Γράφει ο Νίκος Γ. Μοσχονάς
Ιστορικός, Ομότ. διευθυντής Ερευνών Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών
Ο πρόεδρος της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Eρντογάν με ευρηματική διατύπωση δήλωσε ότι η ναυμαχία της Πρέβεζας μετέτρεψε τη Μεσόγειο σε «τουρκική θάλασσα» μιμούμενος και τροποποιώντας τον ρωμαϊκό χαρακτηρισμό της Μεσογείου ως mare nostrum. Αφορμή για την αναφορά του Τούρκου προέδρου στη ναυμαχία εκείνη έδωσε η επέτειος του ιστορικού γεγονότος που είχε συμβεί στις 28 Σεπτεμβρίου 1538.
Ας δούμε τα πράγματα με τη σειρά.
Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης και την κατάλυση της ελληνικής αυτοκρατορίας, οι Οθωμανοί έβαλαν στόχο τις λοιπές ελληνικές χώρες και όσες ελληνικές περιοχές βρίσκονταν υπό Δυτική κυριαρχία. Το 1456 καταλύθηκε το δουκάτο της Αθήνας που διοικούσε ο φλωρεντινός Οίκος των Ατσαγιόλι, το 1460 κυριεύθηκε το δεσποτάτο του Μοριά και το 1470 οι Οθωμανοί κατέλαβαν την Εύβοια που κατεχόταν από τους Βενετούς. Ακολούθησε η πτώση των βενετικών κτήσεων της Ναυπάκτου (1499), της Μεθώνης και της Κορώνης (1500), η κατάληψη της Ρόδου που κατείχαν οι Ιωαννίτες Ιππότες το 1522 και η κατάλυση του δουκάτου της Νάξου το 1537-1538. Από την άλλη, η Βενετία διατηρούσε στην κατοχή της την Κύπρο και την Κρήτη, στις Κυκλάδες την Τήνο και στο Ιόνιο την Κέρκυρα, ενώ από το 1479 πέρασε στην κατοχή της η Ζάκυνθος, και τα Χριστούγεννα του 1500 κυρίευσε την Κεφαλονιά αποσπώντας τη οριστικά από τους Οθωμανούς.
Ουσιαστικά η Οθωμανική Αυτοκρατορία βρέθηκε σε σύγκρουση με τη δυτική Ευρώπη, καθώς η πολιτική της απέβλεπε στην επέκταση της κυριαρχίας των Οθωμανών τόσο στη Μεσόγειο όσο και στο εσωτερικό της ευρωπαϊκής ηπείρου. Έχοντας κυριεύσει τις χώρες της Βαλκανικής μέχρι την Τρανσυλβανία και την Ουγγαρία, οι Οθωμανοί πολιορκούν για πρώτη φορά τη Βιέννη (27 Σεπτεμβρίου – 14 Οκτωβρίου 1529).
Από την άλλη, ανάμεσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και τη Βενετική Πολιτεία διεξάγεται σειρά σκληρών πολέμων για την επικράτηση στην Ανατολική Μεσόγειο. Ο σουλτάνος Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής έχει επιδιώξει την ενότητα του ισλαμικού κόσμου επεκτείνοντας την κυριαρχία του στην Αίγυπτο και στη λοιπή βόρεια Αφρική. Το εμπόριο των προϊόντων της Ανατολής στις αγορές της Βηρυτού, της Δαμασκού και της Αλεξάνδρειας ελεγχόταν πλέον από τη Υψηλή Πύλη. Η Βενετία, επιθυμώντας να εξασφαλίσει τα εμπορικά/οικονομικά της συμφέροντα, επιδίωξε να διατηρήσει ειρηνικές σχέσεις με τους Οθωμανούς, απέφυγε να συμμετάσχει σε επιχειρήσεις Δυτικών κατά εδαφών της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και δεν συνεισέφερε στην άμυνα χριστιανικών χωρών που δέχονταν την επίθεση των Οθωμανών, όπως στην περίπτωση της άμυνας της Ρόδου ή των χωρών της Βαλκανικής και της κεντρικής Ευρώπης. Από την άλλη, αποποιήθηκε την πρόταση συμμετοχής στη συμμαχία που συνήψε το 1536 ο Φραγκίσκος Α´ της Γαλλίας με τον Σουλεϊμάν κατά του αυτοκράτορα Καρόλου Ε’.
Ωστόσο, οι όποιες διπλωματικές υποχωρήσεις των Βενετών δεν εξασφάλισαν τον σεβασμό των συμφερόντων τους από τουρκικές προσβολές ή επιθέσεις. Παράλληλα, οι συχνές τουρκικές πειρατικές επιδρομές σε βενετικές κτήσεις είχαν ολέθρια αποτελέσματα. Και ενώ συνεχιζόταν ο πόλεμος του Σουλεϊμάν στην κεντρική Ευρώπη, επιτεύχθηκε η συνεργασία του πάπα, της Ισπανίας και των Βενετών για κοινή ναυτική δράση στο Ιόνιο.
Τον Αύγουστο του 1537 ο Τούρκος ναύαρχος Χαϊρεντίν Βαρβαρόσας επέδραμε κατά της Κέρκυρας λεηλατώντας την ύπαιθρο, αλλά τελικά έλυσε την πολιορκία και αποχώρησε με 20.000 αιχμαλώτους. Στη συνέχεια, πυρπόλησε την Πάργα, κατέστρεψε τους Παξούς, λεηλάτησε την Κεφαλονιά και τη Ζάκυνθο, έκαψε τη Μονή των Στροφάδων, λεηλάτησε τα Κύθηρα, ερήμωσε την Αίγινα. Η δράση του επέφερε τρομερές υλικές καταστροφές και απώλειες χιλιάδων ανθρώπων που απάχθηκαν από τα νησιά και πουλήθηκαν στα σκλαβοπάζαρα.
Τελικά, οι Βενετοί συμφώνησαν να συμμετάσχουν στην αντιτουρκική Αγία Συμμαχία (Lega Santa) που προώθησε ο πάπας Παύλος Γ’ (8 Φεβρουαρίου 1538) και που οδήγησε στη ναυμαχία της Πρέβεζας τον Οκτώβριο του ίδιου έτους. Στη συμμαχία μετείχαν η Ισπανία, η Γένοβα, η Βενετία και το παπικό κράτος με τους Ιππότες της Μάλτας. Γενικός διοικητής των συμμαχικών ναυτικών δυνάμεων ορίστηκε ο Andrea Doria, γενουάτης ναύαρχος στην υπηρεσία του Καρόλου Ε’, ενώ επικεφαλής στη βενετική μοίρα ήταν Vincenzo Cappello και στον παπικό στόλο ο Marco Grimani. Οι χριστιανικές δυνάμεις συγκεντρώθηκαν στην Κέρκυρα. Ο στόλος του Βαρβαρόσα έφτασε στην Πρέβεζα και κατέλαβε το Άκτιο. Οι συμμαχικές δυνάμεις κατέπλευσαν στην περιοχή αλλά παρέμειναν στα ανοικτά. Απόπειρες απόβασης στην Πρέβεζα απέτυχαν. Ανάμεσα στους επικεφαλής χριστιανούς ναυάρχους δεν υπήρξε συμφωνία στον τρόπο εκτέλεσης της επιχείρησης. Κάποιες αρχικές επιτυχίες εξουδετερώθηκαν από τη χαλάρωση της ενότητας της συμμαχικής δύναμης. Οι σύμμαχοι φάνηκαν υποδεέστεροι των περιστάσεων αποβλέποντας σε ίδια συμφέροντα.
Η Βενετία προσανατολίστηκε στη σύναψη χωριστής ειρήνης αλλά υποχώρησε στην επιμονή του Καρόλου Ε’. Τελικά, παρά την αριθμητική υπεροχή της χριστιανικής δύναμης, η άτολμη σύγκρουση με την παθητική στάση των Δυτικών έγειρε υπέρ του οθωμανικού παράγοντα. Οι τουρκικές δυνάμεις προκάλεσαν μεγάλες απώλειες στα χριστιανικά σκάφη και αποκόμισαν κάπου 3.000 αιχμαλώτους, ενώ είχαν μικρότερες υλικές ζημιές καθώς και αρκετές απώλειες σε νεκρούς και τραυματίες. Την επόμενη μέρα ο Doria διέταξε τον ισπανογενουατικό στόλο να αποχωρήσει με κατεύθυνση την Κέρκυρα, αφήνοντας έκθετη την υπόλοιπη χριστιανική δύναμη που ήθελε να συνεχίσει τον αγώνα. Με τη συνθήκη ειρήνης που αναγκάστηκε να συνομολογήσει η Βενετία με τον Σουλτάνο, εκτός από τις εδαφικές απώλειες (Ναύπλιο και Μονεμβασία), η Βενετία υποχρεώθηκε να καταβάλει 300.000 χρυσά δουκάτα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Όπως ήταν επόμενο, η νίκη των Οθωμανών καταρράκωσε το ηθικό της χριστιανικής Δύσης, εκτεθειμένης πλέον στην επιθετικότητα των Οθωμανών, οι οποίοι τον επόμενο χρόνο έκαναν επιδρομές στις σικελικές και ιταλικές ακτές, ακόμη και στη Νίκαια της Γαλλίας. Ένα δεύτερο ανάλογο πλήγμα έμελλε να δεχτεί ο χριστιανικός κόσμος στη ναυμαχία της Djerba (Τυνησία) το 1560, όπου ο ενωμένος στόλος των συμμαχικών δυνάμεων του παπικού κράτους, της Ισπανίας, της Γένοβας, της Σαβοΐας και της Βενετίας ηττήθηκε από τον οθωμανικό υπό τον Τουργκούτ Αλή Ρεΐς.
Όμως, η αίσθηση υπεροχής και η επιθετικότητα των Οθωμανών δεν άργησε να ανατραπεί. Ο σουλτάνος Σελήμ Β’, αφού συνήψε συνθήκη ειρήνης με τον αυτοκράτορα Μαξιμιλιανό Β’ (Φεβρουάριος 1568) έβαλε στόχο την κατάληψη της κατεχόμενης από τους Βενετούς Κύπρου, όπου οι τουρκικές δυνάμεις επέδραμαν (Ιούλιος 1570), κατέλαβαν τη Λευκωσία και πολιόρκησαν την Αμμόχωστο που τελικά παραδόθηκε την 1 Αυγούστου 1571. Την εισβολή και την κατοχή της Κύπρου ακολούθησαν σφαγές, λεηλασία, βιασμοί και εξανδραποδισμός του πληθυσμού. Οι κατακτητές υπέβαλαν σε μαρτυρικό θάνατο τον υπερασπιστή της Αμμοχώστου Βενετό προνοητή Marcantonio Bragadin, ενώ διαπόμπευσαν και απαγχόνισαν τον καπιτάνο της Πάφου Lorenzo Tiepolo και τον Έλληνα επικεφαλής του σώματος των μισθοφόρων Α. Σπηλιώτη.
Έπειτα από διπλωματικές ενέργειες των Βενετών προς τον πάπα Πίο Ε’ και τον βασιλιά της Ισπανίας Φίλιππο Β’ επιτεύχθηκε με πρωτοβουλία του πάπα η συγκρότηση νέου Ιερού Συνασπισμού κατά των Οθωμανών, η Sacra Liga (20 Μαΐου 1571), στον οποίο συμμετείχαν το παπικό κράτος, η Ισπανία, η Βενετία, το βασίλειο της Νεάπολης και οι Ιππότες της Μάλτας. Η αρχιστρατηγία ανατέθηκε στον νεαρό φυσικό γιο του Καρόλου Ε’ Don Juan d’Austria. Η νέα αντιτουρκική πρωτοβουλία αντιμετωπίστηκε με σκεπτικισμό στη Δύση, ιδιαίτερα μάλιστα από τη φιλική προς τους Οθωμανούς Γαλλία. Οι ναυτικές δυνάμεις των συμμάχων συγκεντρώθηκαν στη Μεσσίνα τον Αύγουστο του 1571. Παρά τις διαφορετικές απόψεις των επικεφαλής των συμβαλλόμενων δυνάμεων ως προς το επιχειρησιακό σχέδιο και κάποια επεισόδια που σημειώθηκαν τελικά επικράτησε συνεννόηση για κοινή δράση.
Στο μεταξύ ο στόλος του Ουλούτζ Αλή καταπλέει στο Αιγαίο προσβάλλοντας την Κρήτη, λεηλατεί τα Κύθηρα, προχωρεί στα Στροφάδια όπου πυρπολεί την εκεί Μονή και αιχμαλωτίζει τους μοναχούς, λεηλατεί την ύπαιθρο της Ζακύνθου και πολιορκεί το κάστρο της που αμύνεται ηρωικά. Στη συνέχεια επιτίθεται και λεηλατεί την Κεφαλονιά. Υπολογίστηκε ότι περίπου 6.000 ήταν οι νησιώτες που πήραν αιχμαλώτους από τα δύο νησιά οι επιδρομείς.
Έπειτα από σειρά επιδρομών στα παράλια της Ηπείρου, Αλβανίας και Δαλματίας σε συνδυασμό με πεζικές δυνάμεις που έφτασαν από το εσωτερικό, ο Ουλούτζ Αλή κατευθύνθηκε στην Κέρκυρα. Εκεί οι τουρκικές δυνάμεις επιδόθηκαν ως συνήθως σε εμπρησμούς, καταστροφές, λεηλασίες και σφαγές των κατοίκων, πολιόρκησαν το Φρούριο της Κέρκυρας αλλά τελικά αναγκάστηκαν να αποχωρήσουν. Σκοπός του Τούρκου ναυάρχου ήταν να τρομοκρατήσει τους πληθυσμούς, ώστε να μη συνδράμουν τον χριστιανικό συμμαχικό στόλο, καθώς υπήρχε κινητοποίηση ελληνικών παραγόντων που απευθύνθηκαν προς τους Ισπανούς, με σκοπό την υποστήριξη εξέγερσης στην Πελοπόννησο.
Αποπλέοντας από τη Μεσσίνα, ο χριστιανικός στόλος έφτασε στην Κέρκυρα στις 26 Σεπτεμβρίου 1571. Στο μεταξύ ο τουρκικός στόλος είχε συγκεντρωθεί στον Κορινθιακό Κόλπο που τότε ήταν γνωστός ως Κόλπος της Ναυπάκτου (Golfo di Lepanto). Έτσι αποφασίστηκε η σύγκρουση των δύο στόλων να γίνει στο κεντρικό Ιόνιο. Στις 5 Οκτωβρίου ο χριστιανικός στόλος έφτασε στον κόλπο της Σάμης στην Κεφαλονιά και την επόμενη μέρα μετακινήθηκε στη θαλάσσια περιοχή ανάμεσα στην Κεφαλονιά και στις Εχινάδες. Με τις δυνάμεις των συμμάχων συντάχθηκαν πλοία και μαχητές από την Κρήτη, από κάποια νησιά του Αιγαίου και κυρίως από τα Ιόνια νησιά απ’ όπου η αριθμητική συμμετοχή σκαφών και εθελοντών πολεμιστών ήταν εξαιρετικά σημαντική.
Στη θαλάσσια περιοχή των Εχινάδων, τα ξημερώματα της Κυριακής 7 Οκτωβρίου έγινε η συνάντηση των δύο εχθρικών στόλων. Η σύγκρουση υπήρξε σφοδρή με τεράστιες απώλειες και από τις δύο πλευρές. Αλλά ο τουρκικός στόλος είχε υποστεί συντριπτική ήττα. Θα πρέπει να λεχθεί ότι ανάμεσα στους νεκρούς υπήρξε και μεγάλος αριθμός Ελλήνων που υπηρετούσαν είτε εθελοντικά στον χριστιανικό στόλο είτε καταναγκαστικά στον οθωμανικό. Τα υπολείμματα του νικημένου οθωμανικού στόλου αποσύρθηκαν προς το Αιγαίο. Αντίθετα οι χριστιανικές δυνάμεις κατευθύνθηκαν προς τα νησιά του Ιονίου προτού επιστρέψουν στη Δύση.
Η Ναυμαχία των Εχινάδων, περισσότερο γνωστή ως Ναυμαχία της Ναυπάκτου, θεωρήθηκε ως θρίαμβος των χριστιανικών δυνάμεων απέναντι στην οθωμανική απειλή. Οι Οθωμανοί δεν ήταν πλέον αήττητοι και η κυριαρχία τους στη Μεσόγειο είχε αμφισβητηθεί και καμφθεί. Ο χριστιανικός κόσμος μπορούσε να ανασάνει.
Στη Δυτική Ευρώπη η νίκη της Ναυπάκτου υμνήθηκε και παρέμεινε στο φαντασιακό των χριστιανικών λαών, τουλάχιστον του ευρωπαϊκού νότου. Η νίκη αποδόθηκε στους Αγίους Σέργιο, Βάκχο και Ιουστίνη που η μνήμη τους τιμάται στις 7 Οκτωβρίου από την Ανατολική και τη Δυτική Εκκλησία αντίστοιχα. Η Δυτική Εκκλησία απέδωσε επίσης τη νίκη στην Παναγία και καθιέρωσε την εορτή της Παναγίας του Ροδαρίου. Γιορτές και τιμητικές εκδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν στα Ιόνια νησιά και στις χώρες της Δύσης. Το γεγονός δεν έπαυσε να τιμάται μέχρι σήμερα.
Ίσως ο σημερινός πρόεδρος της Τουρκίας να πρέπει να θυμάται παράλληλα με την Πρέβεζα και τη Ναύπακτο που ακολούθησε την πρώτη.
