ΕΡΕΥΝΑ – ΚΕΙΜΕΝΟ
Γιώργος Πάλλης
Αναπληρωτής καθηγητής ΕΚΠΑ
Ογδόντα χρόνια συμπληρώθηκαν εφέτος από την αναβίβαση του Αμαρουσίου από Κοινότητα σε Δήμο, ο οποίος έκτοτε δεν έχει τύχει άλλης μεταβολής ως οργανισμός της τοπικής αυτοδιοίκησης (πλην της απόσπασης της Πεύκης και των Μελισσίων από τη δικαιοδοσία του). Ήταν στις 29 Ιανουαρίου 1943, όταν η σχετική απόφαση δημοσιεύθηκε στο Φύλλο Εφημερίδος της Κυβερνήσεως της «Ελληνικής Πολιτείας» και απέκτησε την ισχύ νόμου. Οι συνθήκες υπό τις οποίες πραγματοποιήθηκε αυτή η αλλαγή, ήταν βέβαια κάθε άλλο παρά ομαλές και ευχάριστες.
Το διάταγμα και ο πρώτος δήμαρχος
Η απόφαση για την αναβίβαση της Κοινότητος Αμαρουσίου σε Δήμο, όπως και εκείνων της Κηφισιάς, του Χαλανδρίου και άλλων, ελήφθη από τη δεύτερη κατοχική κυβέρνηση των δωσιλόγων, υπό την προεδρία του φιλοναζιστή καθηγητή της Ιατρικής Σχολής Κωνσταντίνου Λογοθετόπουλου. Το σχετικό «Κανονιστικό Διάταγμα» υπογράφηκε από τον ίδιο και τον υπουργό Εσωτερικών Αναστάσιο Ταβουλάρη στις 19 Δεκεμβρίου 1942. Η Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, όπου δημοσιεύθηκε το διάταγμα, έφερε τότε την επικεφαλίδα «Ελληνική Πολιτεία», σε αντικατάσταση, από την έναρξη της Κατοχής, του «Βασιλείου της Ελλάδος». Οι νόμιμες Αρχές του κράτους -η κυβέρνηση και ο βασιλιάς Γεώργιος Β’- είχαν μεταφέρει την έδρα τους στην Αίγυπτο.
Πρώτος δήμαρχος διορίστηκε ο Δημήτριος Σπ. Μόσχας (1882-1945), ο οποίος είχε διατελέσει προηγουμένως αιρετός πρόεδρος της Κοινότητας Αμαρουσίου, μεταξύ του 1928 και του 1936. Μέσα στις ασφυκτικές συνθήκες της Κατοχής, με τις κυβερνήσεις – μαριονέττες των δοσιλόγων και την οικονομική κατάρρευση, η τοπική αυτοδιοίκηση ήταν ο μόνος κρατικός θεσμός που μπορούσε να προσφέρει κάποια ανακούφιση στους πολίτες, προσπαθώντας να εξασφαλίσει στοιχειώδεις καθημερινές λειτουργίες, όπως τα σχολεία, και να διανείμει τη διαθέσιμη ανθρωπιστική βοήθεια – μέσα από πλήθος εμπόδια. Σε αυτό το πλαίσιο κινήθηκαν οι πρώτες δημοτικές Αρχές στο Μαρούσι, όπου τα σχολεία, τα νοσοκομεία, οι καλύτερες κατοικίες, το κτήμα Συγγρού και άλλες εκτάσεις είχαν επιταχθεί από τις ιταλικές και γερμανικές δυνάμεις, οι οποίες ιδιοποιούνταν και μεγάλο μέρος της τοπικής αγροτικής παραγωγής.
Μετά την Απελευθέρωση και την επιστροφή της νόμιμης κυβέρνησης, πολλές αποφάσεις των δωσιλόγων ακυρώθηκαν, αλλά αρκετές πράξεις διοικητικού περιεχομένου παρέμειναν σε ισχύ – μεταξύ των οποίων και οι μεταβολές στην τοπική αυτοδιοίκηση. Το Μαρούσι γνώρισε κατά τα δύσκολα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια μια σειρά από διορισμένους από το κράτος δημάρχους, μέχρι να εξομαλυνθεί η κατάσταση και να επαναληφθούν οι δημοτικές εκλογές το 1951, στις οποίες εξελέγη ο Τζων Βορρές, ο πρώτος αιρετός δήμαρχος στη σύγχρονη ιστορία της πόλης.
Ο τρίτος κατά σειρά Δήμος
Δεν ήταν όμως η πρώτη φορά που το Μαρούσι γινόταν έδρα Δήμου κατά τη νεότερη ιστορία του. To 1835, όταν ιδρύθηκαν οι πρώτοι Δήμοι του ελληνικού κράτους, το Μαρούσι ανακηρύχθηκε σε έδρα του Δήμου Αμαρoυσίου ή Αμαρυσίου, όνομα που παρέπεμπε στο Αμαρύσιον, το αρχαίο ιερό της Αμαρυσίας Αρτέμιδος. Ο νέος Δήμος περιλάμβανε τα χωριά και τις κατοικούμενες θέσεις Μαρούσι, Ηράκλειο, Τουραλή, Χαλάνδρι, Καλογρέζα, Πεντέλη, Γέρακα, Καρητό, Μπραχάμι και Κηφισιά – σχεδόν όλο το βορειοανατολικό τμήμα του λεκανοπεδίου της Αθήνας. Ο πληθυσμός του ανερχόταν όμως σε μόλις 722 κατοίκους. Παρά τις φιλότιμες προσπάθειες των πρώτων δημάρχων και των κατοίκων του, ο Δήμος Αμαρυσίου υπήρξε βραχύβιος. Η οικονομική κατάρρευση του καχεκτικού Βασιλείου της Ελλάδος, λίγα χρόνια μετά τη σύστασή του, οδήγησε στην κατάργηση και συγχώνευση πολλών Δήμων, μεταξύ των οποίων και του Αμαρυσίου, που εντάχθηκε στον Δήμο Αθηναίων το 1840.
Δέκα χρόνια αργότερα, το 1850, ο Δήμος Αμαρυσίου επανασυστάθηκε, αλλά και πάλι η ζωή του υπήρξε σύντομη – περισσότερο μάλιστα από την προηγούμενη φορά. Το 1853 επανενώθηκε με τον Δήμο Αθηναίων. Υπό τις Αρχές της πρωτεύουσας, οι οποίες συνήθως δεν έδιναν ιδιαίτερη σημασία στα χωριά της περιφέρειάς της, οι Μαρουσιώτες επέστρεψαν στα παλαιά τους αυτοδιοικητικά έθιμα, εκλέγοντας μια άτυπη επιτροπή τοπικών αρχόντων που χειρίζονταν τις κοινοτικές υποθέσεις, ενώ αντιπροσωπεύονταν στο Δημοτικό Συμβούλιο της Αθήνας με αιρετούς παρέδρους. Το σύστημα αυτό διατηρήθηκε με διάφορες μεταβολές ως το 1925, οπότε ιδρύθηκε εντέλει η Κοινότητα Αμαρουσίου.
