«Μια σύγχρονη εκπαιδευτική πρόταση για το ελληνικό σχολείο του 21ου αιώνα»

Γράφει ο κ. Νικόλαος Νούλας, Πρόεδρος της Μαριανής Αποστολής στην Ελλάδα, του οργανισμού που εποπτεύει τη λειτουργία των Λεοντείων Σχολών.

Είναι κοινώς αποδεκτό ότι η παιδεία αποτελεί πυλώνα για την πρόοδο κάθε κοινωνίας και θεμέλιο για τη δημιουργία ενός καλύτερου μελλοντικού κόσμου. Η παιδεία είναι το μέσο για τη διαμόρφωση ολοκληρωμένων και συγκροτημένων προσωπικοτήτων, που μπορούν να αντιμετωπίσουν με σύνεση και αποτελεσματικότητα τις καταστάσεις, τα γεγονότα, ακόμα και τις αντιξοότητες της ζωής.

Ανιχνεύοντας τις προοπτικές του ελληνικού σχολείου στον 21^ο αιώνα διαπιστώνουμε πως η εκπαιδευτική διαδικασία πραγματώνεται μέσα από τρεις παράγοντες:

1. Την επίσημη πολιτεία και τους πολιτικούς
2. Τους εκπαιδευτικούς
3. Τους απλούς πολίτες που είτε είναι οι εν δυνάμει πολίτες / μαθητές, είτε είναι οι εμπλεκόμενοι με την εκπαίδευση, γονείς.

Ο πρώτος παράγοντας, η πολιτεία, ασκεί και την επίσημη εκπαιδευτική πολιτική μέσα σε μια κοινωνία. Βασικός προσανατολισμός της πολιτείας πρέπει να είναι: ο θεσμός του σχολείου να υπηρετεί την αλήθεια, τη γνώση, τον πολιτισμό. Το σχολείο πρέπει να προάγει την κριτική σκέψη, να μάθει στον νέο άνθρωπο πώς να κατακτά τη γνώση, πώς να ενεργεί, πώς να κάνει πράξη τη θεωρία, πώς να σέβεται και να αξιοποιεί το αλλότριο, πώς να υπάρχει μέσα στον κόσμο ως αυθύπαρκτη οντότητα, ως προσωπικότητα. Επιδίωξη να γίνει η ποιότητα κι όχι η ποσότητα, η δημοκρατία και η ελευθερία κι όχι η αναρχία και η ασυδοσία, η προσαρμοστικότητα και ο σεβασμός στο διαφορετικό, η αντικειμενική δια βίου μάθηση.

Σημαντική, επίσης, για το σχολείο είναι και η στοιχειώδης υλικοτεχνική υποδομή που θα εξασφαλίζει στο μαθητή τον τρόπο να προσεγγίζει καλύτερα τη γνώση. Η σύγχρονη τεχνολογία είναι γεγονός πως διευκολύνει τη μάθηση, οργανώνει και συντονίζει το εκπαιδευτικό έργο, ενώ βοηθάει σε μεγάλο βαθμό καθηγητές και μαθητές στην εκπαιδευτική διαδικασία.

Από την άλλη μεριά, όμως, η τεχνολογία είναι το μέσο και όχι ο σκοπός. Οι υλικοί παράγοντες μέσα σε μια κοινωνία απεργάζονται την υλική ευημερία του ανθρώπου και του παρέχουν το «ζην». Οι πνευματικοί παράγοντες, όμως, του παρέχουν το «ευ ζην», δηλαδή μια ανώτερη ποιότητα ζωής. Η καλλιέργεια της ψυχής, η απόκτηση της γνώσης, η νοηματοδότηση της ζωής, η διαμόρφωση της ηθικής υπόστασης του ανθρώπου είναι και τα ζητούμενα της παιδείας. «Ουδείς εκών κακός και ουδείς εκών αμαρτάνει», έλεγε ο Σωκράτης, ταυτίζοντας έτσι την αρετή με τη γνώση, ενώ από την άλλη πλευρά ο Πασκάλ συμπληρώνει: «Ο άνθρωπος έγινε Άνθρωπος όταν μεταμορφώθηκε σε ον σκεπτόμενο και έθεσε τρια θεμελιώδη ερωτήματα: το θεολογικό ερώτημα “Από ποιον;”, το επιστημονικό “Πώς;” και το φιλοσοφικό “Γιατί;”».

Θα ήθελα, στο σημείο αυτό, να τονίσω και μια άλλη διάσταση της παιδείας, καθώς, μαζί με την υγεία, αποτελούν ίσως τους τομείς της κοινωνίας που συνδέονται περισσότερο με τον Άνθρωπο. Η στάση που υιοθετεί η εκάστοτε κοινωνία στα ζητήματα αυτά συνδέεται άμεσα με την αξία που αποδίδει στην ανθρώπινη ύπαρξη. Ούτε, για παράδειγμα, η εκπαίδευση της νέας γενιάς ούτε η θεραπεία των ασθενών μπορούν να αποτιμώνται με καθαρά κερδοσκοπικά κριτήρια, αλλά υπό το πρίσμα της προσφοράς και της ανιδιοτέλειας. Όταν ένα κοινωνικό σύνολο αντιμετωπίζει με σεβασμό την υγεία και την παιδεία, συμβάλλει στην ουσιαστική ευημερία των πολιτών του, υποδηλώνοντας παράλληλα την ποιότητά του, το υψηλό επίπεδο του πολιτισμού του. «Παν χρημάτων μέτρον άνθρωπος εστί», διακήρυττε ο σοφός Πρωταγόρας, στην αρχαία Αθήνα. Μια θεώρηση αυτού του είδους θέτει τις βάσεις για τη δημιουργία μιας πιο δίκαιης, ανθρώπινης και αλληλέγγυας κοινωνίας, όπου υπέρτατος σκοπός δεν θα είναι η ύλη, το χρήμα, αλλά ο άνθρωπος. Άλλωστε, μετά τον καταστροφικό Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, προσανατολισμός των ευρωπαϊκών κρατών ήταν η δημιουργία κοινωνικού κράτους, το οποίο κατοχυρώνει τα δικαιώματα και προσφέρει υπηρεσίες στους πολίτες σε θέματα παιδείας, υγείας και ασφάλειας.

Ο δεύτερος παράγοντας, μέσα από τον οποίο πραγματώνεται η εκπαιδευτική διαδικασία είναι ο εκπαιδευτικός. Για τον δάσκαλο το σχολείο πρέπει να είναι μεράκι, έρωτας παιδαγωγικός για την τάξη, τη σχολική ζωή, τη διδασκαλία, πρέπει να είναι λειτούργημα. Από το σχολείο που μεγάλωσα, ανδρώθηκα και διδάσκω σήμερα, έμαθα πως ο εκπαιδευτικός μπορεί ή πρέπει να είναι ελεύθερος και ανεξάρτητος μέσα στη σχολική ζωή αρκεί να τηρεί συγκεκριμένες παιδαγωγικές αρχές οι οποίες είναι:

1. Η αγάπη για την εργασία. Δεν νοείται εκπαιδευτικός νωθρός ή οκνηρός.
2. Η απλότητα. Αν η συμπεριφορά, η περιβολή και η ζωή του εκπαιδευτικού δεν διακρίνονται από απλότητα και λιτότητα, τότε δεν περιβάλλεται με κύρος ούτε και η διδασκαλία του.
3. Η μετριοφροσύνη. Ο δάσκαλος δεν πρέπει να είναι αλαζόνας, δεν πρέπει να προβάλει το εγώ του, αλλά το σύνολο˙ να βρίσκεται πάντοτε στο εμείς και όχι στο εγώ.
4. Το οικογενειακό πνεύμα. Η εκπαιδευτική διαδικασία πρέπει να υλοποιείται μέσα σε ένα κλίμα κοινότητας, οικογένειας που εκπέμπει σιγουριά και ασφάλεια στο μαθητή και τον κάνει να αναπτύσσεται φυσιολογικά με αυτοπεποίθηση.
5. Το ζωντανό παράδειγμα. Τα παιδιά έχουν ανάγκη από πρότυπα σε μια κοινωνία μάλιστα που αυτά όλο και πιο πολύ απομυθοποιούνται. Τα παιδιά μαθαίνουν από το λόγο, αλλά κυρίως από τον τρόπο του δασκάλου, από τη συμπεριφορά του. Ο σεβασμός άλλωστε κερδίζεται, δεν επιβάλλεται.
6. Η παρουσία. Διαπαιδαγωγούμε από κοντά δείχνοντας προσωπικό ενδιαφέρον για τις ανάγκες κάθε νέου ανθρώπου. Τους αφιερώνουμε χρόνο παραπάνω από αυτόν που επιβάλλουν οι καθαρά επαγγελματικές υποχρεώσεις. Με την προληπτική παρουσία, με τις συμβουλές, με το διάλογο, την προσοχή στα λόγια των παιδιών, ο δάσκαλος δείχνει το ανιδιοτελές ενδιαφέρον του. Σεβόμαστε τα πιστεύω τους, βαδίζουμε δίπλα τους ως συνοδοιπόροι και συμπαραστάτες, τους αποκαλύπτουμε προοδευτικά τον πλούτο της γνώσης, τους μαθαίνουμε την αλληλεγγύη ως τρόπο ζωής μέσα σε μια κοινότητα ανθρώπων.

Ο τρίτος παράγοντας της εκπαιδευτικής διαδικασίας είναι ο απλός πολίτης είτε μέσα από το ρόλο του μαθητή, είτε μέσα από το ρόλο του γονέα. Παρόλο που ο μαθητής, λόγω ηλικίας, δεν μπορεί να λάβει αποφάσεις σχετικά με τη διαπαιδαγώγησή του, ο γονιός, ως ενήλικας, θα πρέπει να ξέρει πως η διάπλαση της προσωπικότητας του ανθρώπου ξεκινά από τη στιγμή που γεννιέται και υπάρχει στον κόσμο. Μάλιστα, στην ηλικία των 6 ετών ο άνθρωπος έχει διαμορφώσει ένα πολύ μεγάλο κομμάτι της προσωπικότητας του.

Η συνεργασία γονέων και σχολείου πρέπει να είναι αμέριστη και συνεχής. Από νωρίς οι γονείς να παροτρύνουν τα παιδιά στη μόρφωση, στη χαρά της δημιουργίας, στην ευτυχία της απόκτησης γνώσεων. Να προετοιμάζουν το παιδί για την είσοδο του στο σχολείο. Να θέτουν ψηλά στη συνείδηση του μαθητή το θεσμό του σχολείου, το δάσκαλο, τον καθηγητή κι αν διαφωνούν κάπου μαζί του να του το λένε κατ’ ιδίαν. Ο γονιός από πολύ νωρίς, και στη συνέχεια βέβαια το σχολείο πρέπει να μάθουν στο παιδί τις ρίζες του, την αξία της παράδοσης … Ένα δέντρο χωρίς ρίζες πέφτει. Μπορεί να είναι ωραίος ο ανθός του, εντυπωσιακή η φυλλωσιά του, γλυκός ο καρπός του, αλλά στην πραγματικότητα οι ρίζες που δεν φαίνονται το τρέφουν. Θα πρέπει να το αναθρέψουν από πολύ μικρό με τη νοοτροπία ότι η αξία του ανθρώπου εντοπίζεται στο είναι και όχι στο έχειν.

Βέβαια, ο νέος άνθρωπος μεγαλώνοντας και κυρίως φτάνοντας στη δύσκολη ηλικία της εφηβείας αρχίζει να αμφισβητεί, να αρνείται κάθε μορφή εξουσίας ή αυθεντίας, ενώ παράλληλα η ίδια του η στάση απέναντι στα πράγματα τού δημιουργεί άγχος και ανασφάλεια. Οι γονείς, οι εκπαιδευτικοί, η πολιτεία πρέπει να τους κατανοήσουν, να δημιουργήσουν γέφυρες επικοινωνίας μαζί τους και όχι χάσμα με την ειρωνεία και την επίκριση. Είναι φορές που οι νέοι ξεφεύγουν από το μέτρο και αρκετά από αυτά που λένε ή πράττουν σε στιγμές δύσκολες στην πραγματικότητα δεν τα εννοούν, γι’ αυτό και εύκολα μετανιώνουν για την κακή συμπεριφορά τους. Η πραότητα, η ανοχή, η κατανόηση λειτουργούν ωφέλιμα στην ψυχή τους.

Κλείνοντας, θα πρότεινα τα εξής ως βασικούς άξονες βελτίωσης του ελληνικού σχολείου:

α. Προσοχή μεγάλη και ιδιαίτερη βαρύτητα στην ελληνική γλώσσα. Η γλώσσα του κάθε λαού δεν είναι ένα απλό μέσο συνεννόησης, αλλά είναι ένα όχημα ζωής, που κομίζει έναν τρόπο έκφρασης, κατανόησης και ερμηνείας της πραγματικότητας, είναι μια αντίληψη για τη ζωή. Η γλώσσα εκφράζει τη νοο-τροπία μας, εξηγεί τα πράγματα, διευρύνει ή συρρικνώνει τον κόσμο στον οποίο ζούμε. Όπως έλεγε και ο μεγάλος φιλόσοφος Λούντβιχ Βιντκενστάιν «Τα όρια της γλώσσας μου ορίζουν τα όρια του κόσμου μου. Η γλώσσα μου είναι ο κόσμος μου».

β. Πρέπει να συνεχίσουμε να καθόμαστε όλοι στα θρανία. «Γηράσκω αεί διδασκόμενος». Μόρφωση για τα παιδιά, επιμόρφωση για όλους τους άλλους: γονείς, εκπαιδευτικούς, παράγοντες της πολιτείας. Σχεδιασμός μελέτης για τους μαθητές, οργάνωση του μαθήματος και πλάνο διδασκαλίας για τους εκπαιδευτικούς, εκπαιδευτικό πρόγραμμα μεταρρύθμισης για την πολιτεία. Κι όλα αυτά σε βάθος χρόνου. Ο άνθρωπος να είναι ο σκοπός όχι το μέσο. Αν συμφωνήσουμε όλοι σε αυτή την αρχή, τότε θα δούμε πραγματικά το ελληνικό σχολείο να αλλάζει, η ελληνική κοινωνία να μεταμορφώνεται, τα οικονομικά προβλήματα να αντιμετωπίζονται με έναν άλλο τρόπο και προοπτικές ανάπτυξης σε όλους τους τομείς της ζωής να δημιουργούνται.

γ. Όραμα: «οράματα και θάματα» έλεγε ο Μακρυγιάννης. Χρειαζόμαστε παιδεία για το δικό μας τόπο, προσαρμοσμένη στις πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων του, χρειαζόμαστε ελληνικό σχολείο που δεν θα μιμείται άκριτα ξένα εκπαιδευτικά συστήματα προσαρμοσμένα σε άλλα δεδομένα. Δεν μπορούμε να ξεχνάμε ότι το έθνος των Ελλήνων επιβίωσε μέσα στους αιώνες όχι τόσο χάρη στην πολιτική επιδεξιότητα και τη στρατιωτική του ισχύ, αλλά χάρη στον πολιτισμό του, χάρη στην πνευματική του προσφορά, που ήταν πρόταση νοηματοδότησης της ζωής, πρόταση με πανανθρώπινη εμβέλεια και οικουμενικό ενδιαφέρον.

Το ελληνικό σχολείο στην προοπτική του 21^ου αιώνα έχει κάθε λόγο να αισιοδοξεί αν ξέρει ποιο είναι το όραμα του, αν ξέρει ποια είναι η Ιθάκη του. Και θεωρώ πως, για να συνεχίσει την πορεία του δημιουργικά, δεν υπάρχει μεγαλύτερο όραμα από το να διδάξει τον σεβασμό στην έννοια του Ανθρώπου, να κοινωνήσει την ταυτότητα και τον πολιτισμό του, αλλά και να οδηγήσει τους μαθητές στην αναζήτηση της γνώσης και της αλήθειας, μέσα από την αλληλεπίδραση της κοινότητας.