Γράφει η Πέγκη Φαράντου ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ – ΖΩΓΡΑΦΟΣ www.pegifarandos.gr
Ημετάδοση των πληροφοριών στον άνθρωπο, δια μέσω της τηλεόρασης, έχει κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, που την καθιστούν μια εκ των εφευρέσεων του ανθρώπου με πολυσύνθετη επιρροή στον ίδιο.
Αρχικά η μετάδοση της πληροφορίας γινόταν με τον προφορικό λόγο. Η πληροφορία μεταδιδόταν από άνθρωπο σε άνθρωπο. Τα ομηρικά έπη μεταφέρονταν με τον προφορικό λόγο πριν την καταγραφή τους. Οι άνθρωποι συγκεντρώνονταν σε ανοιχτούς χώρους των πόλεων, όπως οι πλατείες, για να ακούσουν, να μάθουν. Στην αρχαία Αθήνα, με αυτόν τον τρόπο, θεμελιώνεται η αρχή της Δημοκρατίας, που μεταφέρεται σε όλο τον πλανήτη. Οι πολίτες ακούν, μαθαίνουν, συμμετέχουν, ψηφίζουν. Οι φιλόσοφοι μιλούν και μεταφέρουν τη γνώση ελεύθερα.
Στην Ελληνική Μυθολογία η πληροφορία μεταφέρεται και δια μέσω αγγελιαφόρου. Τον ρόλο του αγγελιαφόρου των θεών είχε ο Ερμής. Ο Ερμής ήταν ένας εκ των θεών του Ολύμπου. Ο Ερμής ήταν νέος και όμορφος, φορούσε φτερωτά σανδάλια και κρατούσε το κηρύκειο έμβλημα, μια ράβδο από ξύλο ελιάς ή δάφνης, στην οποία ήταν τυλιγμένα δύο φίδια. Την εικόνα του Ερμή και του κηρυκείου εμβλήματος, τα συναντάμε μέχρι και σήμερα ως σύμβολα, τα οποία έχει οικειοποιηθεί και η Δύση. Ωστόσο η ομορφότερη καλλιτεχνική απόδοση παραμένει αυτή του Πραξιτέλη και βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Ολυμπίας.
Εκτός από την ελληνική μυθολογία, ο ρόλος του αγγελιαφόρου παρατηρείται σε όλη την ιστορία της ανθρωπότητας. Οι σημαντικές πληροφορίες μεταφέρονταν και μέσω έμπιστων αγγελιαφόρων των οποίον η εργασία ήταν ακριβώς αυτή, να μεταφέρουν μια πληροφορία από έναν άνθρωπο σε κάποιον άλλον. Οι αγγελιαφόροι αυτοί εξυπηρετούσαν τις ανάγκες πόλεων, κυβερνήσεων, οικογενειών, βασιλείων, ακόμη και κρατών. Από τη μεταφορά κάποιας είδησης κρίνονταν σημαντικά θέματα όπως αυτά του πολέμου και της ειρήνης. Πολλές ήταν και οι φορές που ο ίδιος ο αγγελιαφόρος σκοτωνόταν μετά την επιτέλεση του σκοπού του.
Ο γραπτός λόγος έφερε επανάσταση στην ανθρωπότητα. Ο λόγος πλέον δεν χάνεται αλλά ταξιδεύει από άνθρωπο σε άνθρωπο αλλά και μέσα στον χρόνο. Ο λόγος αποκτά δύναμη και γίνεται αθάνατος. Ο άνθρωπος μπορεί να κρατά πλέον στα χέρια του την ίδια την ιστορία, να διαβάζει μεγάλους διανοητές και να μαθαίνει. Η πληροφορία παύει να είναι μόνο ενημέρωση και να επιτελεί συγκεκριμένους σκοπούς. Ο άνθρωπος μπορεί να διαβάζει Φιλοσοφία, Ποίηση, Ιστορία, Λογοτεχνία αλλά και Τέχνη και Τεχνική. Ο γραπτός λόγος, η είδηση, η πληροφορία, παίρνει και άλλους δρόμους. Ο άνθρωπος διαβάζει. Ο άνθρωπος διαβάζει βιβλία και έντυπο Τύπο. Η πληροφορία μεταφέρεται γρήγορα μέσω εφημερίδας. Μια ακόμη όμορφη ελληνική λέξη που εμπεριέχει το εφήμερο, το τρέχον. Η έντυπη εφημερίδα δίνει τη δυνατότητα και τον χρόνο στον αναγνώστη να κρίνει μόνος του. Η ενημέρωση μέσω στης έντυπης εφημερίδας αποκτά δύναμη και διώκεται. Την εποχή της Δικτατορίας στην Ελλάδα πολλοί ήταν οι άνθρωποι που πλήρωσαν μέχρι και με τη ζωή τους το ότι διάβασαν μια εφημερίδα που μιλούσε ενάντια στην εξουσία. Ακόμη και σήμερα η έντυπη εφημερίδα δέχεται κεκαλυμμένο πόλεμο, ελέγχεται ή προσπαθεί να ελεγχθεί.
Ακολουθεί το ραδιόφωνο και η τηλεόραση που φτάνει μέχρι το σήμερα. Γιατί όμως υπογραμμίζεται η σημασία της τηλεόρασης στην επιρροή που έχει στον άνθρωπο; Σε μια εποχή που η μετάδοση των πληροφοριών την έχει προ πολλού ξεπεράσει;
Όλη σχεδόν η ανθρωπότητα κατακλύζεται από ηλεκτρονικά μέσα. Ο άνθρωπος οδηγεί αυτοκίνητα που τον προειδοποιούν όταν εκείνος κάνει κάποιο λάθος, μαγειρεύει και ο φούρνος ψήνει μόνος του το φαγητό, η ηλεκτρική σκούπα σκουπίζει μόνη της το σπίτι, ο άνθρωπος επικοινωνεί με τον συνομιλητή του από οπουδήποτε. Την ίδια στιγμή, η τεχνική νοημοσύνη αποκτά υπόσταση, συνομιλεί με τον άνθρωπο και του θέτει ερωτήματα για τη ζωή. Σε μια εποχή που τα τεχνολογικά επιτεύγματα εντυπωσιάζουν τόσο τον άνθρωπο κάνοντας τον να θεωρήσει δευτερεύοντα θέματα πολλά άλλα, γιατί να μιλήσουμε για τη σημασία της τηλεόρασης;
Η τηλεόραση μπήκε στη ζωή σχεδόν κάθε ανθρώπου σε ολόκληρο τον πλανήτη. Από την Ευρώπη, την Ασία, την Αμερική, την Αυστραλία, την Αφρική. Από το σπίτι κάποιου που μένει σε έναν ουρανοξύστη στο Τόκιο μέχρι και σε ένα απομονωμένο χωριό στη ζούγκλα. Μαζί με την τηλεόραση, που κάποτε ήταν ένα βαρύ ηλεκτρονικό κουτί που εξελίχθηκε σε μια μινιμαλιστικής αισθητικής συσκευή με πολλαπλές λειτουργίες περιπλεγμένες με αυτές ενός ηλεκτρονικού υπολογιστή, ο άνθρωπος απέκτησε και κάτι άλλο…
Με την εμφάνιση της τηλεόρασης έχουμε και την εμφάνιση μια νέας σχέσης, αυτή της εικόνα και του ήχου. Η μεταδιδόμενη πληροφορία αποκτά εικόνα και λίγο αργότερα χρώμα (στη μετάβαση από την ασπρόμαυρη στη έγχρωμη οθόνη) και ήχο. Η πληροφορία μεταδίδεται πλέον με πολλούς τρόπους, γίνεται εργαλείο και αποκτά μεγάλη δύναμη. Κάποιος που γνωρίζει και θέλει να κοινοποιήσει κάτι, έχει πλέον πολλούς τρόπους που αφορούν όχι μόνο το συνειδητό του ανθρώπου αλλά και το ασυνείδητο. Η πληροφορία δεν στοχεύει μόνο στο συνειδητό του ανθρώπου αλλά και στο ασυνείδητο. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα και την ασυνείδητη επιρροή του ανθρώπου που συνήθως δεν ελέγχεται από τον ίδιο…
Σε μια εποχή που η Ψυχολογία έβαζε τα θεμέλια για την εδραίωσή της ως αυτόνομη επιστήμη, μια σειρά από πειράματα είχαν κινήσει το ενδιαφέρον όλης της επιστημονικής κοινότητας αλλά και όλης της ανθρωπότητας. Πλήθος πειραμάτων και ερευνών στον ακαδημαϊκών χώρο έδειχναν για πρώτη φορά πως η ανθρώπινη συμπεριφορά μπορεί να αναλυθεί, να αλλάξει και να επηρεαστεί. Η γνώση αυτή δεν αφορούσε μόνο τον ορίζοντα της Ψυχολογίας αλλά και πολλούς άλλους χώρους. Στον χώρο του κινηματογράφου βλέπουμε τις ταινίες του σκηνοθέτη Άλφρεντ Χίτσκοκ να προκαλούν ταχυπαλμία στο κοινό. Ο σκηνοθέτης, χρησιμοποιώντας τις γνώσεις της Ψυχολογίας, παίζει με το συναίσθημα και το οδηγεί όπου εκείνος θέλει, κάνοντας μεγάλες επιτυχίες. Ντύνει τις σκηνές των έργων με μουσική και οδηγεί την προσοχή και την ανησυχία ανάλογα. Εναλλάσσει τα συναισθήματα. Κατά τον ίδιο τρόπο στο κινηματογραφικό έργο «Ο εξορκιστής» παρατηρούνται μέχρι και θάνατοι στις κινηματογραφικές αίθουσες. Από ένα κοινό που παρασύρεται συναισθηματικά σε έντονες συναισθηματικές διακυμάνσεις.
Ψυχολογικές γνώσεις χρησιμοποιεί και ο χώρος της διαφήμισης, που καλείται, μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, να προκαλέσει το κοινό προς κατανάλωση. Άνθρωποι που αποτελούν πρότυπα συνδέονται με καταναλωτικά αγαθά και οδηγούν στην πώληση. Σε μια διαφήμιση, την ίδια εποχή, μια γνωστή εταιρία αναψυκτικών, παρουσίαζε, κατά την προβολή μιας ταινίας, μια φιάλη αναψυκτικού. Η παρουσίαση του αναψυκτικού γινόταν σε λίγα μόνο καρέ (στιγμιότυπο ταινίας) που δεν ήταν αντιληπτά στο ανθρώπινο μάτι. Ο θεατής λάμβανε ένα μήνυμα, μια πληροφορία, ασυναίσθητα. Το αποτέλεσμα ήταν στο διάλειμμα της ταινίας να αυξηθούν οι πωλήσεις του αναψυκτικού.
Η πληροφορία, η πληροφόρηση αλλά πολλές φορές και ολόκληρη η ειδησιογραφία, συνεχίζει να επηρεάζει τον άνθρωπο εσκεμμένα ή όχι. Έτσι με την εμφάνιση της τηλεόρασης εμφανίζεται και μια πιο περιπλεγμένη από σκοπιμότητες πληροφόρηση. Τη σκυτάλη από την τηλεόραση θα πάρουν οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές κάθε είδους που εκτείνονται σε όλους τους χώρους.
Η εικόνα είναι συνηθισμένη, ο άνθρωπος επιστρέφει στο σπίτι κουρασμένος από την εργασία και ανοίγει την τηλεόραση να ενημερωθεί. Τα χρώματα εντείνουν το συναίσθημα. Η Ελλάδα στο κόκκινο. Έντονα καιρικά φαινόμενα, έκλυση για αποφυγή άσκοπων μετακινήσεων. Μηνύματα στα κινητά προειδοποιούν. Η δημοσιογράφος φωνάζει, ο τόνος της φωνής της εκφράζει αγωνία και κίνδυνο. Στο σκηνικό προστίθενται πλάνα από νοσοκομεία, ακολουθεί ηχητική υπόκρουση. Εγκληματικότητα, αρρώστιες, φάρμακα. Ο άνθρωπος συνεχίζει να κοιτάει την τηλεόραση, τρώγοντας ασυναίσθητα. Ακολουθεί εκπομπή «ενημέρωσης» για ένα φονικό. Οι δημοσιογράφοι δείχνουν το σπίτι που έγινε το φονικό, τους γείτονες, τον σκύλο, τη γειτονιά, τους συγγενείς, το αυτοκίνητο. Ο παρουσιαστής αναστενάζει και με ύφος ανήσυχο δείχνει στη γιγαντοοθόνη του τις λεπτομέρειες. Σε λίγο, διακόπτει απότομα την εκπομπή για να διαφημίσει την κλήρωση που κάνει στο κανάλι του. Το ύφος αλλάζει, χαμογελά και παροτρύνει το κοινό να τηλεφωνήσει για να μπει σε κλήρωση και να διεκδικήσει ένα ταξίδι στο Ντουμπάι, η χρέωση για την κλήση αναγράφεται με μικρά γράμματα κάτω από τις λαμπερές εικόνες της χώρας προορισμού. Ο θεατής μόλις έφαγε και «ενημερώθηκε» για τα νέα τις ημέρας λαμβάνοντας πλήθος πληροφοριών που εξυπηρέτησαν χιλιάδες σκοπούς.
Η πληροφορία έχει διανύσει δαιδαλώδεις δρόμους μέχρι να φτάσει στον παραλήπτη. Η πληροφορία διανύει δρόμους για να πάρει μαζί τις και άλλους σκοπούς, πολύ μακριά από αυτόν της ενημέρωσης. Γιατί η ενημέρωση δυστυχώς έχει ξεφύγει από τον άξονα της δεοντολογίας και μοιάζει περισσότερο με κακή σκηνοθεσία…
ΛΕΖΑΝΤΑ
Jackson Pollock (1912–1956), Male and Female, Philadelphia Museum of Art (PMoA),Philadelphia, Pennsylvania, U.S.
