Γράφει η Αδαμαντία Τριάρχη – Μακρυγιάννη
Φιλόλογος
Μοίρα κοινή είχε ορίσει τον βίο δύο εμβληματικών αρχαίων ναών, του Παρθενώνα και του ναού του Επικουρίου Απόλλωνος, στις Βάσσες της Αρχαίας Αρκαδίας. Κτίστηκαν τον 5ο π.Χ. αιώνα και εκφράζουν την πρωτοποριακή σύλληψη του Αθηναίου Ικτίνου, που είναι ο γάμος του ρωμαλέου δωρικού ρυθμού με την ιωνική κομψότητα. Συνδυάζουν τους δωρικούς κίονες με την ιωνική ζωφόρο και αποτελούν την κορυφή της αρχαίας ελληνικής αρχιτεκτονικής και γλυπτικής.
Ωστόσο, από τα πρώτα χρόνια του 19ου αιώνα, υφίστανται τα δεινά πολιτιστικής κακουργίας, με δράστες Ευρωπαίους ματαιόδοξους. Αδίστακτοι ξεριζώνουν γλυπτά, συσσωρεύουν συντρίμματα, που θεωρούν ένδοξα λάφυρα και τα μεταφέρουν στο Λονδίνο, ερήμην του κατακτημένου ελληνικού λαού. Από τον 19ο αιώνα μέχρι σήμερα, διεκδικούμε τον επαναπατρισμό των γλυπτών του Παρθενώνα, με τη συνδρομή μεγάλου τμήματος της βρετανικής και διεθνούς κοινής γνώμης, αλλά το Ηνωμένο Βασίλειο αρνείται να αποδώσει δικαιοσύνη.
Η φυλακισμένη Καρυάτιδα αφηγείται
«Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΚΕΝΟΥ» της Ειρήνης Χιώτη, εντάσσει στο ιστορικό πανόραμα δύο αιώνων το πολιτιστικό τραύμα της Ακρόπολης, αλλά δεν είναι ιστορικό εγχειρίδιο. Τα πάθη του Ιερού Βράχου αναβλύζουν από τη βαθιά πληγωμένη ψυχή της εξόριστης Καρυάτιδας του Ερεχθείου, που φέρει ανθρώπινη υπόσταση. Με την αύρα της φαντασίας απευθύνεται στη συναισθηματική νοημοσύνη του αναγνώστη και της αναγνώστριας σε γλώσσα εκφραστική, που ξεδιπλώνει την ιστορική αλήθεια.
Το 432 π.Χ. -αφηγείται η Καρυάτιδα- ο ολύμπιος Περικλής και οι συνεργάτες του θαύμασαν ολοκληρωμένο τον Παρθενώνα, που θέλησαν να αποτελεί εικόνα της Αθηναίων Πολιτείας, υπό το αιώνιο βλέμμα της ανθρωπότητας. Το θαύμα του μέτρου και της αρμονίας πρωταντίκρισα, όταν η σμίλη σε επιδέξια χέρια αποκάλυψε το πρόσωπό μου, αφού γεννήθηκα από τα σπλάχνα της θεϊκής Πεντέλης. Με τις πλούσιες πτυχές του χιτώνα μου, στάθηκα δίπλα στις πέντε αδελφές μου, για να στηρίζουμε την οροφή της νότιας βεράντας του Ερεχθείου. Στο πέρασμα των χρόνων μέναμε υπερήφανες, φρουροί ακούραστοι της πατρίδας μας, με μόνη ένδειξη ανάπαυσης το μελωδικό σπάσιμο του αριστερού μας γόνατος.
Η ιστορία του Ιερού Βράχου είναι και η ιστορία μου. Ξαφνικά, ένα πρωινό, άνθρωποι πρωτόγνωροι στήνουν σκάλες και γκρεμίζουν αγάλματα και γλυπτά από τον Παρθενώνα. Έντρομη και ανίσχυρη με ξεριζώνουν και με ρίχνουν σε ένα κιβώτιο. Από τις χαραμάδες βλέπω ότι με μεταφέρουν, μαζί με τα άλλα συντρίμματα, πάνω σε ένα καράβι, που σύντομα αφήνει το λιμάνι του Πειραιά. Απελπισμένη ζητώ τη βοήθεια της θεάς Αθηνάς συνεχώς, αλλά χωρίς ανταπόκριση. Θυμήθηκα όμως, το άγγιγμα της θεάς Μνημοσύνης και κρατήθηκα από τις αναμνήσεις στον κινούμενο τάφο μου.
Μετά από δύσκολες ημέρες, οι Ρωμαίοι κατακτητές, επίσημοι και στρατιώτες μάς κοίταζαν με θαυμασμό. Κάποιοι αναζητούσαν μια πραγματικότητα, που δεν υπήρχε στην αυτοκρατορία τους. Ήταν η ιδέα της Καρυάτιδας, που παρατηρούσαν. Όταν πέθαναν οι ολύμπιοι θεοί, μια διαφορετική πίστη έφτασε και στην Ακρόπολη. Το εσωτερικό του Παρθενώνα διαμορφώθηκε σε χριστιανικό ναό και ο βράχος μας εξακολουθούσε να είναι ιερός.
Όχι όμως, για πάντα. Η συμφορά ήλθε από την άλωση της Βασιλεύουσας και άξεστοι κυρίαρχοι, ανίκανοι να συλλάβουν το μεγαλείο της ελευθερίας, που εικόνιζε ο Παρθενώνας, του δίνουν την όψη προμαχώνα, με φρουρούς, κανόνια και πυρίτιδα. Ταραγμένη και ανήμπορη η Καρυάτιδα είναι μάρτυρας των δεινών της πατρίδας της. Και η συμφορά ολοκληρώθηκε 26 Σεπτεμβρίου 1687, όταν μια οβίδα του Ενετού Μοροζίνι, πολέμιου των Τούρκων, από τον λόφο των Μουσών έφτασε και χτύπησε τη στέγη του Παρθενώνα και την πυρίτιδα στο εσωτερικό του. Ο ήχος της συντριβής ήταν κραυγή της ιστορίας…
Η Κόρη, από τις χαραμάδες του κιβωτίου, βλέπει με οδύνη τα συντρίμματα της Ακρόπολης και αντιλαμβάνεται ότι αφήνονται στην προκυμαία του Τάμεση. Σύντομα βρίσκονται στην πολυτελή κατοικία εκείνου, που οργάνωσε τον ξεριζωμό τους. Τα αποκαλούν «Μάρμαρα του Έλγιν». Μάρμαρα, αντικείμενα άψυχα, ικανά μόνο για υλική επίδειξη ενός μεγαλομανούς αριστοκράτη. Το 1816 περιέρχονται στην παράνομη κατοχή του Βρετανικού Μουσείου, ύστερα από ανεπίτρεπτη οικονομική συναλλαγή.
Η Καρυάτιδα, ξένο σώμα σε μια αίθουσα του Μουσείου, ζει το άλγος της μοναξιάς και του νόστου. Φαίνεται όμως, ότι δεν είναι τελείως ξεχασμένη. Ένα γκρίζο περιστέρι φτερουγίζει από το άνοιγμα του παραθύρου, κρατώντας στο ράμφος του μια εφημερίδα. Την αφήνει στα πόδια της Κόρης και αυτό συμβαίνει κάθε πρωινό. Μια τρυφερή σχέση συνδέει την Καρυάτιδα με το περιστέρι – αγγελιοφόρο των ειδήσεων του κόσμου. Είναι η παρηγοριά της και Παρηγοριά ονομάζει τον φτερωτό ταχυδρόμο. Η Κόρη κλαίει για το θάνατο του λόρδου Βύρωνα, που έγραψε το τρομακτικό κατηγορώ εναντίον του Έλγιν, στην «Κατάρα της Αθηνάς». Η νοσταλγία της πατρίδας γίνεται ελαφρότερη, 29 Ιουλίου 1982 όταν θαυμάζει τη γενναιότητα της Μελίνας που απευθύνεται στα μέλη της Ουνέσκο. «Δεν ζητάμε την επιστροφή ενός πίνακα ή ενός αγάλματος. Ζητάμε την επιστροφή τμήματος ενός μνημείου, του προνομιακού συμβόλου ενός ολόκληρου πολιτισμού». Αλλά, η βασανισμένη Κόρη το 1994 έκλαψε πικρά για τη «φυγή» εκείνης, που είχε δημιουργήσει σε όλον τον κόσμο κύματα συμπαράστασης στην αδικημένη Ελλάδα.
Για την Καρυάτιδα, μαζί με τα ξεριζωμένα μέλη του Παρθενώνα, εξακολουθεί το μαρτύριο της αιχμαλωσίας. Ο Έλγιν υπήρξε όχι μόνον βάνδαλος, αλλά και ψευδόμενος. Ιστορικός της Τουρκίας πρόσφατα εδήλωσε, ότι ο τότε Σουλτάνος δεν του είχε δώσει φιρμάνι, με την άδεια διαμελισμού της Ακρόπολης. Το Ηνωμένο Βασίλειο και το Βρετανικό Μουσείο αρνούνται να αναγνωρίσουν ότι τα γλυπτά, που παράνομα κατέχουν, πρέπει να επιστρέψουν στο Μεγάλο Μουσείο της Αθήνας, για να ενωθούν με τον Παρθενώνα και το Ερέχθειο και να αναγεννηθούν, όπως ακριβώς δημιουργήθηκαν τον 5ο π.Χ. αιώνα.
Τα γλυπτά θα επιστρέψουν
«Η Επιστροφή του Κενού», η προσεγμένη και από αισθητική άποψη κατάθεση της Ειρήνης Χιώτη, υπενθυμίζει, με λογοτεχνική ενσυναίσθηση, το πολιτιστικό τραύμα της ελληνικής ιστορίας, την προσβολή της ελευθερίας, που εκφράζει με μοναδικό τρόπο ο Παρθενώνας, έχει όμως και πρόσθετη ηθική αξία: Διότι η συγγραφέας ελπίζει και πιστεύει ότι οι ιεροί ελληνικοί θησαυροί θα επιστρέψουν στην πατρίδα.
Και ελπίζουμε… θα αγωνιζόμαστε και θα πιστεύουμε! Δεν θα χαρίσουμε στο υπό κατηγορία Βρετανικό Μουσείο τη βεβαιότητα της κατοχής μελών της αθηναϊκής Ακρόπολης. Η φύση και η ζωή αποστρέφονται τα κενά και θα βρεθεί τρόπος, που θα μας οδηγήσει να υποδεχτούμε, στο φως της Αττικής, την Καρυάτιδα και τις ξεριζωμένες όψεις του Παρθενώνα. Για να τον εκτιμήσουμε ως ενότητα, όπως και το Ερέχθειο, σύμφωνα με την έμπνευση των δημιουργών τους.
Ο Ναός του Επικουρίου Απόλλωνος. Η δόξα και τα πάθη του
Η φήμη του ναού του Απόλλωνος, σε οροπέδιο του Κωτιλίου όρους της αρχαίας Αρκαδίας, οδηγεί τον περιηγητή σε υψόμετρο 1.130 μ. «Σαν ένα κομμάτι του βουνού, μού φάνταξε ο ναός, διακριτικά σφηνωμένος ανάμεσα στα άλλα βουνά…», έχει γράψει ο Νίκος Καζαντζάκης.
Οι Αρκάδες αναθέτουν πιθανότατα στον Ικτίνο, τον έναν από τους δύο αρχιτέκτονες του Παρθενώνα, να κτίσει ναό, ως έκφραση ευγνωμοσύνης προς τον Απόλλωνα, που ήταν επίκουρος, βοηθός τους απέναντι σε καταστροφική νόσο της εποχής. Ο σοφός Ικτίνος ενσαρκώνει για δεύτερη φορά, μετά τον Παρθενώνα, τη συνύπαρξη Δωρικού και Ιωνικού ρυθμού, αλλά επεκτείνει την έμπνευσή του. Κατ’ αρχήν, τον περίπτερο ναό των Βασσών εντάσσει στο ορεινό τοπίο, με 38 δωρικούς κίονες, που φέρουν συναρμολογημένες σκληρές, γκρίζες πέτρες του βουνού. Θυμίζει τον Παρθενώνα, αλλά έχει δική του προσωπικότητα. Με δύο δωρικές ζωφόρους και γλυπτικές παραστάσεις, μόνο στις μετόπες της δεύτερης ζωφόρου. Ίσως και εξαιτίας των δυσμενών κλιματικών συνθηκών του οροπεδίου.
Η παρουσία του ανθρώπου ήταν έντονη στο εσωτερικό του ναού. Το γνωρίζουμε από περιγραφές επισκεπτών, διότι η συνέχεια είναι ηθικά εξοργιστική. Μια πολυεθνική ομάδα ιερόσυλων στήνει στην περιοχή έναν καταυλισμό, τη Φραγκόπολη, το 1812. Με άδεια από τη διεφθαρμένη τουρκική διοίκηση της Πελοποννήσου, πραγματοποιούν ανασκαφή περισσότεροι από 100 βοσκοί και φέρνουν στο φως τον σηκό του ναού. Είχαν σωθεί τέσσερις ιωνικοί ημικίονες σε σχήμα Π, με το κάλλος του μαρμάρου στα κιονόκρανα και στην εσωτερική, υπερκείμενη ζωφόρο», κατά τον Περιηγητή Παυσανία. Ο Ικτίνος έστησε στο κέντρο του σηκού, για πρώτη φορά και έναν κορινθιακό κίονα, του οποίου η βάση και θραύσματα του κιονοκράνου σώζονται. Πρόκειται για το αρχαιότερο κορινθιακό κιονόκρανο και η περίτεχνη διακόσμησή του είχε αποτυπωθεί σε σχέδιο Γερμανού αρχιτέκτονα, το 1812. Ευρείας αντιλήψεως ο Ικτίνος, στον ναό του Επικουρίου Απόλλωνος των Βασσών, συνενώνει τους τρεις αρχιτεκτονικούς ρυθμούς σε ένα αρμονικό σύνολο. Ίσως, επειδή δεν βρέθηκε άγαλμα του θεού, ο κορινθιακός κίονας να συμβόλιζε τον Απόλλωνα (Κιονολατρεία).
Κύριο χαρακτηριστικό του ναού είναι και οι μορφές της Αμαζονομαχίας και Κενταυρομαχίας, στην εσωτερική ζωφόρο. Αποτελούν μοναδικά γλυπτά εντελώς «έξεργα», σχεδόν ολόγλυφα, μάλλον μοναδικά στον κόσμο της γλυπτικής. Ίσως, δημιουργός τους, να είναι ο Παιώνιος, ο γλύπτης της φτερωτής Νίκης της Ολυμπίας.
150 εργάτες συσκευάζουν και μεταφέρουν τον γλυπτικό πλούτο του Βασσίτη θεού, σε παρακείμενο όρμο. Καταλήγει στην αγγλοκρατούμενη Ζάκυνθο και αγοράζεται από τον Βρετανό αντιβασιλιά. Και πάλι ερήμην του ελληνικού λαού…
Αμείλικτο ερώτημα
Το ακρωτηριασμένο αρχιτεκτόνημα έχει επιμεληθεί άριστα το ελληνικό κράτος. Οι γλυπτικοί θησαυροί του, επισκέψιμοι στο Βρετανικό Μουσείο, στη γκαλερί 16, απευθύνουν συνεχώς το ερώτημα:
Και την εξαιρετικής τέχνης ζωφόρο του Επικουρίου Απόλλωνος, ως πότε θα την στερεί από τους Έλληνες το Βρετανικό Μουσείο;
Και δεν ξεχνάμε. Όπως έχει γραφεί: «Η πολιτιστική αρπαγή είναι απώλεια εθνικού εδάφους».
