Γράφει η Αδαμαντία Τριάρχη – Μακρυγιάννη
Φιλόλογος
Το 1941, οι ναζί έχουν κυριαρχήσει και στη χώρα μας, αλλά δεν υπέταξαν το ελληνικό φρόνημα. Σύντομα δημιουργείται μια ελεύθερη Ελλάδα σε τόπους της υπαίθρου και η Αθήνα ουσιαστικά δεν παραδίδεται. Ρέει το ελληνικό αίμα από το σκοπευτήριο της Καισαριανής, άνθρωποι εξουθενωμένοι από την πείνα πέφτουν νεκροί στους δρόμους. Αλλά από τη νύχτα που δύο ήρωες φοιτητές γκρεμίζουν την σβάστικα στην Ακρόπολη, μέχρι και την τελευταία ημέρα της παραμονής των εχθρών στην πρωτεύουσα, συνεχίζεται η Αντίσταση. Αναρίθμητες είναι οι μορφές της!
Χιλιάδες οι πολίτες σε πορείες – ποταμούς εναντίον της βίας, εκατοντάδες Αθηναίοι αποχαιρετούν τον Κωστή Παλαμά στο A’ Nεκροταφείο, ψάλλοντας τον Ύμνον εις την Ελευθερίαν, με παρόντες οπλισμένους Γερμανούς. Ποίοι ήταν οι νικητές; Τους εκφράζει ο ευρωπαϊκός χαρακτηρισμός: «Η Αθήνα – αντιστασιακή πρωτεύουσα της Ευρώπης!»
«ΑΚΡΙΤΙΚΑ» Το πρώτο βιβλίο της Αντίστασης
83 χρόνια μετά την 28η Οκτωβρίου του 1940, πρέπει να προσέξουμε, ενδεικτικά, ορισμένους ανθρώπους των Γραμμάτων και των Τεχνών, που έδιναν ελπίδα, έμπνευση και δύναμη στον κόσμο, κατά τα χρόνια του μαρτυρίου του. Δεν κοιμούνταν τον ύπνο του συμβιβασμού.
Σε μια σελίδα βιβλίου της εποχής διαβάζουμε: «Αγρυπνία των Χριστουγέννων 25 Δεκεμβρίου 1941». Ο ζωγράφος Σπύρος Βασιλείου γράφει με το χέρι τα ποιήματα συλλογής του Άγγελου Σικελιανού, σκοπεύοντας να φτάσει τα εκατό τεύχη, με ανατυπωμένες στο «Εργαστήρι» του και τις ξυλογραφίες, που είχε χαράξει για την «εικονογράφηση» της χειροποίητης προσφοράς. Μέσα από την τυραννία, η ποίηση και η χαρακτική προβάλλουν το όραμα της ελεύθερης ζωής, η Τέχνη προσμένει «σκληρή του Δίκαιου αστρα πή κι ελπίδα», ενωμένους νεκρούς και ζωντανούς, για να κατακτήσουν το Φως… Στο ποίημα «Σόλωνος απόλογος», γέροντας ο σοφός, νοσταλγεί την ημέρα, που παριστάνοντας τον «τρελό» στην αθηναϊκή αγορά, φώναζε «η Σαλαμίνα, / μ’ ακούτε, καρτερεί». Θυμάται την ιερή «τρέλα», που οδήγησε τους Αθηναίους στην ανακατάληψη της «πρεσβυτάτης» γης τους.
Ο κύκλος των ακριτικών τραγουδιών δεν αναφέρεται ρητά στα ποιήματα, αλλά η συλλογή φέρει τον τίτλο «Ακριτικά», διότι η πνοή τους διαπερνά τους στίχους και θυμίζει το ποίημα «Ο Διγενής», που έγραψε ο Κωστής Παλαμάς, για να ανορθώσει την πίστη στα πεπρωμένα της Ελλάδας, μετά την εθνική ήττα του 1897:
Ο Ακρίτας είμαι Χάροντα,
δεν περνώ με τα χρόνια.
Είμ’ εγώ η ακατάλυτη
Ψυχή των Σαλαμίνων…
Τα «Ακριτικά» είναι το πρώτο βιβλίο αντίστασης, που κυκλοφόρησε παράνομα κατά την Κατοχή.
«ΑΚΡΙΤΙΚΑ» Το πρώτο βιβλίο της Αντίστασης (1941-1942)
«Μπολιβάρ, είσαι ωραίος σαν Έλληνας»
Όπως αναφέρθηκε, δεν ήταν μόνον τα «Ακριτικά». Τον τραγικό χειμώνα του 1942 προς το 1943, ο ζωγράφος και ποιητής Νίκος Εγγονόπουλος γράφει το εκτενές ποίημα με τον παράδοξο, κατ’ αρχάς, τίτλο «ΜΠΟΛΙΒΑΡ, ένα ελληνικό ποίημα», που κυκλοφορεί κρυφά σε πολλά χειρόγραφα αντίγραφα. Βαθύτατη είναι η διαχρονική εντύπωση που προκαλεί.
Από ιστορική άποψη, ο στρατηγός και οραματικός πολιτικός Σίμων Μπολιβάρ, (1783-1830) μέσα από θυελλώδεις πολέμους πολλών ετών απελευθερώνει την πατρίδα του, τη Βενεζουέλα, από την ισπανική αποικιοκρατία και ακλόνητος ψυχικά αντιμετωπίζει την αναπόφευκτη προδοσία. Είναι «Ο Ελευθερωτής». Τον ποιητικό Μπολιβάρ σμιλεύει η υπερρεαλιστική έμπνευση του Εγγονόπουλου, κατ’ αρχάς, με τα γνωρίσματα του Διγενή Ακρίτα και των φυσικών φαινομένων:
Οι ποταμοί Αμαζόνιος και Ορινόκος
πηγάζουν από τα μάτια σου
Τα ψηλά βουνά έχουν ρίζες στο στέρνο σου…
Σαν μιλάς φοβεροί σεισμοί ρημάζουνε το παν.
Από τις επιβλητικές ερημιές της Παταγονίας
μέχρι τα πολύχρωμα νησιά…
Ο Εγγονόπουλος αξιοποιεί την παγκόσμια αίγλη του Ελευθερωτή και το ποίημα του Κωνσταντίνου Καβάφη «Είγε ετελεύται», το αναφερόμενο στον σοφό Απολλώνιο από τα Τύανα, για να προσδώσει στον ήρωα εντυπωσιακή διάσταση. Διατρέχει τον κόσμο καταργώντας τους όρους του τόπου και του χρόνου και αλλάζει όψη διαδοχικά, ως Ροβεσπιέρος ή ο Αμερικανός Λωτρεαμόν, κυρίως όμως παίρνει μορφές Ελλήνων ηρώων:
Μήπως να ’σαι άραγες, μια από τις μύριες μορφές
που πήρε, κι άφησε, διαδοχικά, ο Κωσταντίνος Παλαιολόγος;
Μπολιβάρ! Είσαι του Ρήγα Φεραίου παιδί.
Του Αντωνίου Οικονόμου -που τόσο άδικα
τον σφάξαν- αδελφός…
Ο στίχος «Μπολιβάρ, είσαι ωραίος σαν Έλληνας», επιγραμματικά επεξηγεί τον τίτλο «Μπολιβάρ, ένα ελληνικό ποίημα» και εκφράζει τη λατρεία του δημιουργού για την Ελλάδα και την Ομορφιά. Η αντιστασιακή ποίηση του Εγγονόπουλου βλέπει την υπέροχη μορφή του Ελευθερωτή ακόμη και στο Λεσκοβίκι του 1940-41. Τον ταυτίζει με τον μαχόμενο Ελληνισμό εναντίον της ναζιστικής τυραννίας. Ο Έλληνας Μπολιβάρ αποκτά εξαιρετική θέση στη Νεοελληνική ποίηση…
«Τραγούδι των ηρώων!
Εμπρός τραγούδι των ηρώων!»
Κωστής Παλαμάς
Ο κόσμος της «Ελεύθερης Ελλάδας» πέρα από τις πόλεις, αγωνίζεται να χτίσει τα θεμέλια μιας νέας ζωής, με την ψυχή, τα χέρια αλλά και τα τραγούδια του. Τα τραγούδια των ηρώων, τα αντάρτικα. Δεν είναι απλώς σημεία του καιρού της Αντίστασης. Κάνουν αντίσταση! Είναι «η μπαρούτη, τα βόλια και το ψωμί». Τα τραγουδούν άντρες και γυναίκες πριν να ριχτούν στις μάχες, αντηχούν τις ώρες της δουλειάς, βιαστικές χορωδίες τα παρουσιάζουν στις πλατείες, συντονίζοντας τον ενθουσιασμό μετά την απελευθέρωση ενός χωριού. Ο πόλεμος «για τη χιλιάκριβη τη λευτεριά» έχει πολλές μορφές. «Πολεμάμε και τραγουδάμε» ήταν η πραγματικότητα.
Ουδέποτε η Ελλάδα τραγούδησε τόσο πολύ, όσο στην Αντίσταση και μόνο με τα χρόνια της Κλεφτουριάς υπάρχει σύγκριση. Αμέτρητοι είναι οι δημιουργοί αντάρτικων τραγουδιών, γνωστοί ή ξεχασμένοι και μεταξύ τους πολλοί νέοι, απλοί άνθρωποι του αγώνα. Ορισμένα έχουν πάρει τρόπο γραφής και μουσικούς σκοπούς από την κλέφτική παράδοση και μερικά άλλα είναι παλιά επαναστατικά τραγούδια μεταφρασμένα ή διασκευασμένα στη γλώσσα μας, αλλά διατηρώντας την ξένη μελωδία. Όλα τελικά ανήκουν στον μαχόμενο κόσμο και εκφράζουν την Ελλάδα της Αντίστασης με το όνειρο της παγκόσμιας Ελευθερίας και Δικαιοσύνης. Δυστυχώς όμως, μέρος της μουσικής λαϊκής αντίστασης εξαφανίστηκε μέσα στη δίνη των μεταπολεμικών γεγονότων.
Από τη μουσική αντίσταση της Αθήνας
11 Απριλίου 1943, θέατρο «Ολύμπια». Πριν αρχίσει η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών τη μουσική παράσταση του συμφωνικού ποιήματος «Προσευχή στην Ακρόπολη», το κοινό διαβάζει στο πρόγραμμα: «Γαλήνιο φέρεται το πνεύμα στον Ιερό χώρο, να βαπτιστεί στ’ άγια νάματα της Μεγάλης Ιδέας… Σιγά – σιγά μια προσευχή απλώνει, που ανεβαίνοντας μέσα από τις πτυχές των πανάρχαιων κιόνων, γίνεται θεμέλιο πίστης, και η πίστη θρίαμβός του». Σύμφωνα με κείμενο του συνθέτη Μενέλαου Παλλάντιου, κατά τη συναυλία θριαμβεύει η επίγνωση του κοινού ότι η Μεγάλη Ιδέα του έργου είναι η απελευθέρωση από τη σκλαβιά της Ελλάδας. Η λογοκρισία των κατακτητών είχε ηττηθεί.
Δεν εσίγησε η μουσική Αθήνα κατά την πολιτιστική ζωή της, εκείνην που επέτρεπαν οι δεινές περιστάσεις και ο έλεγχος από τις δυνάμεις της Κατοχής. Πιθανόν, η πρώτη πράξη Αντίστασης της Συμφωνικής Μουσικής μάς είχε μεταδοθεί από το γερμανοκρατούμενο ραδιόφωνο της Αθήνας, στις 23 Οκτωβρίου 1941. Το έργο της εκπομπής, με την υπογραφή του συνθέτη Αλέκου Ξένου, έφερε τον παραπλανητικό τίτλο «Η Συμφωνική Πεζογραφία σ’ ελληνικό θέμα». Ωστόσο από τους μουσικούς και το προσωπικό της Ραδιοφωνίας ουδείς είχε προδώσει τον πραγματικό τίτλο. Οι ακροατές τότε δεν γνώριζαν ότι άκουγαν τη σύνθεση «Νέοι Σουλιώτες» αντιλαμβάνονταν όμως ότι η Μουσική πολεμούσε την τυραννία.
Ασφαλώς δεν αποτελούσαν τον κανόνα οι παραπάνω μουσικοί. Από τα «Τέσσερα πρελούδια της Επιστροφής από το Μέτωπο» του Γεωργίου Καζάσογλου, η λογοκρισία απαγόρευσε τη μετάδοση του τέταρτου με τον Ύμνον εις την Ελευθερίαν. Ίσως και να χάθηκαν κάποια έργα της τότε Συμφωνικής Μουσικής και επί Κατοχής δεν παρουσιάστηκαν ποτέ η «Πίνδος» του Πέτρου Πετρίδη και «Ο Θάνατος της αντρειωμένης» του Μανώλη Καλομοίρη. Κατά τη διετία 45-46 ο γενναίος Αλέκος Ξένος συνέθεσε τη «Συμφωνία, αριθμός 1 της Αντίστασης», με θέματα από αντιστασιακά τραγούδια και με έμπνευση από υψηλές ιδέες. Θεωρήθηκε μια επιτομή της Αντιστασιακής Μουσικής.
Η Μουσική μας είχε κατορθώσει να επιτελέσει το πατριωτικό χρέος της.
Για την εικαστική αντίσταση
Είναι και η εικόνα στην αγωνιζόμενη Αθήνα. Σπουδαία η συμβολή της. Οι αφίσες ονομαστών καλλιτεχνών, πολλές φορές μεγάλου μεγέθους, από τα υπόγεια εργαστήρια μεταφέρονται στους δρόμους και συμπορεύονται με τη λαϊκή υψηλοφροσύνη. Και όχι μόνον οι αφίσες. Το εξαιρετικό βιβλίο της δεκαετίας του ’80 «Εικαστική Αντίσταση» (με επιφύλαξη για την πληρότητα του τίτλου), δεν είναι σήμερα στη διάθεσή μας με τις σημαντικότατες πληροφορίες του. Ωστόσο, και από δημοσιευμένες μαρτυρίες που έχομε κρατήσει, προκύπτει ότι οι ζωγράφοι – χαράκτες συνεχώς με την τέχνη τους δίνουν το αντιστασιακό παρών.
Ενδεικτικά, ο Σπύρος Βασιλείου, ο Τάσσος, η Λουκία Μαγγιώρου και η Βάσω Κατράκη, στα χαρακτικά τους, που κυκλοφορούσαν παράνομα, αποτύπωναν αδρά το μαρτύριο του λαού, τη φρίκη του θανάτου και λαϊκές διαδηλώσεις.
Τον Οκτώβριο του 1943 κυκλοφόρησε κρυφά το κατοχικό λεύκωμα της ΕΠΟΝ, που με λαϊκή απλότητα απαθανατίζει, στα κείμενα και τις ξυλογραφίες του την τραγωδία και τον ηρωισμό της Νέας Γενιάς. Ο δημιουργός του ιστορικού και καλλιτεχνικού ντοκουμέντου ίσως δεν έχει εντοπιστεί.
Ενωμένοι οι άνθρωποι των Γραμμάτων και των Τεχνών ήταν οδηγητές και συμπολεμιστές στον υπέρ πάντων Αγώνα.
Και η ανάμνηση ενός μηνύματος
Η ακατάβλητη αγωνίστρια και πολυβραβευμένη χαράκτρια Βάσω Κατράκη, στις 28 Οκτωβρίου 1987 είχε χαρίσει στα παιδιά του 2ου Γενικού Λυκείου Ταύρου το μήνυμα που ακολουθεί:
«Από το 1940 ως το 1944 εμείς αγωνιστήκαμε για την Ελευθερία, την Ειρήνη, τη Δικαιοσύνη και την Αλήθεια. Άλλο αν δεν φτάσαμε εκεί που έπρεπε. Παραμόνευαν οι σκοτεινές δυνάμεις.
Ρίξαμε όμως, το σπόρο. Κάποτε θα βλαστήσει.
Οι νέοι, που θα πάρουν τη σκυτάλη από μας, ας έχουν, σαν ένα όραμα μπροστά τους, τα ιδεώδη της Εθνικής Αντίστασης».
Επαναφέρομε τροποποιημένο το στίχο του εθνικού ποιητή: Οι μορφές της Αντίστασης δεν περνούν με τα χρόνια!
Από τη βιβλιογραφία
1 Νίκος Εγγονόπουλος, Ποιήματα, τόμος Β’, Ίκαρος Εκδοτική Εταιρία.
2 Κυριαζή Ευτυχία, «Το αντάρτικο και το επαναστατικό τραγούδι». Εκδόσεις Μνήμη, 2η έκδοση, 1986.
3 Παλλάντιος Μενέλαος, «Προσευχή στην Ακρόπολη», Ελλάς 1940. Από τις Μαρτυρίες 40 -44, των Κώστα Χατζηπατέρα – Μαρίας Φαφαλιού, σελ. 371. Εκδόσεις Κέδρος, 1988.
4 Ξανθουδάκης Χάρης, Η Συμφωνική Μουσική στην Αντίσταση. Περιοδικό ΑΝΤΙ, τεύχος 60.
5 Εφημερίδα «ΤΑ ΝΕΑ», 28-12-1988. «Βάσω Κατράκη: Χάραξε τους αγώνες και τις ελπίδες μας».
