Γράφει ο Γιώργος Πάλλης: Επίκουρος καθηγητής ΕΚΠΑ
Aν αναζητήσει κανείς στο Μαρούσι μεγάλα γεγονότα και διάσημους ήρωες της Ελληνικής Επανάστασης, θα απογοητευτεί: εδώ δεν συνέβη καμία σπουδαία μάχη, ούτε είδε το φως της ζωής ή έδρασε κάποια μεγάλη προσωπικότητα. Το Μαρούσι ήταν ένας μικρός οικισμός της οθωμανικής Αττικής, με χίλιους το πολύ κατοίκους τις παραμονές της εξέγερσης, οι οποίοι ζούσαν ως υπήκοοι δεύτερης κατηγορίας στη γη τους, καλλιεργώντας τις ελιές και τα αμπέλια τους και αναγκαζόμενοι να παραδίδουν μεγάλο μέρος της συγκομιδής τους στους Τούρκους γαιοκτήμονες. Αυτή η μικρή κοινότητα των απλών και «ανώνυμων» ανθρώπων, θυσίασε τα πάντα για το όνειρο της αξιοπρεπούς ζωής σε μια ελεύθερη πατρίδα και έδωσε τον δικό της, συλλογικό αγώνα, με πολύ σκληρό τίμημα: τούτο είναι το παράδειγμα που έχει το Μαρούσι να προσφέρει στη φετινή επέτειο.
Η Επανάσταση ξεκίνησε στην Αττική με καθυστέρηση. Πρώτοι πήραν τα όπλα οι χωρικοί της Χασιάς και κατόπιν του Μενιδίου, οι οποίοι απελευθέρωσαν την Αθήνα στις 25 Απριλίου του 1821. Ακολούθησαν έξι χρόνια όπου στην Αττική ο πόλεμος εναλλασσόταν για λίγο με την ειρήνη και ο ηρωισμός έδινε τη θέση του στην ιδιοτέλεια και τα εμφύλια πάθη, πάντα με την ελπίδα του αίσιου τέλους και της εθνικής αποκατάστασης. Αποκορύφωμα αυτών των ιστορικών χρόνων ήταν η πολύμηνη πολιορκία της Ακρόπολης από τα οθωμανικά στρατεύματα του Κιουταχή το 1826-1827, που έληξε με την ελληνική πανωλεθρία του Φαλήρου. Σε όλα τούτα τα γεγονότα οι Μαρουσιώτες και οι Μαρουσιώτισσες έδωσαν το παρόν.
Από το Μενίδι ως την Ακρόπολη
Αν θελήσουμε να συνοψίσουμε τη συμμετοχή των Μαρουσιωτών, όπως προκύπτει από τις αρχειακές πηγές και τις λιγοστές μαρτυρίες της δράσης τους, θα σταθούμε στους εξής κύριους σταθμούς:
• Τον Απρίλιο του 1821, ανταποκρίθηκαν στο επαναστατικό κάλεσμα των χωρικών της Αττικής και ενώθηκαν μαζί τους στο Μενίδι, με αρχηγό τους τον Γιωργάκη Λέκκα.
• Πήραν μέρος στην κατάληψη της Αθήνας τον ίδιο μήνα και στη συνέχεια στην πολιορκία της Ακρόπολης, σε δύο φάσεις, ως την απελευθέρωσή της το 1822.
• Συμμετείχαν σε Σώματα Αθηναίων οπλαρχηγών και πολέμησαν σε επιχειρήσεις και μάχες ανά την Αττική και τη Βοιωτία, σε όλη τη διάρκεια της Επανάστασης. Ανάμεσά τους, η Όρσα Πετρούτσου, που τιμήθηκε μετά την Επανάσταση με τον βαθμό του υπαξιωματικού.
• Συνεισέφεραν μεγάλες ποσότητες ελαιολάδου στην προσωρινή Κυβέρνηση της Ελλάδος για τις ανάγκες του πολέμου και συνέβαλαν -άλλοτε οικειοθελώς και άλλοτε «στανικώς»- στην τροφοδοσία ελληνικών Σωμάτων που βρίσκονταν στην Αττική.
• Κλείστηκαν οικειοθελώς στην Ακρόπολη κατά την πολιορκία της από τον Κιουταχή (1826-1827), με επικεφαλής τον Μήτρο Λίτζα ή Λίτσα, συνεισφέροντας μεγάλες ποσότητες προμηθειών σε τρόφιμα και αγωνιζόμενοι σε διάφορους προμαχώνες και επιχειρήσεις μέχρι την παράδοσή της.
Το τίμημα
Τα έξι αυτά χρόνια, αλλά και τα αμέσως επόμενα, ως την οριστική απελευθέρωση της Αττικής, υπήρξαν περίοδος δυσβάσταχτων απωλειών και δοκιμασιών, τις οποίες μπορούμε συνοπτικά να απαριθμήσουμε ως εξής:
• Σύμφωνα με τον James Henry Skene, που έζησε εδώ για κάποια χρόνια μετά την Επανάσταση, τα δύο τρίτα των κατοίκων του Μαρουσιού σκοτώθηκαν σε μάχες και πολεμικές επιχειρήσεις ή πέθαναν από τις κακουχίες.
• Τρεις τουλάχιστον φορές οι Μαρουσιώτες -ο άμαχος πληθυσμός- χρειάστηκε να διαφύγουν στη Σαλαμίνα και την Αίγινα για να σωθούν από επιδρομές του τουρκικού στρατού. Όλο το διάστημα από την πτώση της Ακρόπολης το 1827 ως το 1830, το πέρασαν εκεί, ζώντας σε άθλιες συνθήκες ως πρόσφυγες, χωρίς μόνιμη στέγη και περίθαλψη.
• Τέσσερις φορές ο μικρός οικισμός λεηλατήθηκε από τουρκικά στρατεύματα: το 1821 του Ομέρ Βρυώνη, το 1823 και 1824 του Ομέρ πασά από την Εύβοια και το 1826-1827 του Κιουταχή. Όλα τα σπίτια και οι εκκλησίες κάηκαν ή βανδαλίστηκαν.
• Εκατοντάδες ελαιόδεντρα πυρπολήθηκαν και οι αγροτικές καλλιέργειες καταστράφηκαν. Όλα τα εκτρεφόμενα ζώα αναλώθηκαν, άλλοτε εξαιτίας τουρκικών επιδρομών και άλλοτε από αρπαγές περιφερόμενων Ελλήνων στρατιωτών και Σωμάτων.
Η μνήμη της Επανάστασης στο Μαρούσι σήμερα
Σήμερα, τη μνήμη των Μαρουσιωτών αγωνιστών συντηρεί ο Σύλλογος Αθμονέων, με το ετήσιο μνημόσυνό
τους που καθιέρωσε ο Τάκης Πολιτόπουλος από το 1988. Η αναστάτωση της πανδημίας φαίνεται ότι ακύρωσε την τέλεσή του εφέτος, στον εορτασμό των 200 ετών της Επανάστασης.
Η εμβληματική αυτή επέτειος εξελίσσεται δίχως η επίσημη πόλη να δίνει προσοχή σε τούτο το κεφάλαιο της τοπικής ιστορίας της. Ο Δήμος Αμαρουσίου οργανώνει μία κεντρική διαδικτυακή εκδήλωση με τον Σύλλογο Πελοποννησίων Αμαρουσίου, έναν διαγωνισμό έκθεσης για μαθητές και τραγούδια από τη χορωδία του Δημοτικού Ωδείου.
Μεγάλη όμως ντροπή συνιστούν οι στήλες που προστέθηκαν το 2008 στο μνημείο της πλατείας Ηρώων, οι οποίες φέρουν την πιο ανιστόρητη επιγραφή που υπάρχει για πεσόντες της Επανάστασης. Οι νεκροί, τα ονόματα των οποίων συγκέντρωσε ο Τ. Πολιτόπουλος, αναγράφονται ως «Αθμονείς πεσόντες στην πολιορκία της Ακρόπολης 1821-1827». Αθμονείς (έτσι ονομάζονταν οι αρχαίοι κάτοικοι του Αμαρουσίου ως τον 3ο αιώνα μ.Χ.) δεν υπήρχαν το 1821 και οι Μαρουσιώτες της εποχής ούτε είχαν ακούσει ποτέ το όνομα αυτό. Η δε πολιορκία της Ακρόπολης, που κατά το μνημείο ήταν μία και κράτησε εφτά (!) χρόνια, ήταν στην πραγματικότητα τρεις: δύο από τους Έλληνες, το 1821-1822 και μία από τους Τούρκους το 1826-1827.
Ποιον όμως απασχολούν αυτά τα εξόφθαλμα λάθη, που προσβάλλουν την ιστορική μνήμη και ντροπιάζουν μια ολόκληρη πόλη; Όσοι θέλουν πάντως να τιμήσουν την επέτειο και τη μέρα, ας προτιμήσουν το μνημείο που έστησε ο Σύλλογος Εφέδρων Αξιωματικών Νότιας – Ανατολικής Αττικής στον αυλόγυρο της εκκλησίας των Αγίων Αναργύρων, με την πρωτοβουλία του Μελέτη Μπασδέκη. Εκεί παραδίδεται ότι τάφηκαν πολλοί από τους Μαρουσιώτες που πήραν μέρος στην Επανάσταση.
Δείτε: Αφιέρωμα της «Α»: 1821-2021: 200 χρόνια από την ελληνική επανάσταση
