Γράφει η Αδαμαντία Τριάρχη – Μακρυγιάννη
Φιλόλογος
«Ο διατυπώνων την κατηγορίαν ενώπιον του δικαστηρίου σας είναι εις την πραγματικότητα Ο ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ολόκληρος… Αι δυνάμεις, τας οποίας οι κατηγορούμενοι ούτοι αντιπροσωπεύουν είναι αι σκοτεινότεραι και αι φρικωδέστεραι δυνάμεις της κοινωνίας: η δικτατορία και η καταπίεσις, το μίσος και τα πάθη, ο μιλιταρισμός και η παρανομία».
Ρόμπερτ Τζάκσον, πρώτος εισαγγελέας
των Ηνωμένων Πολιτειών
κατά την Δίκη της Νυρεμβέργης.
(Νοέμβριος 1945 – Οκτώβριος 1946)
Εφημ. Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 6-7-2021
Από το Σεπτέμβριο του 1940 σε δύο κινηματογραφικές αίθουσες της Νέας Υόρκης, επί δεκαπέντε εβδομάδες (1) προβάλλεται η κωμωδία του Τσάρλι Τσάπλιν «The Great dictator» και πρώτη ομιλούσα ταινία του. Ο βρετανικής καταγωγής λαϊκός καλλιτέχνης, πολυτάλαντος, μεταξύ άλλων δημιουργός των έργων «Τα φώτα της πόλης» και «Μοντέρνοι καιροί» (2), ξεπερνά τα κωμικά ρεκόρ της τέχνης του σινεμά, παρά το γεγονός ότι ξεκίνησε από την επίγνωση των συμφορών του ναζισμού. Παραμένουν στη σκέψη του. Ο συνειδητοποιημένος Σαρλό με ψυχική φόρτιση και δυσκολία αποδίδει τον πρωταγωνιστικό ρόλο του Χίτλερ, οπωσδήποτε όμως με αξεπέραστη επιτυχία.
Ιδού, λοιπόν: «Ο μέγας δικτάτωρ» της Τομανίας. Πάντα επινοητικός ο Τσάπλιν: Τομανία, χώρα της μανίας, της τρέλας… Παρών ο Αντενόιντ Χίνκελ, δηλαδή ο αρχηγός των ναζί και του πιο καλλιεργημένου λαού της Ευρώπης… Ακραίο, αλλά όχι μοναδικό ιστορικό φαινόμενο. Και σε ρεσιτάλ ηλίθιου ναρκισσισμού, ο Χίνκελ χορεύει μπαλέτο με την υδρόγειο! υπό τους ήχους της μουσικής του Βάγκνερ. Ασχημονεί και εναντίον του. Με τον Μπεντσίνο Ναπαλόνι. Δικτάτορα της Βακτηριδίας -προφανώς τον Μπενίτο Μουσολίνι- παίζει τουρτοπόλεμο. Ευτυχείς υπό την αυτογελοποίησή τους. Κάθε άλλο όμως, παρά ευτυχή είναι τα μικρόφωνα που λιώνουν, βομβαρδισμένα από τις κραυγές του δικτάτορα (Ω νεοελληνικοί καιροί…).
Χωρίς τύψεις οι υποψιασμένοι θεατές συνοδεύουν με «αυθεντικά γέλια» (1) τους παρανοϊκούς θεατρινισμούς. Αντιλαμβάνονται ότι, σε καταπληκτικά χέρια, η ευρηματική και ανελέητη πολιτική σάτιρα είναι το αποτελεσματικότερο όπλο αποδόμησης του φασισμού – ναζισμού και του πολέμου, που τους θωρακίζουν. Πάντοτε υπάρχει ο ευφάνταστος Αριστοφάνης της «Ειρήνης» ή της «Λυσιστράτης», από τα χρόνια του Πελοποννησιακού Πολέμου.
Το κοινό παρακολουθούσε μια οδυνηρή κωμωδία, που ο περίπου πενήντα ετών δημιουργός της σχεδίαζε από το 1937. Προετοιμαζόταν συστηματικά, να πολεμήσει με την τέχνη του τον πωρωμένο δικτάτορα, επειδή, σε αντίθεση με τους περισσότερους συγχρόνους του, διέβλεπε τους τεράστιους κινδύνους που επιφύλασσε για τον κόσμο. Τότε ωστόσο, δεν γνώριζε το πραγματικό μέγεθος «της δολοφονικής παράνοιας» των ναζί, σύμφωνα με μεταγενέστερη δήλωσή του. Μιαν εβδομάδα μετά την έναρξη του μέγιστου πολέμου, άρχισε να γυρίζει την ταινία. Όπως πάντοτε, ως σεναριογράφος, σκηνοθέτης, ηθοποιός -αυτή τη φορά με διπλό ρόλο- και μουσικός, αλλά και με τόλμη, διότι δεν έλειπαν από την Αμερική του 1939 και όχι μόνο, τα απειλητικά φασιστικά ιδεολογήματα (1).
Το 1952, ο μακαρθισμός στοχοποίησε, όπως πλείστους άλλους και τον ξεχωριστό από τους ξεχωριστούς της κινηματογραφικής κωμωδίας, για τις προοδευτικές ιδέες του. Αναγκάστηκε να ζήσει στην Ελβετία, μακριά από την χώρα στην οποία δημιούργησε, μέχρι το τέλος της ζωής του, το 1977. Όταν το 1972 ταξίδεψε εκτάκτως στην Αμερική προκειμένου να παραλάβει το ειδικό τιμητικό Oscar για τη συνεισφορά του στην 7η τέχνη, τον επιβράβευσαν και τα μακρότερης διάρκειας χειροκροτήματα στην ιστορία του θεσμού.
Στο δεύτερο μέρος της ταινίας, ο Τσάπλιν ως ντροπαλός Εβραίος, βετεράνος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, ύστερα από είκοσι ετών παραμονή σε νοσοκομείο επιστρέφει στο παλιό του κουρείο, με πολλά να έχουν αλλάξει. Η εξωτερική ομοιότητά του με τον Χίνκελ γίνεται αιτία σειράς απίστευτων επεισοδίων. Η ταινία βαίνει προς το τέλος της, διαφορετικό όμως, από το προσχεδιασμένο μετά την απογοητευτική παράδοση της Γαλλίας στους ναζί. Ο ιδιοφυής Τσάπλιν, δίνει τέλος στα μέχρι τώρα μέσα της κωμωδίας και επιλέγει τον ορθό και ανθρωπιστικό λόγο, για να κλείσει το έργο του. Φέρνει στη μνήμη μας, τηρουμένων των αναλογιών, τον Μπετόβεν να κατανοεί ότι μόνη η μουσική αδυνατεί να απογειώσει την 9η Συμφωνία του. Στο φινάλε (3) της η μελοποιημένη «Ωδή στη Χαρά» του Σίλλερ οδηγεί στην τελειότητα το όραμα της πανανθρώπινης αγάπης, το ιδεώδες, στο οποίο πιστεύει ο ανυπέρβλητος της Μουσικής.
Ο Τσάπλιν, αναθέτει στην έντιμη καρδιά του αθώου κουρέα, στον απλό άνθρωπο, τον «Τελικό λόγο» εναντίον της δικτατορίας και του πολέμου, αναδεικνύοντας το φιλμ σε απαράμιλλη κατάθεση δημοκρατίας και ειρήνης:
Στρατιώτες, μην παραδίνετε τους εαυτούς σας σ’ αυτά τα κτήνη, που σας χρησιμοποιούν σαν σανό για τα κανόνια!
Ενώ μαινόταν ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, το ΚΑΤΗΓΟΡΩ του Τσάρλι Τσάπλιν, στο όνομα της δημοκρατίας, εναντίον της σφαγής των λαών και η έκκληση για παγκόσμια δίκαιη ειρήνη, πέραν των ιδεοληπτικών κριτικών, είχαν συγκινήσει «το κοινό στο σύνολό του» (1). Και προκαλεί τον θαυμασμό.
«Στο όνομα της Δημοκρατίας»
Από τον «Τελικό λόγο» της ταινίας (1)
«Λυπάμαι, αλλά δε θέλω να γίνω αυτοκράτορας. Δεν είναι αυτή η δουλειά μου. Δε θέλω να κυβερνήσω ή να κατακτήσω κανένα. Θα ήθελα να βοηθήσω όλο τον κόσμο -αν είναι δυνατό- Ιουδαίους. Εθνικούς, μαύρους, λευκούς. Σ’ αυτόν τον κόσμο υπάρχει χώρος για όλους. Και η καλή γη είναι πλούσια και μπορεί να φροντίσει για τον καθένα. Περισσότερο από τις μηχανές, χρειαζόμαστε την ανθρωπιά. Περισσότερο από την εξυπνάδα, χρειαζόμαστε την ευγένεια και τη λεπτότητα. Χωρίς αυτές τις ιδιότητες, η ζωή θα είναι γεμάτη βία και τα πάντα θα είναι χαμένα…
Στρατιώτες! Μην παραδίνετε τους εαυτούς σας σ’ αυτά τα κτήνη, που σας περιφρονούν, σας υποδουλώνουν, σας μεταχειρίζονται σαν κοπάδι και σας χρησιμοποιούν σαν σανό για τα κανόνια. Μην παραδίνεστε σ’ αυτούς τους αφύσικους ανθρώπους – μηχανικούς ανθρώπους, με μηχανικά μυαλά και μηχανικές καρδιές! Δεν είστε μηχανές! Είστε άντρες! Μην μισείτε! Μόνον αυτοί που δεν αγαπήθηκαν μισούν. Στρατιώτες! Μην πολεμάτε για τη σκλαβιά! Πολεμήστε για τη λευτεριά!
Εσείς, ο λαός, έχετε τη δύναμη – τη δύναμη να δημιουργείτε τις μηχανές. Τη δύναμη να δημιουργείτε την ευτυχία! Εσείς ο λαός, έχετε τη δύναμη να κάνετε αυτή τη ζωή ελεύθερη κι όμορφη -να κάνετε αυτή τη ζωή μια θαυμαστή περιπέτεια. Λοιπόν, στο όνομα της δημοκρατίας, ας χρησιμοποιήσουμε αυτή τη δύναμη, ας ενωθούμε όλοι. Ας παλέψουμε για έναν καινούργιο κόσμο, για έναν κόσμο αξιοπρέπειας, που θα δώσει στη νιότη μέλλον και στα γηρατειά ασφάλεια.
Οι δικτάτορες δίνουν ελευθερία στον εαυτό τους, αλλά τη σκλαβιά στο λαό. Ας πολεμήσουμε τώρα για να λευτερώσουμε τον κόσμο, για να τελειώνουμε με τα εθνικά σύνορα, για να τελειώνουμε με την απληστία και το μίσος, με τη μισαλλοδοξία.
Ας παλέψουμε για έναν κόσμο λογικής· έναν κόσμο όπου η επιστήμη και η πρόοδος θα οδηγήσουν στην ευτυχία όλων μας.
Στρατιώτες, στο όνομα της δημοκρατίας, ας ενωθούμε!»
2021! «Ο καθείς και τα όπλα του»
Οδυσσέας Ελύτης
Η σύγχρονη «Δημόσια ιστορία» εντάσσει χαρακτηριστικές κινηματογραφικές ταινίες στις πηγές της ιστορικής πληροφόρησης. Γενικότερα, με τη δύναμη της εικόνας και του λόγου συμβάλλουν στη διαμόρφωση κοινωνικής συνείδησης. Λόγω αυτής της ιδιότητας, προς το τέλος της δεκαετίας του 1980 προβάλλεται σε όλα τα αγγλικά σχολεία Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης το φιλμ «Ο κύκλος των χαμένων ποιητών» του Πήτερ Γουΐαρ, κατόπιν θαυμάσιας εισήγησης της Βουλής των Κοινοτήτων.
Είθε εκείνη η διαχρονικής αξίας απόφαση να εμπνεύσει το Υπουργείο Παιδείας στις επικίνδυνες ημέρες μας. Σύμφωνα με εγκύκλιό του, όλοι ανεξαιρέτως οι μαθητές – τριες των γυμνασίων και λυκείων μας, στο πλαίσιο της σχολικής ζωής να παρακολουθήσουν τους «Μοντέρνους καιρούς» και τον «Μεγάλο δικτάτορα» του Τσάρλι Τσάπλιν, την αριστοφανική «Ειρήνη» σε μαγνητοσκοπημένη παράσταση και άλλα έργα προβληματισμού. Θα προσφέρουν στα σχολεία μας εξαιρετικά μαθήματα «δημοκρατικής αγωγής» και δικαιοσύνης.
Παράλληλα, οι παιδαγωγοί έχουν το μεγάλο χρέος να μην αφήνουν τα παιδιά στην απογοήτευση, που τα διακρίνει αναφορικά με το μέλλον του κόσμου. Ας ενισχύουν τις εφηβικές ψυχές με τον λόγο του Νικηφόρου Βρεττάκου: «… είμαι βέβαιος πως η απόληξη της παραφροσύνης θα είναι κάποτε ο σωφρονισμός…».
Ναι, και σήμερα δρα ο πρωτεϊκός, ο μεταλλασσόμενος και αποκρουστικός Μέγας δικτάτωρ. Από την Ασία ή την Αφρική μέχρι το αποτρόπαιο νεκροταφείο της Μεσογείου… Υπάρχει όμως και η Λογική! Αυτήν επικαλείται ο Τσάπλιν στον «Τελικό λόγο», πιστεύει σε αυτήν ο ποιητής μας. Είναι βέβαιο: η Λογική θα επαναστατήσει! Είναι διαχρονική η ιστορική φράση «Εμείς, ο λαός». Ο καθείς και τα όπλα του!
Παραπομπές
1. Τσάρλι Τσάπλιν, Η αυτοβιογραφία μου. Εκδόσεις Επίκεντρο. Θεσσαλονίκη, 2005.
(Προς το παρόν δεν έχουμε μάθει ποιος είναι ο άριστος μεταφραστής).
2. Σάκης Αποστολάκης, Οι καλύτερες του Τσάπλιν. Εφημερίδα Ελευθεροτυπία 25-9-2003, από το διαδίκτυο, μεταξύ πολλών αξιόλογων καταχωρήσεων, με θέμα τη ζωή και το έργο του εμβληματικού καλλιτέχνη
3. Γιώργος Α. Δρόσος, Λ. Β. Μπετόβεν. Εκδόσεις Σ. Ι. Ζαχαρόπουλος.
