Γράφει ο Πέτρος Π. Γρουμπός
Ομότιμος Καθηγητής
Πανεπιστημίου Πατρών
Ο Ηράκλειτος υποστηρίζει ότι η Αρμονία γεννιέται από την αντίθεση και τη διαφορετικότητα, όχι από την ομοιομορφία. Η «κάλλιστη αρμονία» προκύπτει όταν διαφορετικές απόψεις και στοιχεία συνδέονται δημιουργικά. Στη σύγχρονη κοινωνία, το πρόβλημα δεν είναι οι διαφορές, αλλά η αδυναμία διαλόγου, αποδοχής και ειρηνικής συνύπαρξης. Η πραγματική αρμονία απαιτεί να συνυπάρχουμε χωρίς να χρειάζεται να μοιάζουμε. Μια δημοκρατική κοινωνία δεν αποτελείται από ανθρώπους που συμφωνούν. Αποτελείται από ανθρώπους που διαφωνούν και, παρ’ όλα αυτά, αποδέχονται την ανάγκη να ζήσουν μαζί.
Από τα αντίθετα, προκύπτει η ομορφότερη αρμονία
(Μας λέει ο «σκοτεινός φιλόσοφος» Ηράκλειτος)
Το απόσπασμα 8 (DK 22 B 8) του Ηράκλειτου είναι πολύ επίκαιρο και σύντομο και αφορά την «Αρμονία» που προκύπτει από τα Αντίθετα.
Αρχαίο κείμενο:
«Τὸ ἀντίξουν συμφέρον καὶ ἐκ τῶν διαφερόντων καλλίστην ἁρμονίην καὶ πάντα κατ’ ἔριν γίνεσθαι».
Απόδοση στα νέα Ελληνικά:
«Το αντίθετο συγκλίνει, και από τα διαφορετικά γεννιέται η πιο όμορφη αρμονία· και όλα γίνονται μέσα από τη σύγκρουση».
Μάλιστα, ο Γιώργος Σεφέρης το αποδίδει πολύ λιτά ως:
«Το αντίθετο συμφωνεί, κι απ’ τα διαφορετικά η κάλλιστη αρμονία».
Η λέξη «ἁρμονίη» εδώ είναι ιδιαίτερα σημαντική: δεν σημαίνει απλώς «ομορφιά» ή «συμφωνία», αλλά την ένωση/σύνδεση διαφορετικών ή αντίθετων στοιχείων σε ένα σύνολο, το ΕΝ κατά τον Ηράκλειτο… Έτσι, στον Ηράκλειτο η αρμονία δεν είναι η απουσία αντίθεσης: γεννιέται ακριβώς από την αντίθεση.
Υπάρχουν λέξεις που μοιάζουν να τις γνωρίζουμε επειδή τις χρησιμοποιούμε συχνά. Μία από αυτές είναι η «αρμονία». Τη λέμε όταν μιλούμε για τη μουσική, για μια όμορφη εικόνα, για μια σχέση ανθρώπων, για μια κοινωνία που λειτουργεί καλά. Συχνά, όμως, την αντιλαμβανόμαστε ως απουσία σύγκρουσης: «Αρμονία» είναι, λέμε, όταν όλα βρίσκονται στη θέση τους και τίποτε δεν ενοχλεί τίποτε άλλο.
Έχουμε περισσότερα μέσα επικοινωνίας από ποτέ και δυσκολευόμαστε περισσότερο από ποτέ να συνεννοηθούμε. Έχουμε στη διάθεσή μας περισσότερη γνώση, αλλά όχι κατ’ ανάγκην περισσότερη σοφία.
Διαθέτουμε τεράστια δύναμη να μεταμορφώσουμε τον κόσμο σε έναν επίγειο παράδεισο και ταυτόχρονα μοιάζουμε ανήμποροι να συνυπάρξουμε χωρίς να διχαζόμαστε και να σκοτωνόμαστε.
Γιατί;
Ίσως ένας άνθρωπος που έζησε πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια (2.500) να έχει κάτι να μας πει: «Από τα αντίθετα, έλεγε, γεννιέται «η ομορφότερη αρμονία».
Το πρόβλημά μας σήμερα δεν είναι ότι έχουμε πάρα πολλές διαφορές, αλλά ότι δεν ξέρουμε πια τι να τις κάνουμε!
Η κάλλιστη αρμονία δεν απαιτεί να γίνουμε όλοι ίδιοι, αλλά να μάθουμε να συνυπάρχουμε χωρίς να καταστρέφουμε ο ένας τον άλλον. Κι όμως, όσο περισσότερο επικοινωνούμε, τόσο συχνά μοιάζει να δυσκολευόμαστε να συνεννοηθούμε.
Οι κοινωνίες διχάζονται. Οι άνθρωποι χωρίζονται σε στρατόπεδα. Η διαφορετική άποψη αντιμετωπίζεται πολλές φορές όχι ως αφορμή για διάλογο αλλά ως εχθρική πράξη.
Μήπως εδώ βρίσκεται ένα κλειδί για να καταλάβουμε κάτι από τα σημερινά μας αδιέξοδα;
Δεν είναι οι διαφορές το πρόβλημα! Ίσως έχουμε κάνει ένα θεμελιώδες λάθος. Νομίζουμε ότι για να υπάρξει αρμονία πρέπει να συμφωνούμε. Να έχουμε τις ίδιες αξίες, τις ίδιες προτιμήσεις, τις ίδιες πολιτικές αντιλήψεις, τις ίδιες προσδοκίες.
Ο Ηράκλειτος φαίνεται να προτείνει ακριβώς το αντίθετο. Η «Αρμονία» δεν χρειάζεται την ομοιομορφία. Χρειάζεται τη διαφορά. Από τον διάλογο στη σύγκρουση. Δεν ακούμε τον άλλο για να δούμε τι μπορεί να έχει δίκιο σε αυτό που λέει. Ακούμε για να βρούμε το σημείο στο οποίο μπορούμε να τον αντικρούσουμε.
Και κάπως έτσι η διαφορετικότητα, που θα μπορούσε να γίνει πλούτος, γίνεται αφορμή διαχωρισμού.
Η «κάλλιστη αρμονία»
Η λέξη που χρησιμοποιεί ο Ηράκλειτος αξίζει ιδιαίτερη προσοχή. Δεν μιλά απλώς για μια αρμονία. Μιλά για «καλλίστην ἁρμονίην» – «την ομορφότερη αρμονία».
Γιατί ομορφότερη; Ίσως επειδή είναι πολύ εύκολο να υπάρχει αρμονία ανάμεσα σε πράγματα που μοιάζουν.
Το πραγματικά δύσκολο είναι να συνδεθούν πράγματα διαφορετικά. Να καθίσουν στο ίδιο τραπέζι άνθρωποι που διαφωνούν. Να συνεργαστούν άνθρωποι με διαφορετικές ικανότητες. Να συνυπάρξουν γενιές που έχουν μεγαλώσει σε διαφορετικούς κόσμους.
Μια δημοκρατική κοινωνία δεν αποτελείται από ανθρώπους που συμφωνούν. Αποτελείται από ανθρώπους που διαφωνούν και, παρ’ όλα αυτά, αποδέχονται την ανάγκη να ζήσουν μαζί.
Και η ζωή μας;
Ο Ηράκλειτος όμως δεν μιλά μόνο για την κοινωνία. Μιλά, έμμεσα, και για τον καθένα μας.
Γιατί μέσα μας κατοικούν επίσης αντίθετα.
Θέλουμε ασφάλεια αλλά και ελευθερία. Θέλουμε να κρατήσουμε το παρελθόν αλλά και να προχωρήσουμε. Θέλουμε να μας καταλαβαίνουν αλλά συχνά δυσκολευόμαστε να καταλάβουμε τους άλλους.
Και ίσως η ωριμότητα να μην είναι η εξάλειψη αυτών των αντιθέσεων. Ίσως να είναι η ικανότητα να ζούμε μαζί τους.
Μήπως λοιπόν ξεχάσαμε την καλλίστην αρμονία; Ίσως αυτό να είναι το πιο ενδιαφέρον ερώτημα που μας αφήνει ο Ηράκλειτος.
Η «κάλλιστη αρμονία» δεν είναι ειρήνη χωρίς διαφωνία.
Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της σκέψης του Ηράκλειτου.
Δεν μας προτείνει έναν κόσμο χωρίς αντίθεση. Μας προτείνει έναν κόσμο όπου η αντίθεση μπορεί να γίνει δημιουργική.
Αυτό είναι κάτι πολύ διαφορετικό. Δεν σημαίνει ότι πρέπει να συμφωνούμε σε όλα, ότι όλες οι απόψεις είναι εξίσου σωστές, ότι πρέπει να εγκαταλείψουμε τις πεποιθήσεις μας για να είμαστε «αρμονικοί».
Η αρμονία αρχίζει από εμάς
Το παράξενο είναι ότι συχνά ζητάμε από τον κόσμο να γίνει αρμονικός, ενώ μέσα μας επικρατεί πόλεμος.
Να γνωρίζουμε τη δύναμή μας χωρίς να ντρεπόμαστε για την αδυναμία μας. Να δεχόμαστε ότι μπορούμε να κάνουμε λάθος. Ας φανταστούμε για λίγο έναν κόσμο στον οποίο όλοι σκέφτονται το ίδιο. Όλοι έχουν τις ίδιες ιδέες, ακούν την ίδια μουσική, αγαπούν τα ίδια πράγματα, συμφωνούν. Θα ήταν άραγε ένας αρμονικός κόσμος; Ίσως να ήταν απλώς ένας κόσμος χωρίς ζωή.
Γιατί η ζωή είναι διαφορά.
Είναι η συνάντηση του διαφορετικού με το διαφορετικό.
Είναι η αντιπαράθεση, η σύνθεση, η αλλαγή, η αναζήτηση.
Δεν μας λείπουν οι διαφορετικές απόψεις, οι διαφορετικοί άνθρωποι, οι διαφορετικοί πολιτισμοί, οι διαφορετικές ιδέες, οι διαφορετικές εμπειρίες.
Αυτό που μας λείπει είναι η ικανότητα να τα συνδέουμε.
Και τότε ο Ηράκλειτος, ύστερα από δυόμισι χιλιάδες χρόνια, μοιάζει ξαφνικά να μας κοιτάζει κατάματα.
Μας θυμίζει κάτι που ίσως ξεχάσαμε: δεν είναι ανάγκη να γίνουμε ίδιοι για να ζήσουμε μαζί. Χρειαζόμαστε κάτι πολύ πιο δύσκολο.
Να μάθουμε να μετατρέπουμε τη διαφορά σε σχέση, την αντίθεση σε διάλογο και τη σύγκρουση σε δημιουργία.
Γιατί η ομορφότερη αρμονία δεν είναι εκείνη όπου όλες οι φωνές τραγουδούν την ίδια νότα.
Ίσως τελικά η εποχή μας να μη χρειάζεται μόνο περισσότερη γνώση και περισσότερη σοφία. Χρειάζεται και την ικανότητα να κάνει τη σοφία πράξη: να μετατρέπει τη διαφορά σε διάλογο και τη γνώση σε αρμονία.
