Γράφει η Αδαμαντία Τριάρχη – Μακρυγιάννη: Φιλόλογος
Η σύγχρονη πανδημία δεν είναι έργο μόνον μιας υπερθηριώδους νόσου. Είναι το τραγικό υγειονομικό αποτέλεσμα ενός πολιτικού, μέγιστου και συλλογικού – επιεικώς – σφάλματος, που, για πρώτη φορά στην Ιστορία, ανέτρεψε την ανθρώπινη ζωή στις περισσότερες χώρες του κόσμου μας. Τα δράματα των θυμάτων προβάλλουν καθημερινά οι τηλεοπτικές οθόνες, αλλά το σφάλμα παρουσιάζουν μόνον μερικοί δημοσιογράφοι, κατ’ ανάγκην χωρίς ονομαστική αναφορά στους πολλούς, που με αυτό συνδέονται.
Δεν χρειάζεται να επαναλάβουμε εκτενώς όσα συμβαίνουν. Έγινε ένας πρωτοφανής υγειονομικός σεισμός με χιλιάδες νεκρούς, ενώ εκατομμύρια άνθρωποι παντού κινδυνεύουν. Ο φόβος εξάπλωσης της νόσου τραυματίζει σοβαρά την ελευθερία μας, επιβάλλοντας σχεδόν γενικό εγκλεισμό και εξορία, πρώτα από τα παιδιά μας. «Η ζεστασιά της ζωής» ανήκει στο παρελθόν, ενώ η πανδημία συνεπιφέρει την οικονομική κρίση με τις στρατιές των ανέργων.
Ποια η αρχή και η πορεία του σφάλματος;
Πριν από την προσπάθεια να απαντηθεί το ερώτημα, είναι στη διάθεσή μας, σαν εισαγωγή, το απόσπασμα συνέντευξης, που παραχώρησε στο Yale News ο Φρανκ Σνόουντεν, καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Γέιλ και διαπρεπής συγγραφέας: «Όλοι όφειλαν να ξέρουν. Από το 1997, με το ξέσπασμα της γρίπης των πτηνών, αξιωματούχοι δημόσιας υγείας, ιολόγοι και επιδημιολόγοι λένε (παρατηρούμε: όχι απλώς είχαν πει) ότι θα βιώσουμε μια μεγάλη πανδημία στο όχι και τόσο μακρινό μέλλον…. το 2005 ο (διευθυντής του Εθνικού Ινστιτούτου Αλλεργίας και Λοιμωδών Ασθενειών) Άντονι Φάουτσι, παρουσιάστηκε ενώπιον του Κογκρέσου των ΗΠΑ και…είπε τότε, ότι δεν μπορεί να προβλέψει πότε θα χτυπήσει μια πανδημία… Αλλά μπορεί να πει με απόλυτη βεβαιότητα ότι θα έλθει» (Εφημερίδα ΗΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ,18-4-2020).
Άραγε, ενώ συνεχίζονταν οι προειδοποιήσεις των επιστημόνων, κατά πρώτον ενημερωμένοι ηγέτες κινητοποίησαν τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας και τον ΟΗΕ; Και προς την κατεύθυνση να πείσουν ότι είναι τα πρώτα θύματα όσες χώρες παραβιάζουν τους νόμους της φύσης και συγχρόνως εκτρέφουν επιδημίες; Ενδιαφέρει η συνολική εξέταση αυτού του σοβαρού θέματος.
Πάντοτε βέβαια, πρώτα αναζητείται η αρχή και το πρόσωπο του σφάλματος. Σήμερα η προέλευση των περισσότερων επιδημιών είναι γνωστή σε τμήμα της παγκόσμιας κοινωνίας. Άγνωμοι και ανεύθυνοι πολιτικοί εκτός του δυτικού κόσμου, προώθησαν και προωθούν -όπως πρόσφατα στον Αμαζόνιο- τη λεηλασία παρθένων δασών και άγριων βιοτόπων, χάριν του κέρδους, με αποτέλεσμα να εκδιώκονται τα έγκλειστα πτηνά τους, ξενιστές φονικών ιών για τον άνθρωπο. Πλήθος νυχτερίδων, π.χ., τους μεταφέρει σε κατοικημένες περιοχές, κοντά σε άγρια ζώα με παθογόνους οργανισμούς, που προορίζονται για τροφική κατανάλωση και, εξαιτίας αυτής της συνάντησης πτηνών και ζώων με τους ανθρώπους, εξαπολύονται ολέθριες αρρώστιες ευρύτατης μετάδοσης.
Η νόσος των πτηνών, ο ιός HIV, ο Ebola και άλλες ασθένειες χτυπούν ανελέητα τον άνθρωπο. Η λεηλασία της Φύσης είναι το μεγάλο σφάλμα του ανθρώπου και παρά τη γνωστή επιστημονική πληροφόρηση, συνεχίζεται παίρνοντας μεγαλύτερες διαστάσεις, εξαιτίας των ιών που το συνοδεύουν και της ολοένα ισχυρότερης καταστροφικής τους δύναμης. Ένας από αυτούς είναι και ο Covid-19, που τώρα μας καταστρέφει.
Ούτε τον ξενιστή του με ακρίβεια γνωρίζουμε, ούτε τον ίδιο. Αόρατος, φέρνει τη φρίκη μιας μεγάλης αρρώστιας και του θανάτου πρώτα στην Κίνα, από τον Νοέμβριο του 2019. Τα κάθε στιγμής εναέρια και θαλάσσια συγκοινωνιακά μέσα της παγκοσμιοποίησης, σύντομα τού ανοίγουν δρόμους πολλούς. Και έχει βασισμένη σε απερισκεψία και απρονοησία μεγάλη στήριξη. Βρίσκει ακόμα και προηγμένα κράτη χωρίς ισχυρά συστήματα υγείας, ικανά να τον αντιμετωπίσουν. Η επιδημία, όχι μόνον λόγω της φοβερής της μεταδοτικότητας, συγχρόνως εξαπλώνεται σε πολλές χώρες, υπό άλλη ονομασία. Επισημαίνεται ότι «σφάλματα πολιτικά, όχι οικονομίας» οδήγησαν στη σημερινή πανδημία «ελλιπούς ετοιμότητας» (Αλέξης Πανσέληνος, Εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ, 19-4-2020).
Πράγματι, μας πλήττει μια πανδημία «ελλιπούς ετοιμότητας». Θα αντιτείνουν κάποιοι, ότι στα εθνικά συστήματα υγείας δεν είναι δυνατόν να διατίθενται μεγάλα ποσά, για μια πανδημία, που ίσως θα συμβεί μετά από πενήντα χρόνια. Ο ισχυρισμός ενέχει το λάθος ότι το πρόβλημα πιθανόν να ανακύψει πολύ συντομότερα και αυτό μας συνέβη. Πάντως για τις χιλιάδες νεκρούς του αόρατου ιού, τον 21ο αιώνα και όχι κατά τον Μεσαίωνα, είναι αδύνατον να υπάρχουν μόνον φυσικές αιτίες. Το πρώτο διάστημα της επιδημίας, υπήρχαν 
κράτη, που δεν διέθεταν αποθέματα ούτε σε μάσκες ούτε σε αναπνευστήρες, με αποτέλεσμα να συμβούν απάνθρωπα γεγονότα, όπως μάθαμε, παρά το μη απαγορευτικό κόστος αυτών των απαραίτητων μέσων.
Όσο, όχι μόνον για την ελλιπή ετοιμότητα αλλά και για την απουσία επείγουσας και δυνατής προετοιμασίας, οι πληροφορίες δύο γιατρών παραπέμπουν σε αδικαιολόγητο γεγονός. «Μετά την Πρωτοχρονιά του 2020, ήταν γνωστότατο ότι στην Κίνα είχε ξεσπάσει μια πολύνεκρη επιδημία. Ωστόσο, στην Ευρώπη, (προσθέτω και σε άλλες χώρες) οι αρμόδιοι ούτε τότε έσπευσαν να πάρουν τα αναγκαία μέτρα για τη νόσο, η οποία ήταν βέβαιο ότι θα τις έπληττε». Το μεγάλο σφάλμα συνέχιζε την πορεία του και την συνεχίζει μέχρι τώρα π.χ. σε δομές υγείας, όπου οι εργαζόμενοι δεν υποβάλλονται σε tests ανίχνευσης του ιού.
Μετά την εισβολή της επιδημίας και στην Ευρώπη, επί μήνες καταβάλλονται υπεράνθρωπες προσπάθειες να νικήσει η ζωή, αλλά καθημερινά ο αριθμός των νεκρών μαρτυρεί τη γενική πολιτική ανεπάρκεια, για την οποία έγινε λόγος, με κατάληξη έναν πρωτόγνωρο κοινωνικό πόνο. Ασφαλώς, ούτε ένας, από όσους είχαν μεγάλη ή μικρότερη σχέση με τη δημόσια υγεία, ήθελε να βιώσει ο κόσμος μια υγειονομική κρίση. Είναι όμως ισχυρότατη η άποψη, ότι οι κύριοι υπεύθυνοι της παρούσας πανδημίας είναι «οι πιστεύοντες» στην αγορά, οι πραγματικοί κάτοχοι της παγκόσμιας εξουσίας, οι οποίοι θεωρούν την οικονομία ανώτερη από τον Άνθρωπο.
Απωθώντας στην ανευθυνότητα την προαναγγελία μιας πανδημίας, επέβαλλαν μεγάλες περικοπές των πόρων της δημόσιας υγείας και παρέδωσαν την προστασία της ζωής των πολιτών σε όντως ανάπηρα συστήματα υγείας. Επιδημίες, δυστυχώς πάντοτε θα πλήττουν τον κόσμο. Και είναι αναγκαίο να παρατεθεί ο επίλογος της συνέντευξης του καθηγητή, Φρανκ Σνόουντεν – προηγήθηκε σχετική ενημέρωση: «Ας ελπίσουμε ότι μπορούμε να αλλάξουμε για πάντα. Να σιγουρευτούμε ότι είμαστε προετοιμασμένοι έτσι, ώστε τόσοι αχρείαστοι θάνατοι να μη συμβούν, τόση ταλαιπωρία τόσων πολλών ανθρώπων να μην επαναληφθεί». Ο λόγος του καθηγητή είναι ανθρώπινη επιταγή.
Ωστόσο, η απουσία οικονομικού ορθολογισμού δεν αποκλείει την εξέταση και άλλου προβλήματος. Σοβαροί πολιτικοί, μάλλον δεν επέδειξαν το πρέπον ενδιαφέρον για τη δημιουργία ενσυνείδητων πολιτών, μολονότι αυτή αποτελεί την πρώτη προτεραιότητα της εκπαίδευσης. Δεν διδάχτηκαν οι νέες και οι νέοι, ότι καθήκον τους είναι να επιλέγουν ως αντιπροσώπους τους, πρόσωπα με συγκροτημένη ηθική, με μόρφωση, πολιτικές ικανότητες και υπευθυνότητα. Πολλοί, κάθε ηλικίας, δεν έχουν πλήρως διαμορφωμένη πολιτική συνείδηση. Κατόπιν αυτού, βρέθηκαν να καθορίζουν τη ζωή τους, πολλές φορές άνθρωποι δραματικά κατώτεροι των περιστάσεων ή και, κατ’ αρχάς απαίδευτοι! Μέρος ευθύνης φέρουν και οι ίδιοι οι απλοί πολίτες, διότι παρασυρμένοι από την άνευ ουσίας ρητορική των υποψηφίων και των υποστηρικτών τους, προσέρχονται στις κάλπες χωρίς σοβαρή σκέψη, πριν καταθέσουν την εκλογική απόφασή τους.
Συνέχιση των ερωτημάτων
Μετά τα τελευταία συντριπτικά πλήγματα, θα αλλάξει η πολιτική σε πολλούς τομείς της; Θα συνειδητοποιήσει
ο άνθρωπος ότι η πολλαπλά λεηλατημένη φύση «ουδέποτε συγχωρεί» και πάντοτε αντιδρά; Άρα ότι είναι υποχρεωμένος να τη σέβεται; Πρέπει «να επενδύσουμε σε δημόσιους πόρους υγείας», όπως μας διδάσκει η σύγκριση των επιδημιών γρίπης του 2018 και του 2019-20, σύμφωνα με τον Τζον Μπάρι, Αμερικανό ιστορικό και συγγραφέα του best seller «Η Μεγάλη Γρίπη» – του 1918. (Εφημ. Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 18-4-2020). Ο Γεν. Γραμματέας του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών Αντόνιο Γκουτέρες, προτρέπει: «Να αντλήσουμε τα κατάλληλα διδάγματα για τις αδυναμίες και τις ανισότητες, που έχει αποκαλύψει ο ιός…» (Η ΑΥΓΗ, 25-4-2020,σελ. 9). Πόσοι τον ορθό λόγο θα τον κάνουν πράξη;
Παράλληλα με τα παραπάνω προβλήματα, το τωρινό αδυσώπητο κακό θα αλλάξει, έστω εν μέρει, τη νοοτροπία μας; Αλλά επειδή πάντοτε κατά τις πανδημίες βασάνιζαν τον άνθρωπο και υπαρξιακά ερωτήματα, εμείς δεν αποτελούμε εξαίρεση. Η επέλαση του απρόβλεπτου θανάτου προκαλεί έντονη τη σκέψη ότι είμαστε «επάμεροι – εφήμεροι – θνητοί»; Ταυτόχρονα συνειδητοποιούμε ότι είναι μάταιο και ανίερο να σωρεύουμε άνομο χρήμα, εις βάρος κάθε κοινωνίας;
Και σε χαμηλότερο τόνο: εκτιμούμε την αξία της όποιας ελευθερίας μας και τις καθημερινές, απλές χαρές, που ομορφαίνουν τη ζωή και θα επιστρέψουν, με αποτέλεσμα τον μόνιμο περιορισμό τού, χωρίς σοβαρές αιτίες, άγχους μας; Περιβάλλουμε με μεγαλύτερη αγάπη τα αγαπημένα πρόσωπα, που αναγκαστικά δεν βλέπουμε και δεν αγγίζουμε; Με βαθύτερη συμπόνια τους αδύναμους; Ενώ κάθε στιγμή η Ζωή δοκιμάζεται τόσο σκληρά, γινόμαστε πιο ευαίσθητοι άνθρωποι;
Δυστυχώς, η Ιστορία και σημερινές πολιτικές πρακτικές σε ορισμένες χώρες, δεν δίνουν ελπίδες ικανοποιητικών απαντήσεων. Περπατάμε «στα σκοτεινά» – θυμόμαστε παρόμοια φράση του Γιώργου Σεφέρη. Όχι όμως συνεχώς. Και στα νοσοκομεία μας αγωνίζονται να σώσουν τη ζωή, με αυταπάρνηση, όλοι! Από τους γιατρούς μέχρι τις εργάτριες καθαριότητας. Σαν εξαιρετικοί μαθητές ενός μεγάλου δασκάλου, σαν να ήλθε ο ίδιος, συμπαραστάτης τους, από τις σελίδες της αλληγορικής «Πανούκλας» του Αλμπέρ Καμύ. Ο εμβληματικός γιατρός Μπερνάρ Ριέ, που επαναλαμβάνει το συμπέρασμα του αγώνα του εναντίον της τρομακτικής αρρώστιας: «Μια ζεστασιά ζωής και μια εικόνα θανάτου, να τι ήταν η Γνώση». Η Γνώση μετά από κάθε μεγάλο αγώνα… Στα σκοτεινά των ημερών, υπάρχει παρηγοριά. Είναι φως ελπίδας; «Φως. Περισσότερο Φως!», σίγουρα θα ζητούσε ξανά ο μεγάλος Γκαίτε. Κατατρεγμένοι, είμαστε μαζί του….
