Σε όλες τις ιστορικές περιόδους και σε όλες τις πολιτιστικές νέες τάσεις, που διανύονται από την ανθρώπινη παρουσία και την επέμβασή της πάνω στην τέχνη, οποιασδήποτε μορφής κι αν είναι αυτή, διαγράφεται πάντα στο βάθος μια απόλυτη συνάφεια με τον εσωτερικό κόσμο των κυρίαρχων συναισθημάτων, που επικρατεί εποχιακά. Όμως το ιστορικό γίγνεσθαι έχει την επίδρασή του πάνω στην τέχνη και δεν μπορούμε να το απομονώσουμε, απομακρυνόμενοι από αυτό. Το ζούμε και το διατυπώνουμε λόγω και έργω. Κάθε γνήσια καλλιτεχνική μορφή έχει το δικό της ολότελα προβληματισμό σ’αυτήν τη συγκεκριμένη περίοδο, που βιώνει ο καλλιτέχνης.
Εξαίρεση πάνω στα γραφόμενα δεν μπορεί να αποτελέσει ο Σπυρίδων Χατζηγιαννόπουλος (1832-1905). Εκείνος υπήρξε μια γνήσια καλλιτεχνική έκφραση της ευρωπαϊκής θρησκευτικής τέχνης και έζησε σε μιαν εποχή, που γινόταν η συγκρότηση του νεοελληνικού κράτους και αναγεννιόταν η νεοελληνική τέχνη, που σεβόταν τα πρότυπά της.
Πιστεύω πως, άμεσα ή έμμεσα, όλοι οι δημιουργοί της τέχνης παρουσιάζουν στο έργο τους, εκόντες άκοντες, τις σχέσεις της ιστορικής πορείας με τις κοινωνικοπολιτικές συσχετίσεις ή τις άλλες δυνάμεις, που δρουν πίσω απ’ αυτές. Έτσι παρουσιάζεται ένας γενικός προβληματισμός στο έργο τους. Ίσως και να μην τον επιδιώκουν, όμως αυτός βγαίνει, εκφράζεται από το έργο.
Είναι βέβαιο πως ο Χατζηγιαννόπουλος σήμερα θεωρείται ένας από τους πιο σημαντικούς εκπροσώπους της ναζαρηνής ζωγραφικής τέχνης στην Ελλάδα. Υπήρξε μαθητής του μεγάλου Ναζαρηνού ζωγράφου Κωνσταντίνου Φανέλλη. Η ναζαρηνή τέχνη οφείλει την ονομασία της στους Ναζαρηνούς ζωγράφους της Ακαδημίας της Βιέννης. Εκείνοι είχαν μια δική τους άποψη στην έκφραση του χαρακτήρα, μια δική τους ιδεολογία στην κοινοβιακή τους οργάνωση με το βιβλικό τρόπο ζωής τους και τη συνεχή επανάληψη στο λόγο τους «εις το όνομα του Ναζωραίου».
Η τέχνη αυτή της ζωγραφικής ήλθε στην Ελλάδα με το Λουδοβίκο Θείρσιο (1825-1905) καθηγητή στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών.
Αυτή η τέχνη αποτελεί βελτίωση της βυζαντινής αγιογραφίας. Οι μορφές των αγίων γίνονται περισσότερο ανθρώπινες, με μια διάχυτη πνευματικότητα στις ενέργειές τους ή τις επιχειρούμενες πράξεις τους. Βοηθούς στην αγιογράφηση των ναών ο Θείρσιος είχε τους μαθητές του Νικηφόρο Λύτρα, Σπυρίδωνα Χατζηγιαννόπουλο και συνεργάτη του τον Κωνσταντίνο Φανέλλη. Στο Μαρούσι, ο καθεδρικός ναός της Κοίμησης της Παναγίας της Μαρουσιώτισσας ακολουθεί τη ναζαρηνή τεχνοτροπία.
Ο Σπυρίδων Χατζηγιαννόπουλος υπήρξεν ο πιο δημιουργικός και πιο διάσημος ακόλουθος μιμητής του Κων. Φανέλλη. Με το έξοχο έργο του εκφράζει την εποχή του. Σ’ όλα του τα έργα εμφανίζει μιαν αναγέννηση. Διαγράφεται σ’αυτά πάντα μια νέα κατάσταση πραγμάτων, μια νέα ζωή. Ήταν η ζωή του αναγεννώμενου ελληνικού κράτους.
Σήμερα, με την ανακαίνιση στις αγιογραφίες-τοιχογραφίες του Ιερού Ναού της Κοίμησης και το απέραντο ενδιαφέρον και την αγάπη προς τον Ναό του ρέκτου ιερέα πατέρα κ. Χρήστου Μαρούδα, συνεπικουρούμενου και από τους φιλόκαλους αρχιμανδρίτες πανοσιολογιοτάτους πατέρες κ. Σαράντη Σαράντο και Νικόλαο Τζίβα- οι μορφές των αγίων αποκαταστάθηκαν τώρα στην αρχική φυσιολογική τους μορφή. Ως δείγμα πάντα έχω τη θαυμάσια απεικόνιση της διδασκαλίας του Αποστόλου Παύλου στον Άρειο Πάγο. Φαίνεται τώρα να υπάρχει μια εσώτερη αγάπη, που ακτινοβολεί και διαχέεται προς τον πιστό. Είναι η συμπαράσταση στην υποσχετική και ομολογημένη ομόδοξη λατρεία, το απόσταγμα της λατρείας και της πίστης.
Όταν οι παλιοί μαρουσιώτες (1887-1890) ανέθεταν το έργο της αγιογράφησης στον Χατζηγιαννόπουλο, γνώριζαν πολύ καλά σε ποιόν ανέθεταν την εργασία αυτή. Είχαν την έμπνευση να αναδείξουν το Ναό τους και να τον παρουσιάσουν ως πρότυπο στην περιοχή. Είχαν νεωτεριστικές αντιλήψεις και αγαπούσαν μια νεωτεριστική αγιογραφία. Ο Ναός υπήρξε από πολύ νωρίς σημείο αναφοράς. Πλήθος πιστών συνέρρεε από όλο το λεκανοπέδιο και τους Νομούς Αττικοβοιωτίας, Ευβοίας και νήσων ακόμη. Ιδιαίτερα το 15Αύγουστο για προσκήνυμα στη Χάρη της θαυματουργού παμπάλαιας εικόνας της «το Ρόδον το Αμάραντον». Η πραγματοποίηση των επιθυμιών τους είχε ως αποτέλεσμα ο Ναός να ενισχύεται με πλούσιες δωρεές ταμάτων και ακινήτων.
Η «εικόνα της Παναγίας» του μοναδικού έξοχου αρχιτεκτονικού τέμπλου και οι δύο άλλες «Ρόδον το Αμάραντον» και «η Κοίμηση των έξι σφαιρών-ηπείρων» από την εποχή των επιστράτων (1912) είχαν καλυφθεί με πολλά τάματα πιστών.
Ο Χατζηγιαννόπουλος, στη φορητή εικόνα της Κοίμησης του τέμπλου, έδωσε όλη τη δραματική πραγματικότητα των στιγμών. Μια εικόνα με βάθος προοπτικής σε επτά πλάνα – επίπεδα – με αριστοτεχνική κατάταξη επεισοδίων:
1ο το θυμιατήρι με δεομένους δύο λαϊκούς και δύο ασκεπείς ιερωμένους
2ο το σκήνωμα της Παναγίας πάνω στο νεκρικό κρεβάτι με ψυχρό λευκογαλάζιο σεντόνι, που συνοδεύεται από την έντονη χρωματική χροιά των ενδυμάτων της Θεοτόκου
3ο ο χορός σε δύο ημιχόρια θλιμμένων κληρικών και λαϊκών
4ο η ψυχή της Παναγίας
5ο η υποδοχή της από τον Υιό της Χριστό περιστοιχούμενο από αγγέλους λαμπαδοκρατούντες
6ο το Άγιο Πνεύμα και
7ο ο Θεός με την υδρόγειο σφαίρα, ρυθμιστής του Σύμπαντος, περίφροντις να παραλάβει την ψυχή της Θεομήτορος.
Η δραματική ένταση, η λύση, η δράση και η ενέργεια, καλύπτονται από μια περίτεχνη ουράνια νεφέλη. Έκφραση, κίνηση, συμμετοχή, αδροχαράζονται από τον Χατζηγιαννόπουλο και προσεγγίζονται φιλόξενα.
Οι πιστοί μεταβάλλονται έκπληκτοι σε θεατές ενός δραματοποιημένου γεγονότος. Δύο κόσμοι, ένας γήινος και ένας ουράνιος, παρουσιάζουν ένα θέαμα συναρπαστικό. Ένα θέαμα που πολύ αγαπούσε και ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (Γκρέκο). Στο έργο διακρίνεται μία σύζευξη μεταβυζαντινής τέχνης με τη Δυτική, εξαιτίας φυσικά επιδίωξης νέων κοινωνικοπολιτικών και ιδεολογικών συνθηκών, που βρισκόταν και η Ελλάδα εκείνη την περίοδο, αναζητώντας τη σωτηρία της.
Η εικόνα έχει διαχρονική σημασία και αξία. Δε γνωρίζω, αν ανάμεσα στο πλήθος σημειώνεται και η μορφή του ζωγράφου, πράγμα το οποίο διαπιστώνεται στο σπήλαιο της Γέννησης του Χριστού. Άλλωστε και αυτό είναι ένα από τα μυστικά των αγιογραφιών της εποχής. Πάντως ένα αναγεννώμενο κράτος είχεν ανάγκη από μηνύματα. Και ένα τέτοιο μήνυμα σωτηρίας από το σύγχρονο προβληματισμό των πολιτών – πιστών προς τον Ουράνιο Πατέρα εκπέμπεται από την εικόνα της Κοίμησης με την ψυχή της Παναγίας, που ουρανοδρομεί προς Αυτόν, ικετεύουσα για τη σωτηρία των δικών της πιστών.
Γράφει ο Δηµήτρης Mασούρης
