ΕΡΕΥΝΑ – ΚΕΙΜΕΝΟ
Γιώργος Πάλλης
Αναπληρωτής καθηγητής ΕΚΠΑ
Mετά από τις τελευταίες αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας, δρομολογείται πλέον η οικοδόμηση του νέου ξενοδοχειακού συγκροτήματος που θα στεγάσει το Καζίνο της Πάρνηθας στο Μαρούσι. Το έργο θα καταλάβει μια από τις τελευταίες μεγάλες αδόμητες εκτάσεις εντός του πολεοδομικού ιστού του Δήμου Αμαρουσίου, ανάμεσα στις λεωφόρους Ολυμπιονίκου Σπύρου Λούη και Κηφισιάς και τις οδούς Αποστόλου Παύλου και Αγίου Όρους.
Το ακίνητο, που είναι γνωστό και ως κτήμα Δηλαβέρη, παραμένει περιφραγμένο και εγκαταλελειμμένο εδώ και αρκετά χρόνια, με τη φυσική βλάστηση να κάνει -ματαίως- το έργο της. Αλλά όπως κάθε σημείο της Αττικής, ευρύτερα, και του Αμαρουσίου, ειδικότερα, έχει και αυτό τη δική του μικρή ιστορία, την οποία θα επιχειρήσουμε να περιγράψουμε στις γραμμές που ακολουθούν.
Το Αδριάνειο Υδραγωγείο
Δίπλα στην έκταση όπου θα ανεγερθεί το Καζίνο, εντοπίζονται ίχνη της αρχαίας ιστορίας της περιοχής. Στο δυτικό όριο του ακινήτου, κατά μήκος της οδού Αποστόλου Παύλου και επί της νησίδας της, βλέπει κανείς σήμερα τις κορυφές των φρεατίων του Αδριάνειου Υδραγωγείου, ο αγωγός του οποίου διέρχεται υπογείως – σε βάθος 15 μ. στο συγκεκριμένο σημείο. Πρόκειται για το μεγαλύτερο τεχνικό έργο της αρχαιότητας στην Αττική, το οποίο κατασκευάστηκε με εντολή του Ρωμαίου αυτοκράτορα Αδριανού τον 2ο αιώνα μ.Χ. και έλυσε το πρόβλημα της υδροδότησης της Αθήνας. Ο κεντρικός υπόγειος αγωγός ξεκινά από την Πάρνηθα και καταλήγει στη λεγόμενη «Δεξαμενή» στο σημερινό Κολωνάκι, έχοντας διανύσει περίπου 20 χιλιόμετρα. Κατά τη διαδρομή του, ενώνονται μαζί του δευτερεύοντες αγωγοί, που συγκέντρωναν ύδατα από την Πεντέλη και άλλες πηγές.
Η υπόγεια διέλευση του Υδραγωγείου δηλώνεται στην επιφάνεια του εδάφους από τα φρεάτια -κατασκευές τύπου πηγαδιών με κτιστά τοιχώματα- που επέτρεπαν τον αερισμό και τον καθαρισμό του. Τέτοια φρεάτια υπήρχαν σε όλο το μήκος του και ο αριθμός τους υπολογίζεται σε 465. Κατά τα έργα για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004, δίπλα στο Στάδιο αποκαλύφθηκαν ορισμένα σε μεγάλο ύψος, λόγω της ταπείνωσης του εδάφους για τις ανάγκες της διαμόρφωσης του χώρου, και παραμένουν έκτοτε ορατά. Οι απολήξεις των φρεατίων επί της οδού Αποστόλου Παύλου έχουν επισκευαστεί τον 19ο αιώνα και αργότερα από την ΕΥΔΑΠ, έτσι ώστε η σημερινή τους εικόνα να μην προδίδει την ηλικία τους.
Ένα ρωμαϊκό συγκρότημα με λουτρό
Σε πολύ μικρή απόσταση από το ακίνητο του Καζίνο, επί της λεωφόρου Σπύρου Λούη, εντοπίστηκαν κατά τα ολυμπιακά έργα μια ανοιχτή υδατοδεξαμενή, ίχνη βιοτεχνικών εγκαταστάσεων και ένα μεγάλο κτηριακό συγκρότημα με λουτρικές εγκαταστάσεις. Όλα αυτά τα κατάλοιπα χρονολογούνται στους ρωμαϊκούς χρόνους, κατά τους οποίους η ευρύτερη περιοχή του σημερινού Ολυμπιακού Σταδίου γνώρισε εντατική καλλιέργεια και ανάπτυξη.
Μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το κτηριακό συγκρότημα, διαστάσεων 16×24 μ., το οποίο περιλαμβάνει σειρά δωματίων, εσωτερικό αίθριο και δεξαμενή σχήματος Π. Ο αείμνηστος αρχαιολόγος Δημήτρης Σκιλάρντι το ταύτισε με λουτρό (βαλανείο) και εκτίμησε ότι γνώρισε μακρά χρήση, καθώς σε δεύτερη φάση προστέθηκε στο κτίσμα εγκατάσταση παροχής θερμού ύδατος. Ο ίδιος επιμελήθηκε και μια πρόταση αναπαράστασης του μνημείου.
Η τοποθεσία «Λουτρό»
Μετά τη ρωμαϊκή εποχή, στη συγκεκριμένη τοποθεσία πέφτει ιστορικό σκότος. Πιθανώς συνέχισε να καλλιεργείται, σε βαθμό που δεν γνωρίζουμε, αφού ο χώρος του Αμαρουσίου δεν έπαψε να κατοικείται στους μεσαιωνικούς χρόνους. Λίγο πιο βόρεια, στο ρέμα του Αγίου Θωμά, δυτικά της οδού Διονύσου, αναπτύχθηκε ένα βυζαντινό χωριό που κατοικήθηκε από τον 9ο ως και τον 16ο αιώνα. Ίχνη του έρχονται στο φως συνεχώς από το 2000 και μετά, λόγω της ανοικοδόμησης της περιοχής.
Για τη θέση του Καζίνο, ενδιαφέρον έχει το τοπωνύμιο με το οποίο είναι γνωστό τον 19ο αιώνα – και πιθανότατα από πολύ πιο πριν: «Λουτρό» ή «Παλαιολουτρό». Πρώτη φορά συναντάμε αναφορά αυτού του τοπωνυμίου το 1827, σε συμβόλαιο διανομής της περιουσίας του Νικολή Χαϊμαντά στο Μαρούσι. Εκεί αναφέρεται ότι ο Χαϊμαντάς είχε στην ιδιοκτησία του 48 ελαιόδεντρα στο «Παλαιολουτρό». To 1869, κατά την εκποίηση της περιουσίας του Παναγιώτη Χωματιανού-Λογοθέτη, τέθηκε σε πλειστηριασμό «ελαιοπερίβολον εις θέσιν Λουτρόν της περιφερείας Λογοθέτη εκ στρεμμάτων 15, μετά των εν αυτώ 274 λευκάδων ελαιών». Με το όνομα «Λογοθέτη» ήταν γνωστός ο μικρός οικισμός στη θέση της σημερινής συνοικίας του Αγίου Θωμά. Οι παραπάνω μαρτυρίες επιβεβαιώνουν ότι το «Λουτρό» καλυπτόταν κατά μεγάλο μέρος με ελιές και αποτελούσε τμήμα του μεγάλου, αιωνόβιου ελαιώνα του Αμαρουσίου.
Ο Κώστας Μπίρης, μελετητής των ιστορικών τοπωνυμιών της Αθήνας και των περιχώρων της, δεν μπόρεσε να εξηγήσει την προέλευση του ονόματος αυτού. Να αποτελεί άραγε το «Λουτρό» μια ανάμνηση της ύπαρξης αρχαίων λουτρών στην περιοχή; Η εύρεση του ρωμαϊκού κτηρίου με το λουτρό στη λεωφόρο Σπύρου Λούη το 2004, δίνει κάποια βάση σε αυτή τη γοητευτική υπόθεση. Εξάλλου, σε τοποθεσίες της Αττικής όπου δεν έπαψε να υπάρχει ανθρώπινη παρουσία από την αρχαιότητα ως τους νεότερους χρόνους, επιβίωσαν αρκετά αρχαία ονόματα.
Η χάραξη της λεωφόρου Κηφισιάς
Μετά την ίδρυση του νέου ελληνικού κράτους και τη μεταφορά της πρωτεύουσάς του στην Αθήνα το 1834, άρχισε η χάραξη και διάνοιξη των πρώτων δρόμων που συνέδεαν την πόλη με τα περίχωρά της. Η πολυσύχναστη σήμερα λεωφόρος «Κηφισίας» -όπως έχει καθιερωθεί λανθασμένα να ονομάζεται, αντί του ορθού Κηφισιάς- σχεδιάστηκε το 1835 από τους Βαυαρούς μηχανικούς Bernhard και Ηolter, για να συνδέσει την Αθήνα με τα χωριά του Αμαρουσίου και της Κηφισιάς, τα οποία είχαν κιόλας καταστεί τόποι παραθερισμού κατά τους ζεστούς μήνες του καλοκαιριού.
Ο νέος δρόμος οριοθέτησε το μετέπειτα κτήμα Δηλαβέρη από τα ανατολικά. Το χωμάτινο οδόστρωμά του, στο οποίο κινούνταν άμαξες, υποζύγια και πεζοί, βρισκόταν συνήθως σε κακή κατάσταση, λόγω έλλειψης τακτικής συντήρησης. Οι αθηναϊκές εφημερίδες, σε όλη σχεδόν τη διάρκεια του 19ου αιώνα, οίκτιραν την εγκατάλειψη του δρόμου.
Η τοποθεσία που μας απασχολεί προσείλκυσε ξανά την προσοχή των Αρχών το 1878-1879, λόγω του οξύτατου προβλήματος λειψυδρίας που αντιμετώπιζε η Αθήνα. Μία από τις λύσεις στις οποίες κατέφυγε ο Δήμος Αθηναίων ήταν ο καθαρισμός και η επανάχρηση του αρχαίου Αδριανείου Υδραγωγείου. Όπως μας πληροφορεί ο περίφημος μεταλλειολόγος της εποχής Ανδρέας Κορδέλλας, ο καθαρισμός του υπόγειου αγωγού μεταξύ του «ρύακος Βραχαμίου» (εννοεί το ρέμα του Αγίου Θωμά) και της οδού Κηφισιάς, και ειδικά στη θέση Λουτρό, παρουσίασε μεγάλες τεχνικές δυσκολίες και έθεσε σε κίνδυνο τη ζωή των εργατών, εξαιτίας της έλλειψης επαρκούς οξυγόνου. Εντέλει, με πολύ κόπο και αυξημένες δαπάνες, το έργο ολοκληρώθηκε επιτυχώς.
Η χωματερή του Δηλαβέρη
Η Πλινθοκεραμοποιία Δηλαβέρη που ιδρύθηκε το 1897 στον Πειραιά, ήταν ένα από τα πιο ονομαστά εργοστάσια κατασκευής τούβλων και κεραμιδιών στην Αθήνα και τους γύρω οικισμούς, για πολλές δεκαετίες. Οι μεγάλες ανάγκες της για συνεχή εφοδιασμό με αργιλόχωμα κατάλληλο για τα παραγόμενα προϊόντα, οδήγησε τον ιδιοκτήτη της στην αγορά μιας μεγάλης έκτασης στο Μαρούσι, η οποία περιλάμβανε και τον χώρο του μελλοντικού Καζίνο. Όπως διαβάζουμε στη διατριβή της Ευαγγελίας Μπαφούνη για την οικογένεια Δηλαβέρη και τις επιχειρήσεις της, ο Ευστάθιος Δηλαβέρης αγόρασε το 1902 το έκτασης 50 στρεμμάτων κτήμα έναντι 4.400 δραχμών.
Σε πολεοδομικό χάρτη του Δήμου Αθηναίων, του 1955, διακρίνεται η «Έκτασις χωματοληψίας Κρίτωνος Δηλαβέρη» (γιού του Ευσταθίου), κατά μήκος της λεωφόρου Κηφισιάς. Το κτήμα ήταν γνωστό στους ντόπιους ως «χωματερή του Δηλαβέρη», καθώς έτσι ονομάζονταν σε απλή γλώσσα οι εκτάσεις όπου γινόταν απόληψη χώματος για τα αγγειοπλαστεία και τις κεραμοποιίες. Λίγο πιο κάτω, στην περιοχή του νοσοκομείου «Yγεία», βρισκόταν η αντίστοιχη χωματερή του Μηλίγγου.
Η απόληψη μεγάλων ποσοτήτων χώματος συνεπάγεται την εξαφάνιση της όποιας βλάστησης -ιδίως μεγάλων δέντρων- υπήρχε στο έδαφος. Έτσι πιθανότατα απέκτησε ο χώρος τη γυμνή μορφή που διατηρεί εν πολλοίς και τώρα, ενώ, όπως είδαμε, τον 19ο αιώνα υπήρχαν εδώ πολυάριθμα ελαιόδεντρα.
Το 1953, ο Κρίτων Δηλαβέρης δώρησε τμήμα του ακινήτου για την εγκατάσταση της Σχολής Αξιωματικών Αστυνομίας Πόλεων, στο κτήριο της οποίας στεγάζεται σήμερα η Διεύθυνση Εσωτερικών Υποθέσεων των Σωμάτων Ασφαλείας. Μετά τον θάνατό του το 1972, τα μεγάλα εργοστάσια της οικογένειας έπαψαν σταδιακά να λειτουργούν και έτσι τερματίστηκε η χωματοληψία στο κτήμα του Αμαρουσίου. Γύρω εγκαταστάθηκαν εν τω μεταξύ μαρμαράδικα, τα οποία δημιούργησαν και ένα νέο μικροτοπωνύμιο στην περιοχή.
Σήμερα, η τοποθεσία «Λουτρό», η μετέπειτα χωματερή του Δηλαβέρη, διέρχεται ένα νέο κατώφλι στην ιστορία της, που θα αλλάξει ριζικά τη μορφή της. Όπως συμβαίνει στις σύγχρονες οικοδομές, στο μεγαλύτερο μέρος τού -έκτασης 50 στρεμμάτων- ακινήτου θα γίνουν εκτεταμένες και βαθιές εκσκαφές, που θα εξαλείψουν την ιστορική στρωματογραφία του εδάφους. Μένει να δούμε αν οι εργασίες αυτές θα φέρουν στο φως αρχαιολογικά ευρήματα, όπως εκείνα που αποκαλύφθηκαν στα ολυμπιακά έργα. Είναι όμως πιθανό ότι η μακροχρόνια χωματοληψία για τις ανάγκες του εργοστασίου Δηλαβέρη έχει ήδη εξαφανίσει τυχόν κατάλοιπα παλαιότερων εποχών.
