε το αστραφτερό μυαλό του και το μεγαλείο του. Και αυτό το ακροατήριο δεν μπορούσε να το βρει στους …φτωχούς, το βρήκε στους …πλούσιους, το βρήκε στα ελεγχόμενα από τη ΝΔ ΜΜΕ (ακόμη και στον Πορτοσάλτε…) και στις πλούσιες κυρίες της Αθήνας. Όμως αυτό το ακροατήριο δεν είχε βάσεις πνευματικότητας για να καταλάβει τις ιδέες του… Έτσι η μεν κυβερνώσα πολιτική δυναστεία τον χρησιμοποίησε ως βασικό μοχλό του αντι-ΣΥΡΙΖΑ μετώπου, που έφερε τον Μητσοτάκη στην εξουσία. Εκεί οφείλεται και η ευγνωμοσύνη του τελευταίου στο πρόσωπό του. Οι δε πλούσιες κυρίες για να πουν στις φίλες τους ότι δεν έχουν μόνο πλούτο, αλλά και πνευματικότητα, παρακολουθούν Ράμφο… Όσο για κάποιους λίγους Αριστερούς που παρακολουθούσαμε τη σκέψη του, ψάχναμε και μέσω αυτού, το αλλιώς, στα ανήλιαγα υπόγεια του Θεοχαράκη…
Στο τέλος όμως ο Ράμφος ίσως να κατάλαβε την παγίδα στην οποία τον οδήγησε ο ναρκισσισμός του και καταδίκασε τον αμοραλισμό, τη διαφθορά και την υποκρισία του μητσοτακικού καθεστώτος: Σε ερώτηση της Καθημερινής για τη λέξη της χρονιάς (2025) ο Ράμφος απάντησε ως εξής: «Η λέξη της χρονιάς είναι “κουκούλλωμα”. Με δύο λάμδα μάλιστα, ώστε να μη ξεφύγει τίποτε από τα Τέμπη, τις υποκλοπές, τον ΟΠΕΚΕΠΕ και όσα άλλα διακοσμούν πεπραγμένα ή παραλειπόμενα της κυβερνήσεως Κυριάκου Μητσοτάκη… Κρύβουμε και κρυβόμαστε από φόβο να μη φανερωθεί τι πράττουμε και ποιοι είμαστε. Με τη σειρά του ο φόβος συγκαλύπτει αρνητική σχέση με τη ζωή και τον εαυτό μας, κάτι το οποίο μας στενεύει εσωτερικά, γεμίζοντάς μας απληστία, τσιγκουνιά και δυστυχία. Ο φοβικός αναζητεί υποκατάστατα υλικών εξαρτήσεων, που κινούν τα νήματα της ψυχής σαν μαριονέτας και τον βυθίζουν μέσα του ανειρήνευτα. Χωνόμαστε στο προσωπείο μας για να μας υποφέρουμε και οι ίδιοι, ζητούμε ψήφο εμπιστοσύνης στη μεταμφίεση (υποκρισία) και τη δηλώνουμε ως ταυτότητα». Και ο Ράμφος καταλήγει: «Λατρεύοντας και τρέμοντας την “αλήθεια” μας, ζητούμε προστασία στο κουκούλλωμα, καταφύγιο στο χαμηλό και το ευτελές. Ισχύς μας είναι η ασφάλεια της εξουσίας των πραγμάτων»…
Το δράμα χωρίς κάθαρση αφήνει την κοινωνία να σαπίζει στη συμπερίληψη των φαντασιώσεων και ο ταυρομάχος αρειμάνια προχωρεί με το τικ-τοκ (μεγάλη χρήση από τον πρωθυπουργό) παραμάσχαλα της δικής του «αλήθειας». Ο πρωθυπουργός προσπέρασε αυτή την κριτική και τον τίμησε, ήταν ευγνώμων για τη βοήθεια του Ράμφου στην κατάληψη της εξουσίας…
Τελικά ήταν δεξιός ο Ράμφος; Όπως έγραψα και μετά τον θάνατο του Χρήστου Γιανναρά, μια προσωπικότητα, ένας διανοούμενος του επιπέδου Ράμφου δεν ανήκει πουθενά, δεν περιορίζεται σε ιδεολογικά κλειστά συστήματα, δεν κατηγοριοποιείται, είναι μια κατηγορία από μόνος του, είναι μια πνευματική πηγή που αναβλύζει νερό της γνώσης, της πνευματικότητας, του αλλιώς και όποιος είναι διψασμένος γι’ αυτά μπορεί να τα αναζητήσει πλέον στα βιβλία του και στις συνεντεύξεις του…
