Στην περιοχή της Νέας Ερυθραίας παλαιότερες έρευνες και πρόσφατες ανασκαφές αποκαλύπτουν τα ακόλουθα αρχαιολογικά ευρήματα, άγνωστα σχεδόν στους κατοίκους της.
Του Νίκου Καραφωτίου*
Ελληνιστική οχύρωση στο Καστράκι
Το ύψωμα Καστράκι (501μ.) στο Καστρί είναι το δυτικότερο άκρο της Πεντέλης με πανοραμική θέα του Λεκανοπεδίου της Αττικής. Στην κορυφή του σχηματίζεται μεγάλο μακρόστενο ωοειδές βραχώδες πλάτωμα, από Βορρά (Εκάλη) προς Νότο (Πολιτεία),το οποίο περιβάλλεται περιμετρικά με οχυρωματικό τείχος (α) με μήκος 415μ., ύψος 2.5 – 3μ. και πάχος 1,5μ. Είναι κατασκευασμένο με ακατέργαστες γκρίζες λίθινες πλάκες χωρίς συνεκτικό μεταξύ τους υλικό (ξερολιθιά). Σώζεται σε όλο το μήκος του και διατηρείται καλύτερα στη δυτική του πλευρά προς τη Λεωφόρο Θησέως, με μοναδική πύλη εισόδου στη νότια πλευρά του. Μέσα στον οχυρωματικό του χώρο υπάρχουν κατά σειρά τα ακόλουθα ερείπια κτισμάτων:
• Πύργος (b) με διαστάσεις 12,70 Χ 9,20μ. και πάχος 1,5μ., δίπλα ακριβώς από την πύλη που στέγαζε τη φρουρά και ταυτόχρονα χρησίμευε ως παρατηρητήριο.
• Ναΐσκος του Αγίου Φανουρίου, 30 μέτρα μέσα από τον Πύργο, κατασκευής του 1957, του Ερυθραιώτη Παναγιώτη Μαρτάκη (Τσεσμές 1917 – Νέα Ερυθραία 1991).
• Κτίριο διαστάσεων (c) 10X10μ. έξι δωματίων και δίπλα άλλο 7,5 Χ 4,5μ., σε απόσταση 35 μέτρων από τον Άγιο Φανούριο, μάλλον χώροι ενδιαιτήσεων και διοικητηρίου αντίστοιχα.
• Σειρά κτισμάτων (d,e) μικρών διαστάσεων, απέναντι από τα προηγούμενα, εφαπτόμενα στην ανατολική πλευρά του τείχους και θεμελιωμένα σε βάθος 2μ. για τη φύλαξη των όπλων και των εφοδίων.
• Βορειότερα δύο άλλα κτίσματα σε πολύ κακή κατάσταση απροσδιόριστης χρήσεως. Όλα αυτά τα ερειπωμένα κτίσματα με πάχος των τοίχων τους 0,30 – 0,50μ. είναι κατασκευασμένα με τον ίδιο τρόπο και τα ίδια υλικά με εκείνα του τείχους. Σε όλο το πλάτωμα εντοπίστηκαν τμήματα από λακωνικές κεραμίδες και πήλινα αγγεία (κάνθαροι, λεκανίδες) και σκεύη (πινακίδια, πιάτα λεκάνες). Σημαντικό εύρημα κρυμμένος «θησαυρός» από 50 χάλκινα βυζαντινά νομίσματα της εποχής του Λέοντα Σγουρού (1203 μ.Χ.), που φυλάσσονται στο Νομισματικό Μουσείο των Αθηνών. Μέχρι πρόσφατα επικρατούσε η άποψη ότι η οχύρωση κατασκευάστηκε κατά την Ελληνική Επανάσταση του 1821, αλλά με νεότερες έρευνες του 1960 διαπιστώθηκε ότι το τείχος δεν ήταν συμβατό με τη χρήση πυροβόλων όπλων, ενώ η χρονολογική ταύτιση των κινητών ευρημάτων με άλλα παρόμοια διαφόρων οχυρωματικών θέσεων απέδειξε ότι ανήκουν στην Ελληνιστική Περίοδο. Πράγματι, στο χρονικό διάστημα 310 – 285 π.Χ. υπήρξαν συνεχείς επιδρομές Μακεδόνων Στρατηγών (Δημήτριος Πολιορκητής, Αντίγονος, Γονατάς) με αλλεπάλληλες πολιορκίες και καταλήψεις των Αθηνών, που δικαιολογούν την κατασκευή αμυντικών οχυρωματικών έργων στα σύνορα της ευρύτερης περιοχής της. Επισημαίνεται επίσης ότι κατά την περίοδο του Βυζαντίου και της Επαναστάσεως του 1821 δεν έγιναν αξιόλογες πολεμικές συγκρούσεις εκεί. Η περιοχή έχει πρόσφατα (2010) κηρυχτεί από το υπουργείο Πολιτισμού προσωρινός αρχαιολογικός χώρος (ΦΕΚ 593 /31.12.2010).
Αδριάνειο Υδραγωγείο στο Μορτερό
Κατασκευάστηκε το 126 – 140 μ.Χ. για την υδροδότηση των Αθηνών. Τεράστιο έργο για την εποχή του, είχε μήκος 25 χιλιομέτρων στη διαδρομή: Πάρνηθα – Χελιδονού -Ν. Ιωνία – Χαλάνδρι – Αμπελόκηποι – Αθήνα (Κολωνάκι) με 12 μικρότερα ενισχυτικά υδραγωγεία της Κηφισιάς στη διαδρομή Κοκκιναράς – οδοί Μουσών – Π. Τσαλδάρη – Χ. Κοκκινάκη – Χελιδονού και του Φασίδερη, στα σύνορα Αγίου Στεφάνου – Εκάλης, που διοχέτευε στον κύριο κορμό του Αδριάνειου τα νερά των βόρειων πηγών του Κηφισού ποταμού.
Ανακαλύφθηκε τον Ιανουάριο 1901, κατά τη διάρκεια εργασιών επαναλειτουργίας του Αδριάνειου. Έχει μήκος 4.900 μέτρα και ακολουθεί τη διαδρομή: Άγιος Στέφανος – Κάτω Εκάλη (Τρινέμεια, Φασίδερη) – Μορτερό (δάσος ιδιοκτησίας εταιρίας «Νηρέα» – Οικολογικό πάρκο – οδός Γυμναστηρίου – Λεωφόρος Ερυθραίας – αρχή οδού Τατοΐου – Αδάμες – Χελιδονού. Είναι σε όλο το μήκος του υπόγειο λαξευμένο σε βάθος 20 – 30μ., σε σήραγγα ύψους 1,30 – 1,50μ. και πλάτους 0,80 – 0,90μ., «καλώς κατασκευασμένον με τρόπον μεθοδικότατον», σύμφωνα με την αναφορά των μηχανικών που εκτελούσαν με 50 εργάτες την αποκάλυψη και τον καθαρισμό του. Το υδραγωγείο υπολογίζεται ότι διέθετε 80 περίπου φρεάττια (φανούς) εξαερισμού, σε απόσταση 60-80μ. μεταξύ τους, από τα οποία 8 είναι σήμερα ορατά, διαστάσεων 3 Χ 4μ., που έχουν υποστεί καθίζηση, ενώ 3 από αυτά διατηρούν στο στόμιό τους μέρος της εσωτερικής πέτρινης επένδυσης τους.
Ευρίσκονται εντός της ιδιοκτησίας Νηρέα και στο Οικολογικό Πάρκο στο Μορτερό, κατά μήκος της οδού Γυμναστηρίου. Το υδραγωγείο λειτούργησε από το 1903 μέχρι το 1932, όταν ενεργοποιήθηκε η λίμνη Μαραθώνος, με παροχή νερού 30% της συνολικής απόδοσης του Αδριάνειου. Τότε πραγματοποιήθηκε η εκτροπή του στην περιοχή της Χελιδονούς με τσιμεντένιο υπόγειο αγωγό παροχέτευσης για την άρδευση των καλλιεργειών της περιοχής Λυκόβρυσης – Κουκουβαούνων. Το 1936 αποφασίστηκε η κατασκευή φράγματος στο Φασίδερη, που βομβαρδίστηκε από τους Ιταλούς την 28η Οκτωβρίου, οι οποίοι εσφαλμένα το θεώρησαν αμυντική θέση υποστήριξης του αεροδρομίου Τατοΐου. Τελικά οι εργασίες ξεκίνησαν το 1948, αλλά διεκόπησαν σχεδόν αμέσως. Έκτοτε και μέχρι το 1961 το έργο συμπεριλαμβάνεται στους εκάστοτε προϋπολογισμούς και τελικά εγκαταλείπεται, καθώς οι υπό άρδευση περιοχές πυκνοκατοικήθηκαν. Το υδραγωγείο στο Μορτερό έχει κηρυχτεί προσωρινός αρχαιολογικός χώρος με το ίδιο ΦΕΚ της οχύρωσης του Καστρακίου.
