Γράφει ο Πέτρος Π. Γρουμπός
Ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Πατρών
Όταν ένας από τους σημαντικότερους σκηνοθέτες της εποχής μας αποφασίζει να μεταφέρει την Οδύσσεια στη μεγάλη οθόνη, το γεγονός ξεπερνά τα όρια της κινηματογραφικής τέχνης.
Η νέα ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν έφερε ξανά τον Όμηρο στο επίκεντρο μιας παγκόσμιας συζήτησης. Άλλοι τη χειροκρότησαν, άλλοι την επέκριναν, άλλοι αναρωτήθηκαν αν αποδίδει πιστά το ομηρικό έπος και άλλοι αρνούνται να πάνε να τη δουν. Κάθε μεγάλη κινηματογραφική μεταφορά ενός κλασικού έργου δεν καλείται απλώς να αναπαραστήσει το πρωτότυπο· καλείται να το επανασυστήσει στη συνείδηση μιας νέας γενιάς.
Όμως, ίσως όλα αυτά, όσο ενδιαφέροντα κι αν είναι, αφήνουν αναπάντητο το σημαντικότερο ερώτημα. Γιατί η Οδύσσεια εξακολουθεί να μας αφορά σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια μετά τη δημιουργία της; Και αν η μεγαλύτερη προσφορά της ταινίας δεν είναι όσα δείχνει στην οθόνη, αλλά όσα μας ωθεί να ξανασκεφτούμε;
Σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια μετά τη σύνθεσή της, η Οδύσσεια εξακολουθεί να προκαλεί συζητήσεις σε κάθε γωνιά του κόσμου. Δεν υπάρχουν πολλά έργα στην ιστορία της ανθρωπότητας που συνεχίζουν να συνομιλούν με τόσο διαφορετικές εποχές και τόσο διαφορετικούς ανθρώπους. Και ελάχιστα έργα γνώρισαν μια τόσο μακρά ζωή. Ακόμη λιγότερα παραμένουν τόσο επίκαιρα. Το γεγονός αυτό δεν μπορεί να είναι τυχαίο! Αυτό από μόνο του αξίζει να μας προβληματίσει.
Η Οδύσσεια δεν επιβίωσε επειδή είναι ένα αριστούργημα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Επιβίωσε επειδή μιλά για τον άνθρωπο και την ψυχή του. Για τον φόβο και την ελπίδα του. Για τις επιλογές του. Για την επιμονή του να βρει τον δρόμο της επιστροφής, ακόμη κι όταν όλα μοιάζουν χαμένα.
Ο Οδυσσέας δεν είναι ο δυνατότερος από τους ήρωες του Ομήρου. Δεν κατακτά τον κόσμο με τη σωματική του δύναμη. Τον διασχίζει με τον νου, την κρίση, την επιμονή και την ικανότητα να προσαρμόζεται χωρίς να χάνει τον προορισμό του. Ο Οδυσσέας επιβιώνει χάρη στο μυαλό και την προσαρμοστικότητά του απέναντι σε τέρατα και θεούς. Έχει τη λαχτάρα για την πατρίδα, την οικογένεια και τις ρίζες του. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Όμηρος τον ονομάζει πολύμητι-πολυμήχανο, έναν άνθρωπο με πολλούς τρόπους σκέψης, ικανό να προσαρμόζεται, να επινοεί λύσεις, να αντέχει στις δυσκολίες χωρίς να χάνει τον προσανατολισμό του.
Ίσως αυτή να είναι η πρώτη μεγάλη υπενθύμιση που μας απευθύνει η Οδύσσεια.
Η πραγματική δύναμη του ανθρώπου δεν βρίσκεται μόνο στη σωματική ισχύ ούτε μόνο στη γνώση. Βρίσκεται στη σοφία με την οποία χρησιμοποιεί όσα γνωρίζει. Στον 21ο αιώνα η ανθρωπότητα ζει μια νέα Οδύσσεια σε ένα δύσκολο και απαιτητικό ταξίδι.
Δεν διασχίζουμε το Αιγαίο ούτε τη Μεσόγειο. Διασχίζουμε έναν κόσμο που αλλάζει με πρωτοφανή ταχύτητα. Η Τεχνητή Νοημοσύνη, η βιοτεχνολογία, η κβαντική υπολογιστική, η παγκόσμια δικτύωση και οι γεωπολιτικές ανακατατάξεις μεταμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο ζούμε, εργαζόμαστε και επικοινωνούμε.
Κάθε εποχή καλείται να απαντήσει σε ένα θεμελιώδες ερώτημα: τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος; Σήμερα, καθώς η τεχνολογία μεταμορφώνει τον κόσμο με πρωτόγνωρη ταχύτητα και η Τεχνητή Νοημοσύνη επεκτείνει τα όρια της γνώσης, το ερώτημα αυτό γίνεται πιο επίκαιρο από ποτέ. Η πρόοδος δεν μετριέται μόνο με ισχυρότερους υπολογιστές ή ταχύτερα δίκτυα. Μετριέται κυρίως με την ικανότητά μας να διατηρούμε την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, τη δικαιοσύνη, την ελευθερία και την ευθύνη. Όταν η τεχνολογία προηγείται της ηθικής, ο πλανήτης κινδυνεύει να καταστραφεί, ο πολιτισμός κινδυνεύει να χάσει την πυξίδα του.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να διαθέτει τεράστια υπολογιστική ισχύ, αλλά δεν έχει από μόνη της σοφία, συνείδηση ή ηθική. Αυτές οι έννοιες προέρχονται από τον άνθρωπο και από τις αξίες που επιλέγει να υπηρετεί.
Η πρόοδος είναι εντυπωσιακή. Όμως κάθε μεγάλη δύναμη συνοδεύεται από μια ακόμη μεγαλύτερη ευθύνη. Η τεχνολογία μπορεί να μας βοηθήσει να απαντήσουμε στο «πώς». Δεν μπορεί από μόνη της να απαντήσει στο «γιατί».
Εκεί αρχίζει ο χώρος των αξιών. Και εκεί ο Όμηρος εξακολουθεί να έχει λόγο.
Οι Σειρήνες της εποχής μας ίσως δεν τραγουδούν πάνω σε βράχους. Μπορεί να φορούν διαφορετικά πρόσωπα: την υπερπληροφόρηση, την παραπληροφόρηση, τον φανατισμό, την ευκολία των έτοιμων απαντήσεων, την ψευδαίσθηση ότι η ταχύτητα μπορεί να αντικαταστήσει τη σοφία.
Ο Κύκλωπας ίσως δεν είναι πια ένα μυθικό τέρας. Ίσως είναι κάθε μορφή δύναμης που δεν συνοδεύεται από ευθύνη.
Και η Ιθάκη; Η Ιθάκη δεν είναι μόνο ένας τόπος. Είναι ο προσανατολισμός που επιτρέπει στον άνθρωπο να μη χαθεί μέσα στις ίδιες του τις επιτυχίες.
Ίσως γι’ αυτό η Οδύσσεια δεν είναι ένα βιβλίο για το παρελθόν. Είναι ένα βιβλίο για κάθε εποχή που βρίσκεται μπροστά σε μεγάλες αλλαγές. Η δική μας εποχή είναι μια από αυτές.
Αν η ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν οδηγήσει εκατομμύρια ανθρώπους να αναζητήσουν ξανά τον Όμηρο, τότε θα έχει προσφέρει κάτι που υπερβαίνει την επιτυχία ενός κινηματογραφικού έργου. Θα έχει ξανανοίξει έναν διάλογο που η ανθρωπότητα έχει μεγάλη ανάγκη.
Όχι για να επιστρέψει στο παρελθόν. Αλλά για να προχωρήσει προς το μέλλον χωρίς να χάσει εκείνο που την κάνει ανθρώπινη. Ίσως γι’ αυτό αξίζει να επιστρέψουμε όχι στο παρελθόν ως νοσταλγία, αλλά στις διαχρονικές αρχές που εξακολουθούν να φωτίζουν το μέλλον.
Ίσως, τελικά, αυτό να είναι το πραγματικό ταξίδι της δικής μας εποχής. Όχι η κατάκτηση της πιο ισχυρής τεχνολογίας. Αλλά η κατάκτηση της σοφίας να τη χρησιμοποιήσουμε για το κοινό καλό.
Αν η Οδύσσεια του Νόλαν γίνει η αφορμή να ξεκινήσει αυτή η συζήτηση, τότε το μεγαλύτερο επίτευγμά της δεν θα βρίσκεται στη μεγάλη οθόνη.
Θα βρίσκεται μέσα μας.
