Γράφει ο Άγγελος Πολύδωρος
Διαβάζοντας αυτές τις μέρες το βιβλίο Shopping For Love της Μαρίας Γιαλλούση (εκδ.ΚΨΜ), ένα πόνημα που αφορά στον «έρωτα την εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ)» και προβληματιζόμενος πάνω στις σημαντικές αλλαγές και προκλήσεις που έχει επιφέρει στον τομέα των ανθρώπινων σχέσεων και της ανθρώπινης σεξουαλικότητας, αναλογίστηκα τις νέες δυναμικές που ανακύπτουν από τη χρήση της ΤΝ, καθώς και τα ερωτήματα ηθικής, κοινωνικής και ψυχολογικής φύσης που προκύπτουν συνακόλουθα.
Διότι, δεν είναι μόνο το γεγονός ότι η ΤΝ επιτρέπει τη δημιουργία εικονικών συνεργατών που μπορούν να αλληλεπιδρούν με τους χρήστες μέσω εικονικής πραγματικότητας (VR) και επαυξημένης πραγματικότητας (AR) και να προσφέρουν μια ρεαλιστική και προσωποποιημένη εμπειρία. Ούτε, το ότι με την πρόοδο της τεχνολογίας, αυτά τα ρομπότ γίνονται όλο και πιο ρεαλιστικά και μπορούν να προσαρμοστούν στις επιθυμίες των χρηστών και μπορούν να σχεδιάζονται για να παρέχουν συντροφιά και σεξουαλική ικανοποίηση (τα γνωστά και ως sexbots).
Είναι το ότι η χρήση των sexbots και της ΤΝ εγείρουν ηθικά ζητήματα όπως: η Συγκατάθεση (εάν μπορεί ένα ρομπότ να δώσει συγκατάθεση και ποιο είναι το ηθικό πλαίσιο αυτής της αλληλεπίδρασης), η Αποξένωση (αφού η χρήση αυτών των «μηχανών» αμβλύνει τις ανθρώπινες σχέσεις και περιορίζει την «ανθρώπινη» κοινωνική επαφή και η Αντικειμενοποίηση (διαφαίνεται ο κίνδυνος περαιτέρω απροσωποποίησης-αντικειμενοποίησης των ανθρώπων μέσω της χρήσης «μηχανών» για σεξουαλικούς σκοπούς).
Για να μην αναφερθώ στις Ψυχολογικές Επιπτώσεις, που προέρχονται από την Συναισθηματική Σύνδεση των ανθρώπων με τα ρομπότ, ούτε και στον Εθισμό, για τον οποίο γίνεται συνεχώς λόγος όταν πρόκειται για ανήλικα κυρίως άτομα. Αλλά, ούτε και στα Νομικά και Ρυθμιστικά Θέματα που εγείρονται για την προστασία των χρηστών και της κοινωνίας συνολικά, όπως η προστασία δεδομένων, η ιδιωτικότητα και η ευθύνη για τις πράξεις των ρομπότ απέναντι στον άνθρωπο, (σας θυμίζω και τον συγγραφέα Ισαάκ Ασίμοφ, ο οποίος καθιέρωσε τους τρεις κανόνες συμπεριφοράς των ρομπότ, στο μυθιστόρημά του I, Robot που ατύχησε ως ταινία).
Η σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και την ΤΝ είναι πολύπλοκη και πολυδιάστατη και καθώς η τεχνολογία συνεχίζει να εξελίσσεται, οι επιπτώσεις και οι δυνατότητες αυτής της αλληλεπίδρασης θα συνεχίσουν να απασχολούν την κοινωνία και την επιστημονική κοινότητα περισσότερο από τον κινηματογράφο, στον οποίο αποτελεί από πολύ παλιά, δημοφιλές θέμα που διερευνά -παράλληλα- τα όρια της αγάπης, της τεχνολογίας και της ανθρώπινης φύσης.
Θα ήθελα να αναφερθώ σε κάποιες χαρακτηριστικές ταινίες, παρόλο που υπάρχουν σοβαρές μελέτες, κατά τις οποίες «ενώ η ΤΝ κάνει τεράστια άλματα προόδου στον πραγματικό κόσμο, γίνεται όλο και πιο σαφής ο λανθασμένος τρόπος με τον οποίο τη διαχειρίστηκαν σεναριακά μέχρι τώρα οι κινηματογραφικές ταινίες».
Δεν είμαι σε θέση να αμφισβητήσω τους επιστήμονες και τους ειδικούς. Απλά θα υπενθυμίσω ότι τα σενάρια των ταινιών που επικαλούνται, είναι προϊόντα «επιστημονικής φαντασίας» και όχι επιστημονικών ανακαλύψεων (παρόλο που -έχω και επιχείρημα- οι δορυφόροι γεωστατικής τροχιάς ανακαλύφθηκαν, επειδή τους ανάφερε για πρώτη φορά σε νουβέλα του, ο συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας Άρθουρ Κλαρκ).
Η πρώτη ταινία επιστημονικής φαντασίας, που θυμάμαι να έθεσε σχέσεις ανθρώπων και ρομπότ υψηλής ΤΝ με ανθρώπινη μορφή (ανθρωποειδών), ήταν η ταινία Westworld (1973) του Μάικλ Κράιτον. Σ’ αυτήν ο διάσημος τότε Γιούλ Μπρύνερ, πρωταγωνιστεί ως ένα ανθρωποειδές σε θεματικό πάρκο αναψυχής που αναπαριστά τη ζωή στην Άγρια Δύση και υποδύεται έναν καουμπόι που σταδιακά αρχίζει να εμφανίζει συναισθήματα, τα οποία όχι μόνον το κάνουν να επαναστατεί εναντίον των επισκεπτών του πάρκου, αλλά να ξεσηκώνει και τα άλλα ανθρωποειδή σε επανάσταση εναντίον των ανθρώπων, που τους θεωρούν δυνάστες. Η ταινία, που είχε προβληθεί και με τον τίτλο «Ο επαναστάτης της νύχτας», αργότερα (το 2016) έγινε και τηλεοπτική σειρά με τον ίδιο τίτλο Westworld, η οποία εξερευνά επίσης τις σχέσεις που αναπτύσσονται μεταξύ των επισκεπτών και των ρομπότ.
Το 1999, κυκλοφορεί η ταινία «Ο άνθρωπος των δύο αιώνων» (Bicentennial Man του Κρις Κολόμπους (πάνω σε διήγημα του Ισαάκ Ασίμοφ), στην οποία ο Ρόμπιν Γουίλιαμς υποδύεται ένα οικιακό ανθρωποειδές ρομπότ, τον Άντριου, που αναπτύσσει ανθρώπινα συναισθήματα και ερωτεύεται. Η ταινία, η οποία εξαιτίας της ερμηνείας του Ρόμπιν Γουίλιαμς προσφέρει και ρίγη συγκίνησης, εξετάζει σε πρώτο επίπεδο την έννοια της ανθρωπιάς και της αγάπης μέσα από τα μάτια του ανθρωποειδούς. Ενώ σε δεύτερο επίπεδο, αναδεικνύει τα Νομικά και Ρυθμιστικά Θέματα που προανέφερα, διότι το ανθρωποειδές, αυτοπροσδιορίζεται άνθρωπος και απαιτεί να μην τον αποκαλούν ρομπότ και να έχει ανθρώπινα δικαιώματα και ίσες ευκαιρίες.
Η ταινία Blade Runner (1982) του Ρίντλεϊ Σκοτ, ήρθε να ταράξει τα νερά της επιστημονικής φαντασίας, θέτοντας σε άλλη βάση τις σχέσεις των ανθρώπων με τα ανθρωποειδή (εκτός από το γεγονός ότι καθιέρωσε και το υποείδος αστυνομικής-νουάρ επιστημονικής φαντασίας). Σ’ αυτήν ο Χάρισον Φορντ υποδύεται έναν ντετέκτιβ επιφορτισμένο να ξεχωρίζει τα ανθρωποειδή από τους ανθρώπους (τόσο πολύ πειστικά είναι κατασκευασμένα) και να τα εξοντώνει εάν γίνονται επικίνδυνα. Η ιστορία τον θέλει να ανακαλύψει και να εξοντώσει τρία ανθρωποειδή, που αναπτύσσουν το συναίσθημα της ζήλιας και του μίσους κατά των ανθρώπων, ενώ τα δυο από αυτά (ένας άντρας και μια γυναίκα) είναι και ερωτευμένα μεταξύ τους. Η ταινία αυτή εκτός από την πολυπλοκότητα των σχέσεων, αναδεικνύει και τα θέματα του ηθικού πλαισίου που προανάφερα. Το εναπομείναν ανθρωποειδές αναζητεί τον δημιουργό του (εδώ υπεισέρχεται και ολίγον, ο Δρ Φρανκενστάιν) για να του ζητήσει ισότητα με τους ανθρώπους πάνω στο ευδόκιμο ζωής, διότι το δικαιούται μιας και έχει δουλέψει σκληρά στα ορυχεία για χάρη των ανθρώπων.
Η ταινία «A.I. Artificial Intelligence» (2001) σε σκηνοθεσία Στίβεν Σπίλμπεργκ, με πρωταγωνιστή τον πιτσιρικά Χάλεϊ Τζόελ Όσμοντ, είναι πιο ευθύβολη και συγκεκριμένη πάνω στα θέματα της αγάπης, της αποδοχής και της ανθρώπινης φύσης. Σ’ αυτήν, το μικρό ανθρωποειδές ρομπότ Ντέιβιντ έχει δημιουργηθεί για να αγαπάει και αναζητά την αγάπη της ανθρώπινης «μητέρας» του της Μόνικα. Η Μόνικα όμως τον έχει υιοθετήσει ως υποκατάστατο του αληθινού της γιου, ο οποίος παραμένει σε κρυογενετική κατάσταση, χτυπημένος από ανίατη ασθένεια. Το ανθρωποειδές Ντέιβιντ ζει ευτυχισμένο με τους «γονείς», αλλά όταν ο πραγματικός γιος επιστρέφει σπίτι μετά την ανακάλυψη μιας θεραπείας, η ζωή του Ντέιβιντ αλλάζει δραματικά. Και σ’ αυτή την ταινία επαναλαμβάνεται το μοτίβο της πολυπλοκότητας των σχέσεων ανθρώπων και ρομπότ, καθώς και των Νομικών και Ρυθμιστικών θεμάτων που προαναφέρθηκαν.
Οι Ψυχολογικές Επιπτώσεις, που μπορούν να προκύψουν από την Συναισθηματική Σύνδεση των ανθρώπων με τα ρομπότ, αναδεικνύεται με μεγαλύτερη σαφήνεια στην ταινία Her (2013) του Σπάικ Τζονζ, στην οποία ο πρωταγωνιστής, ένας εσωστρεφής και αποξενωμένος χαρακτήρας (που τον υποδύεται ο εξαίρετος Γιόακιν Φίνιξ), ερωτεύεται την Σαμάνθα, όπως έχει ονομάσει τη γυναικεία φωνή (που ανήκει στην Σκάρλετ Γιόχανσον) ενός εξελιγμένου λειτουργικού συστήματος. Σε πρώτο επίπεδο βέβαια, η υπόθεση του έργου, δεν παύει να εξερευνά και την έννοια της μοναξιάς αλλά και του εθισμού απέναντι στα τεχνολογικά επιτεύγματα.
Πιο προχωρημένη από την προηγούμενη, είναι η ταινία Από Μηχανής (Ex Machina, 2014) του Άλεξ Γκάρλαντ, στην οποία ένας νεαρός προγραμματιστής, συμμετέχει σε ένα πείραμα με ένα προηγμένο ανθρωποειδές ρομπότ, την Άβα (την οποία υποδύεται η εύθραυστη Αλίσια Βικάντερ). Η ταινία αυτή, επανέρχεται στα ερωτήματα σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη, την ανθρώπινη συνείδηση και τον ηθικό προβληματισμό γύρω από την δημιουργία (πάλι το σύνδρομο του Δρ Φρανκενστάιν) και την χρήση ρομπότ.
Τέλος, υπάρχει και η ταινία Ο Άντρας των Ονείρων μου (Ιch bin dein mensch, 2021) της Μαρία Σρέιντερ. Η ταινία παρακολουθεί την Άλμα, μια επιστήμονα προκατειλημμένη εναντίον των ρομπότ-συντροφιάς, η οποία συμφωνεί να συμμετάσχει σε ένα ιδιαίτερο πείραμα-μελέτη. Για τρεις εβδομάδες, η Άλμα θα πρέπει να ζήσει με τον Τομ, ένα ανθρωποειδές σχεδιασμένο να ικανοποιεί όλες τις συναισθηματικές και πρακτικές ανάγκες της (στη φωτογραφία Μάρεν Έγκερτ & Νταν Στίβενς). Καθώς οι δυο τους περνούν χρόνο μαζί, η Άλμα αρχίζει να επανεξετάζει τις προκαταλήψεις της κατά των ρομπότ. Και αυτή η ταινία πραγματεύεται θέματα όπως, η ανθρώπινη μοναξιά και η ανάγκη για επαφή, η ηθική και οι φιλοσοφικές επιπτώσεις της τεχνητής νοημοσύνης, καθώς και η φύση της αγάπης, της συνείδησης και της τεχνολογικής εξέλιξης.
