Επιμέλεια Λία Βαλάτα – Τσιάμα
Ιστορικός – Ερευνήτρια
Σε εκτεταμένη αναθεώρηση της γλώσσας που χρησιμοποιείται στα σχολικά βιβλία προχωρά η Τουρκία, με αλλαγές που δεν περιορίζονται σε τεχνικές διορθώσεις, αλλά αγγίζουν τον τρόπο με τον οποίο οι μαθητές θα διδάσκονται την ιστορία, τη γεωγραφία, την ταυτότητα και τη θέση της χώρας στον κόσμο.
Σύμφωνα με τουρκικά δημοσιεύματα, στο πλαίσιο του νέου προγράμματος του Υπουργείου Παιδείας, μια σειρά από όρους που χρησιμοποιούνταν επί χρόνια στα σχολικά βιβλία αντικαθίστανται από νέες διατυπώσεις, με πιο έντονο εθνικό, ιστορικό και γεωπολιτικό φορτίο.
Η πιο χαρακτηριστική αλλαγή αφορά την αντικατάσταση του όρου «Orta Asya», δηλαδή «Κεντρική Ασία», από τον όρο «Türkistan», δηλαδή «Τουρκιστάν». Αντίστοιχα, ο όρος «Bizans», δηλαδή «Βυζάντιο», αντικαθίσταται από το «Doğu Roma», δηλαδή «Ανατολική Ρώμη». Οι αλλαγές αναφέρονται σε δημοσιεύματα των Haber61, T24, Yeni Şafak και άλλων τουρκικών μέσων, τα οποία επικαλούνται το νέο εκπαιδευτικό πλαίσιο και ρεπορτάζ του CNN Türk.
Από την «Κεντρική Ασία» στο «Τουρκιστάν»
Η αντικατάσταση της «Κεντρικής Ασίας» από το «Τουρκιστάν» είναι από τις πιο συμβολικές παρεμβάσεις του νέου προγράμματος.
Η Άγκυρα επιχειρεί να δώσει στους μαθητές μια διαφορετική ιστορική αφετηρία για τον τουρκικό κόσμο, απομακρυνόμενη από έναν γεωγραφικό όρο και επιλέγοντας έναν όρο με έντονη εθνοϊστορική φόρτιση. Το «Τουρκιστάν» δεν παραπέμπει απλώς σε περιοχή της Ασίας, αλλά σε χώρο ιστορικής παρουσίας και ταυτότητας των τουρκικών φύλων.
Η αλλαγή αυτή δεν είναι αποκομμένη από το ευρύτερο αφήγημα της Τουρκίας για τον «τουρκικό κόσμο». Ήδη από το 2024, τουρκικά μέσα που ασχολούνται με τον χώρο των τουρκικών κρατών παρουσίαζαν την επιλογή του όρου «Τουρκιστάν» ως κίνηση που συνδέεται με την καλλιέργεια εθνικής συνείδησης, πατριωτισμού και ιστορικής συνέχειας στους μαθητές.
Το «Βυζάντιο» γίνεται «Ανατολική Ρώμη»
Ανάλογο συμβολισμό έχει και η αντικατάσταση του όρου «Βυζάντιο» από τον όρο «Ανατολική Ρώμη».
Η νέα ορολογία απομακρύνει τους μαθητές από έναν όρο που έχει καθιερωθεί διεθνώς στην ιστοριογραφία, αλλά στην τουρκική προσέγγιση θεωρείται μεταγενέστερη ονομασία, και τον αντικαθιστά με έναν όρο που συνδέει την αυτοκρατορία απευθείας με τη ρωμαϊκή συνέχεια.
Η επιλογή αυτή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για την ελληνική ανάγνωση, καθώς αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο οι νέες γενιές στην Τουρκία θα προσεγγίζουν την ιστορική παρουσία της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, της Κωνσταντινούπολης και της σχέσης της με τον ελληνικό και χριστιανικό κόσμο.
Τέλος οι «γεωγραφικές ανακαλύψεις» – Μπαίνουν οι «αποικιοκρατικές πολιτικές»
Σημαντική αλλαγή καταγράφεται και στον όρο «γεωγραφικές ανακαλύψεις», ο οποίος αντικαθίσταται από τη διατύπωση «αποικιοκρατικές πολιτικές».
Η συγκεκριμένη αλλαγή δείχνει ότι το νέο πρόγραμμα επιχειρεί να μετατοπίσει το βάρος από μια ευρωπαϊκή αφήγηση περί «ανακαλύψεων» προς μια πιο κριτική προσέγγιση της δυτικής αποικιοκρατίας.
Στα ίδια δημοσιεύματα αναφέρεται ότι και ο όρος «Tehcir Kanunu», δηλαδή «Νόμος Εκτοπισμού» = Ο νόμος που επέτρεπε στον οθωμανικό στρατό να εκτοπίσει άτομα και πληθυσμούς που θεωρούνταν απειλή για την εθνική ασφάλεια ή συνεργάζονταν με εχθρικές δυνάμεις, μεταφέροντάς τους σε άλλες περιοχές της αυτοκρατορίας, αντικαθίσταται από το «Sevk ve İskân Kanunu», δηλαδή «Νόμος Μεταφοράς και Εγκατάστασης», ενώ η Yeni Şafak αναφέρει και αλλαγή του όρου «Ermeni Meselesi» = «Αρμενικό Ζήτημα» σε «Αβάσιμοι Αρμενικοί Ισχυρισμοί».
«Θάλασσα των Νήσων» αντί για Αιγαίο σε ορισμένα σημεία
Ιδιαίτερο ελληνικό ενδιαφέρον έχει η αναφορά ότι σε ορισμένα τμήματα των σχολικών βιβλίων χρησιμοποιείται ο όρος «Adalar Denizi», δηλαδή «Θάλασσα των Νήσων», αντί του «Ege Denizi», δηλαδή «Αιγαίο Πέλαγος».
Η διατύπωση αυτή χρησιμοποιείται συχνά στην τουρκική δημόσια συζήτηση για το Αιγαίο και εντάσσεται σε μια ευρύτερη προσπάθεια επανανοηματοδότησης γεωγραφικών και ιστορικών όρων. Δεν πρόκειται απλώς για γλωσσική αλλαγή, αλλά για επιλογή με σαφές πολιτικό και γεωπολιτικό φορτίο, ειδικά σε μια περίοδο κατά την οποία η Άγκυρα επαναφέρει συστηματικά ζητήματα θαλάσσιων ζωνών, «Γαλάζιας Πατρίδας» και δικαιοδοσιών στο Αιγαίο.
Η «Γαλάζια Πατρίδα» μπαίνει στα σχολικά βιβλία
Ακόμη πιο ενδεικτική της κατεύθυνσης του νέου προγράμματος είναι η είσοδος της «Mavi Vatan», δηλαδή της «Γαλάζιας Πατρίδας», στα μαθήματα Γεωγραφίας.
Σύμφωνα με τα τουρκικά δημοσιεύματα, μαζί με τη «Γαλάζια Πατρίδα» εντάσσονται και οι όροι «Gök Vatan» και «Yeşil Vatan», που μπορούν να αποδοθούν ως «Εναέρια Πατρίδα» και «Πράσινη Πατρίδα». Η Haber61 αναφέρει ότι οι όροι αυτοί περιλαμβάνονται πλέον στο νέο πρόγραμμα της Γεωγραφίας, ενώ η T24 σημειώνει ότι εντάσσονται στα βιβλία μαζί με άλλες ιστορικές και κοινωνικές αλλαγές στην ορολογία.
Η εξέλιξη έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η «Γαλάζια Πατρίδα» δεν είναι ένας ουδέτερος γεωγραφικός όρος.
Πρόκειται για δόγμα που χρησιμοποιείται στην Τουρκία για να περιγράψει τις θαλάσσιες διεκδικήσεις και τη στρατηγική αντίληψη της Άγκυρας σε Αιγαίο, Ανατολική Μεσόγειο και Μαύρη Θάλασσα.
Η ενσωμάτωσή του στα σχολικά βιβλία σημαίνει ότι οι νέες γενιές μαθητών θα έρχονται σε επαφή με αυτή την αντίληψη όχι ως πολιτικό σύνθημα ή τηλεοπτική ρητορική, αλλά ως μέρος της επίσημης εκπαιδευτικής ύλης.
Νέοι χάρτες στα σχολεία από το 2025-2026
Οι αλλαγές στη γλώσσα των σχολικών βιβλίων έρχονται παράλληλα με νέα χαρτογραφική πολιτική στην τουρκική εκπαίδευση.
Το τουρκικό Υπουργείο Παιδείας είχε ανακοινώσει τον Μάρτιο του 2025 συνεργασία με τη Γενική Διεύθυνση Χαρτών του Υπουργείου Άμυνας για την παραγωγή χαρτών που θα χρησιμοποιούνται σε σχολικά βιβλία και εκπαιδευτικό υλικό. Σύμφωνα με την ανακοίνωση, οι χάρτες αυτοί θα μπουν σε χρήση από το σχολικό έτος 2025-2026, ενώ σε πρώτη φάση ενημερώθηκαν 6 χάρτες και δημιουργήθηκαν 40 νέοι. Ανάμεσα στους χάρτες που επικαιροποιήθηκαν περιλαμβάνονται ο χάρτης του «Τουρκικού Κόσμου» και ο φυσικός χάρτης της Κύπρου.
Η συγκεκριμένη εξέλιξη δείχνει ότι οι αλλαγές δεν περιορίζονται σε μεμονωμένες λέξεις, αλλά αφορούν μια συνολικότερη αναδιαμόρφωση του τρόπου με τον οποίο η Τουρκία παρουσιάζει στους μαθητές την ιστορία, τη γεωγραφία και τη γεωπολιτική της θέση.
Από την ιστορία στην τεχνητή νοημοσύνη
Το νέο πρόγραμμα, πάντως, δεν περιορίζεται σε ιστορικούς και γεωγραφικούς όρους. Στα τουρκικά σχολικά βιβλία μπαίνουν και σύγχρονες έννοιες που συνδέονται με την τεχνολογία, την κοινωνία και την ψυχική υγεία.
Στα Μαθηματικά εντάσσονται η «αλγοριθμική σκέψη» και η πληροφορική, ενώ στην Κοινωνιολογία προστίθενται έννοιες όπως η τεχνητή νοημοσύνη, οι αλγοριθμικές διακρίσεις, η οικονομία της προσοχής και η ευγένεια μεταξύ συνομηλίκων.
Στην Ψυχολογία προστίθενται θέματα όπως η ψυχική ανθεκτικότητα, η αυτοπεποίθηση, ο αυτοσεβασμός, η μετατραυματική ανάπτυξη και η διαχείριση συναισθημάτων. Στα μαθήματα υγείας και κυκλοφοριακής αγωγής περιλαμβάνονται πλέον η εξάρτηση από τα social media, το τεχνολογικό στρες, ο εκφοβισμός μεταξύ συνομηλίκων, ο κυβερνοεκφοβισμός, ο ύπνος και η ασφάλεια τροφίμων.
Η πολιτική σημασία των αλλαγών
Η εικόνα που προκύπτει από τα τουρκικά δημοσιεύματα είναι σαφής: το νέο πρόγραμμα δεν αλλάζει μόνο τη διδακτική ύλη αλλά και τη γλώσσα, μέσα από την οποία οι μαθητές θα αντιλαμβάνονται την ιστορία και τον κόσμο.
Η χρήση όρων όπως «Τουρκιστάν», «Ανατολική Ρώμη», «Θάλασσα των Νήσων» και «Γαλάζια Πατρίδα» δείχνει μια προσπάθεια να διαμορφωθεί ένα πιο εθνικά προσανατολισμένο πλαίσιο εκπαίδευσης, με έμφαση στην τουρκική ιστορική συνέχεια, στον τουρκικό κόσμο και στις γεωπολιτικές διεκδικήσεις της Άγκυρας.
Για την Ελλάδα, η πιο κρίσιμη διάσταση είναι η είσοδος όρων που συνδέονται άμεσα ή έμμεσα με το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Διότι όταν η «Γαλάζια Πατρίδα» και η «Θάλασσα των Νήσων» περνούν από τον δημόσιο λόγο στα σχολικά βιβλία, τότε παύουν να είναι απλώς εργαλεία πολιτικής ρητορικής και μετατρέπονται σε στοιχεία εκπαιδευτικής διαπαιδαγώγησης.
ΠΕΤΡΟΣ ΚΡΑΝΙΑΣ
