Γράφει ο δρ Αλέξιος Παναγόπουλος
Καθηγητής και ακαδηµαϊκός Ξένων Ακαδηµιών των Επιστηµών
Η σύγχρονη γεωπολιτική θέση της Σερβίας και του Βελιγραδίου αποτελεί ίσως ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγµατα διακρατικής ισορροπίας µεταξύ ανταγωνιστικών πόλων ισχύος.
Η Σερβία, ιστορικά συνδεδεµένη µε τη Ρωσία, οικονοµικά προσανατολισµένη προς την Ευρωπαϊκή Ένωση και στρατηγικά ανοιχτή προς την Κίνα, επιχειρεί να διαµορφώσει µια αυτόνοµη, ελεύθερη πολιτική επιβίωσης, σε ένα διεθνές περιβάλλον αυξανόµενων πιέσεων και γεωπολιτικών συγκρούσεων.
Οι πρόσφατες δηλώσεις του προέδρου Aleksandar Vučić κατά την επίσκεψή του στο Πεκίνο αποκάλυψαν µε ιδιαίτερη σαφήνεια το βάθος της κρίσης εµπιστοσύνης µεταξύ Βελιγραδίου και Βρυξελλών. Ο Σέρβος πρόεδρος κατήγγειλε ουσιαστικά µια µορφή εντολών «διακυβέρνησης µέσω email», υποστηρίζοντας ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει όχι απλώς πολιτική σύγκλιση, αλλά πλήρη συµµόρφωση της σερβικής εξωτερικής πολιτικής µε τις αποφάσεις των ευρωπαϊκών κέντρων ισχύος.
Η ρητορική αυτή δεν αποτελεί απλή πολιτική υπερβολή. Αντιθέτως, εντάσσεται σε ένα βαθύτερο ζήτηµα κυριαρχίας, το οποίο αναδεικνύεται ολοένα περισσότερο στην ευρωπαϊκή περιφέρεια. Η Σερβία θεωρεί ότι καλείται να εγκαταλείψει τις ιστορικές και στρατηγικές της σχέσεις µε τη Μόσχα, να περιορίσει τη συνεργασία της µε το Πεκίνο και να υιοθετήσει πλήρως τη δυτική γεωπολιτική ατζέντα ως προϋπόθεση για την ενταξιακή της πορεία.
Το πρόβληµα για το Βελιγράδι είναι ότι η γεωπολιτική του θέση δεν επιτρέπει µονοδιάστατες επιλογές. Η Ρωσία εξακολουθεί να αποτελεί για σηµαντικό µέρος της σερβικής κοινωνίας ιστορικό, πολιτισµικό και θρησκευτικό σύµµαχο, ιδίως λόγω της κοινής σλαβικής και ορθόδοξης παράδοσης αλλά και της στάσης της Μόσχας στο ζήτηµα για το Κόσοβο.
Παράλληλα, η Κίνα έχει εξελιχθεί σε κρίσιµο οικονοµικό και τεχνολογικό εταίρο, στη Σερβία, επενδύοντας σε υποδοµές, ενέργεια και στρατιωτική τεχνολογία.
Από την άλλη πλευρά, η Ευρωπαϊκή Ένωση παραµένει ο σηµαντικότερος οικονοµικός χώρος για τη Σερβία, τόσο ως εµπορικός εταίρος όσο και ως βασικός επενδυτικός και θεσµικός προορισµός. Ωστόσο, οι Βρυξέλλες εµφανίζονται ολοένα περισσότερο να µετατρέπουν την ενταξιακή διαδικασία από οικονοµικό και θεσµικό εγχείρηµα σε µηχανισµό γεωπολιτικής πειθαρχίας.
Οι δηλώσεις του Βούτσιτς περί εντολών «λίστας επιθυµιών» της ΕΕ, σχετικά µε το ποιους ηγέτες µπορεί ή δεν µπορεί ο ίδιος να συναντά, αποτυπώνουν ακριβώς αυτή τη σύγκρουση αντιλήψεων περί διακρατικής κυριαρχίας. Για το Βελιγράδι, η ευρωπαϊκή πορεία δεν µπορεί να συνεπάγεται και απώλεια της εθνικής στρατηγικής αυτονοµίας. Για σηµαντικά όµως κέντρα των Βρυξελλών, η πλήρης γεωπολιτική ευθυγράµµιση αποτελεί πλέον βασική προϋπόθεση συµµετοχής στη δυτική αρχιτεκτονική ασφαλείας.
Η Σερβία κατηγορεί επιπλέον την ΕΕ για ασταθή πολιτικά και θεσµικά «δύο µέτρα και δύο σταθµά». Η αναφορά της προέδρου της σερβικής βουλής Ana Brnabić στην ανοχή που επιδεικνύεται προς άλλες βαλκανικές κυβερνήσεις (π.χ. Αλβανίας, όταν αυτές ευθυγραµµίζονται πλήρως µε την ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική, καταδεικνύει ότι το ζήτηµα δεν είναι αποκλειστικά θεσµικό αλλά πρωτίστως γεωπολιτικό.
Ταυτόχρονα, οι εσωτερικές αναταραχές µετά την τραγωδία στον σιδηροδροµικό σταθµό του Νόβι Σαντ και οι κατηγορίες της κυβέρνησης περί στοχευµένης εξωτερικής υποκίνησης των κινητοποιήσεων, αποκαλύπτουν πως η εσωτερική πολιτική σταθερότητα της Σερβίας συνδέεται πλέον άµεσα µε τον διεθνή ανταγωνισµό επιρροής στα Βαλκάνια.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το Βελιγράδι επιχειρεί να εφαρµόσει µια πολυδιάστατη στρατηγική ισορροπίας, τη διατήρηση των σχέσεων µε τη Μόσχα, την οικονοµική συνεργασία µε το Πεκίνο, αλλά και τη συνέχιση της ευρωπαϊκής προοπτικής. Το ερώτηµα όµως που ανακύπτει είναι κατά πόσο η νέα εποχή παγκόσµιας πόλωσης επιτρέπει πλέον τέτοιες ισορροπίες.
Η Σερβία βρίσκεται σήµερα στο επίκεντρο ενός νέου γεωπολιτικού ανταγωνισµού για την επιρροή στα Βαλκάνια. Οι Βρυξέλλες επιδιώκουν πλήρη πολιτική ενοποίηση του χώρου, η Μόσχα επιθυµεί να διατηρήσει τα ιστορικά της ερείσµατα, ενώ το Πεκίνο επεκτείνει τη στρατηγική και οικονοµική του παρουσία µέσω των νέων παγκόσµιων διαδρόµων ισχύος.
Έτσι, το Βελιγράδι, η πόλη µαρτυρίου του Ρήγα Φεραίου για την ορθόδοξη διαβαλκανική Ένωση, δεν αποτελεί απλώς πρωτεύουσα ενός ορθοδόξου βαλκανικού κράτους. Αποτελεί πλέον το γεωπολιτικό και γεωστρατηγικό σταυροδρόµι µεταξύ Ανατολής και ∆ύσης, το νέο Ιλλυρικό, µεταξύ ∆υτικής κυριαρχίας και υπερεθνικής ηλεκτρονικής ολοκλήρωσης, µεταξύ αντοχής πολιτισµικής ιστορικής ταυτότητας και της ισοπεδωτικής νέας παγκόσµιας τάξης.
