Η αύξηση του ενδιαφέροντος των ΜΜΕ για τα θέματα που αφορούν το σύγχρονο καταναλωτή είναι γεγονός αδιαμφισβήτητο. Κι αυτό δεν οφείλεται μόνο στην έκτακτη, αρνητική οικονομική συγκυρία που βιώνει σήμερα η χώρα μας, όπως και όλη η Ευρώπη.
Του Κωνσταντίνου Μίχαλου, προέδρου του ΕΒΕΑ
Κυρίως έχει να κάνει με τη ρευστότητα του διεθνούς οικονομικού περιβάλλοντος, με την παγκοσμιοποίηση και την αλληλεξάρτηση των αγορών, με την έκρηξη της τεχνολογίας, με τη διαρκή ανάδειξη νέων προϊόντων και υπηρεσιών, νέων μεθόδων πώλησης, νέων δυνατοτήτων συναλλαγών. Μέσα σε λιγότερο από δύο δεκαετίες, έχει διαμορφωθεί ένα εντελώς νέο περιβάλλον για τους καταναλωτές. Ένα περιβάλλον αρκετά πιο πολύπλοκο σε σχέση με το παρελθόν. Ένα περιβάλλον με αυξημένες ευκαιρίες και επιλογές, αλλά και με εξίσου αυξημένους κινδύνους.
Είναι επομένως φυσικό να στρέφεται προς τα εκεί η προσοχή των ΜΜΕ, με δεδομένο μάλιστα ότι σήμερα, η ιδιότητα του καταναλωτή έχει επεκταθεί σε όλες ανεξαιρέτως τις ηλικίες και βέβαια αφορά τους πολίτες κάθε οικονομικής ή μορφωτικής στάθμης.
Βλέπουμε ότι ανά εξάμηνο κυριαρχεί πλέον στην επικαιρότητα ένα τουλάχιστον μεγάλο θέμα που σχετίζεται με την αγορά και τον καταναλωτή.
Πριν από 1-2 χρόνια, επικεντρώναμε την προσοχή μας στις διατροφικές απειλές. Το περασμένο έτος είχαμε το ξεκίνημα της κρίσης, με την αύξηση της τιμής των καυσίμων και των πρώτων υλών, που είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία πληθωριστικών πιέσεων και την άνοδο της τιμής βασικών προϊόντων. Εδώ και λίγους μήνες, η επιδείνωση της διεθνούς οικονομικής κρίσης, έχει φέρει στην επιφάνεια θέματα όπως η μειωμένη ρευστότητα, η μειωμένη ζήτηση, η ανασφάλεια και η αβεβαιότητα μεταξύ των καταναλωτών.
Σ’ αυτό το σημείο θέλω να διευκρινίσω το εξής: είναι σίγουρα και αδιαμφισβήτητα θετικό το γεγονός ότι τα ΜΜΕ ενδιαφέρονται και ασχολούνται με τις ανάγκες και τα προβλήματα του καταναλωτή. Είναι καλό που λειτουργούν ως πηγή ενημέρωσης για τους κάθε λογής κινδύνους. Είναι καλό που εντοπίζουν και ενημερώνουν για περιπτώσεις αισχροκέρδειας ή αθέμιτων πρακτικών.
Θετικότερη συνεισφορά
Πιστεύω όμως ότι ο ρόλος των ΜΜΕ μπορεί και πρέπει να είναι πιο γόνιμος και πιο ουσιαστικός. Τα ΜΜΕ θα μπορούσαν να συμβάλουν σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό, τόσο στην ενδυνάμωση του καταναλωτή, όσο και στην εύρυθμη λειτουργία της αγοράς.
Και θα μου επιτρέψετε να στηρίξω αυτή τη θέση, σε συγκεκριμένες παρατηρήσεις και προβληματισμούς.
Ο πρώτος και πιο επίκαιρος, έχει να κάνει με τη διαμόρφωση του κλίματος στην αγορά. Τους τελευταίους μήνες έχει καλλιεργηθεί ένα κλίμα πανικού, που αυξάνει την ανασφάλεια των καταναλωτών, επηρεάζει την κίνηση στην αγορά και φέρνει σε αδιέξοδο τις επιχειρήσεις. Βεβαίως, η κατάσταση είναι δύσκολη. Αλλά αυτό που χρειάζεται πάνω από όλα είναι ψυχραιμία και –ειδικά όσον αφορά τον καταναλωτή– σύνεση, σωστές αποφάσεις και επιλογές. Με τον πανικό, το μόνο που πετυχαίνουμε είναι να επισπεύδουμε και να εντείνουμε ακόμη περισσότερο τις συνέπειες της κρίσης.
Τα ΜΜΕ μπορούν και οφείλουν να διαδραματίσουν ένα περισσότερο εποικοδομητικό ρόλο σε αυτή την ψύχραιμη αντιμετώπιση του προβλήματος. Και όχι να γίνονται και αυτά μέρος του προβλήματος.
Ακραίες περιπτώσεις
Ένα άλλο θέμα, που σχετίζεται θα έλεγε κανείς και με την ίδια τη φύση των ΜΜΕ, είναι η έμφαση και η έκταση που αποδίδουν σε ακραίες περιπτώσεις. Συμφωνούμε ότι αυτές μπορεί να υπάρχουν. Μπορεί π.χ. ανάμεσα στις 100.000 επιχειρήσεις που εκπροσωπεί το ΕΒΕΑ να υπάρχουν και κάποιες που είτε αισχροκερδούν, είτε υιοθετούν παράνομες πρακτικές σε βάρος του καταναλωτή. Τέτοια φαινόμενα σαφώς και πρέπει να αναδεικνύονται και μάλιστα με τον πιο έντονο τρόπο.
Όμως είναι λάθος, είναι αβάσιμο και είναι άδικο να περνάει στην κοινή γνώμη ότι αυτές οι κραυγαλέες, αλλά μεμονωμένες περιπτώσεις, εκφράζουν το σύνολο της αγοράς. Είναι λάθος να τις παρουσιάζουμε με ισοπεδωτικούς αφορισμούς, με τρόπο που απαξιώνει ολόκληρους κλάδους και χιλιάδες ευσυνείδητες επιχειρήσεις.
Ειδικά όσον αφορά το θέμα της ακρίβειας και των τιμών: Αυτό που θα περιμέναμε, αυτό που θα θέλαμε από τα ΜΜΕ, είναι να φωτίσουν περισσότερο τα αίτια της ακρίβειας. Να αναζητήσουν τις αδυναμίες και τις αγκυλώσεις που ανεβάζουν το κόστος και τις τιμές στην αγορά. Να αναδείξουν αυτούς τους παράγοντες και να πιέσουν προς την κατεύθυνση της αντιμετώπισής τους, με τις κατάλληλες μεταρρυθμίσεις. Τα παραδείγματα πάρα πολλά και δεν υπάρχει αυτή τη στιγμή ο χρόνος για να τα αναφέρω. Αλλά δεν είναι μόνο οι μεσάζοντες που ανεβάζουν τις τιμές από τον παραγωγό στο τελικό καταναλωτή. Ας αναδείξουν το κόστος που πληρώνει ο καταναλωτής από το γεγονός ότι τα ΔΧΦ είναι μόνο στην Ελλάδα κλειστό επάγγελμα.
Όμως το βασικό είναι ότι θα πρέπει όλοι, και κυρίως τα ΜΜΕ, να προχωρήσουμε πέρα από τις συνηθισμένες σχηματοποιήσεις: δηλαδή, τις κακές επιχειρήσεις που κερδοσκοπούν σε βάρος των ανήμπορων καταναλωτών, ή τις κακές κυβερνήσεις που δεν παρεμβαίνουν για να καθορίσουν τις τιμές στην αγορά.
Η εκάστοτε κυβέρνηση έχει την αρμοδιότητα να ελέγχει και να επιβάλει κυρώσεις σε όσους παρανομούν. Έχει ευθύνη να εγγυηθεί τη λειτουργία του ανταγωνισμού, χωρίς τις στρεβλώσεις που δημιουργούν οι κλειστές αγορές, τα μονοπώλια και οι εναρμονισμένες πρακτικές. Έχει ευθύνη να διασφαλίσει ότι ο καταναλωτής έχει τη δυνατότητα της επιλογής, ανάλογα με τις ανάγκες του και με τα χρήματα που διαθέτει. Έχει την ευθύνη να παρέχει στον καταναλωτή τη δυνατότητα, τους διαθέσιμους φορείς και μηχανισμούς, ώστε να καταγγέλλει και να βρίσκει το δίκιο του απέναντι σε όποια επιχείρηση παρανομεί. Όσο μεγάλη, όσο ισχυρή και να είναι.
Πληρέστερη ενημέρωση
Και ο ρόλος των ΜΜΕ είναι να ελέγχουν την αποτελεσματικότητα των κυβερνώντων σ’ αυτούς ακριβώς τους τομείς. Κυρίως όμως είναι να ενημερώνουν τον καταναλωτή, με τρόπο που να αναδεικνύει τη δύναμή του. Όχι την αδυναμία του.
Με άλλα λόγια: θα ήθελα να δω περισσότερα θέματα σχετικά με τις εναλλακτικές επιλογές που έχει σήμερα ο καταναλωτής. Περισσότερα θέματα σχετικά με τα δικαιώματα που έχει, με τους όρους και τις προδιαγραφές που πρέπει να προσέχει. Περισσότερα θέματα, με καταναλωτές που αναζήτησαν και βρήκαν το δίκιο τους. Ακόμα, θα ήθελα να αναδεικνύονται περιπτώσεις επιχειρήσεων που εφαρμόζουν υπεύθυνες πρακτικές και παρέχουν πρόσθετη αξία στον καταναλωτή. Γιατί έτσι θα δοθεί ώθηση στον ανταγωνισμό, προς τη σωστή κατεύθυνση και με όφελος για όλους.
Η αντίληψη ότι καταναλωτές και επιχειρήσεις πρωταγωνιστούν σε μια σχέση αντιπαλότητας, κρατώντας τους στερεότυπους ρόλους του καλού και του κακού –με τις κυβερνήσεις συνήθως στο ρόλο του άσχημου– πρέπει κάποια στιγμή να ξεπεραστεί.
Στη σημερινή εποχή, της ελεύθερης αγοράς και του ανταγωνισμού, δεν μπορούμε πλέον να παγιδεύουμε τον καταναλωτή στη θέση του θύματος. Αντίθετα, οφείλουμε να απελευθερώσουμε και να εμπλουτίσουμε τις δυνατότητές του. Να αναδείξουμε την ικανότητα που έχει, μέσω των επιλογών του, να επηρεάζει τη λειτουργία της αγοράς και των επιχειρήσεων. Να διαμορφώνει και να κατευθύνει τη ζήτηση, με κριτήρια που ωφελούν τόσο τον ίδιο όσο και την αγορά, την ανάπτυξη, την οικονομία.
Προς αυτή την κατεύθυνση, τα ΜΜΕ έχουν πολλά να προσφέρουν. Και όλοι μας, ως καταναλωτές του περιεχομένου τους, μπορούμε με τη στάση μας να τα ζητήσουμε.
