Γράφει η Αδαμαντία Τριάρχη – Μακρυγιάννη: Φιλόλογος
«Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος…» – Τάσος Λειβαδίτης (1)
Ύστερα από τα τραγικά γεγονότα, σε χώρες της Ευρώπης κατά τη σύγχρονη πανδημία, είναι απόλυτα δικαιολογημένη η άποψη ότι αποτελεί όνειδος του πολιτισμού μας η εγκατάλειψη κοινωνικών, ευάλωτων ομάδων. Στις ευάλωτες ομάδες ανήκουν και τα άτομα με αναπηρία, συντομογραφικά τα ΑμεΑ, τα οποία καλύτερο είναι να τα ονομάζουμε άτομα με ειδικές ανάγκες ή με ειδικές δεξιότητες. Στο παρόν κείμενο θα καταβληθεί προσπάθεια να παρουσιασθεί η συνοπτική εικόνα των συνανθρώπων μας στην ελληνική κοινωνία, οι οποίοι χαρακτηρίζονται από μείωση της λειτουργικότητας λόγω νοητικής ή ψυχικής βλάβης, από την αρχή μέχρι το τέλος της ζωής τους.
Άτομα με ειδικές ανάγκες και Πολιτισμός
Κατ’ αρχήν κύριοι οδηγοί μας πρέπει να είναι δύο άρθρα του Συντάγματος της Ελλάδας: Άρθρο 2, παράγραφος 1. «Ο σεβασμός και η προστασία της αξίας του ανθρώπου αποτελούν την πρωταρχική υποχρέωση της Πολιτείας». Άρθρο 16, παράγραφος 4. «Όλοι οι Έλληνες έχουν δικαίωμα δωρεάν παιδείας…το κράτος ενισχύει…και αυτούς που έχουν ανάγκη από βοήθεια ή ειδική προστασία, ανάλογα με τις ικανότητές τους». Όπως διαβάζομε, όλοι οι Έλληνες, χωρίς ουδεμία εξαίρεση, πρέπει να προστατεύονται από την Πολιτεία και επιπλέον το περί παιδείας άρθρο επιτάσσει τη βοήθεια ή ειδική προστασία αυτών που έχουν ανάγκη.
Στην ελληνική πραγματικότητα
Αναγνωρίζεται ότι η ελληνική Πολιτεία, σύμφωνα με το Σύνταγμα, από τη δεκαετία του 1980, έχει κάνει βήματα ορθολογισμού -θα λέγαμε- προς την Ειδική Αγωγή. Υστερεί όμως, ως προς την παρουσία των ΑμεΑ στον εργασιακό τομέα και η φροντίδα των υπερηλίκων, που παρουσιάζουν μειωμένη τη νοητική ή ψυχική λειτουργικότητα, είναι ανεπαρκέστατη. Το ελληνικό Δημόσιο παρέχει, σχεδόν δωρεάν, υγειονομική περίθαλψη και στα άτομα με νοητικές ή ψυχικές ανάγκες, αλλά σε αυτό το σημείο δεν εξαντλούμε το θέμα. Επίσης, στην ελληνική επικράτεια λειτουργούν σχολεία Ειδικής Αγωγής – νηπιαγωγεία – δημοτικά – γυμνάσια – λύκεια, καθώς και κέντρα ειδικής εκπαίδευσης. Τα τελευταία ιδρύθηκαν από σωματεία ενδιαφερόμενων γονέων και κηδεμόνων, εποπτεύονται συνήθως από το Υπουργείο Εργασίας, που μερικώς και τα επιδοτεί.
Τα Κέντρα Ειδικής Εκπαίδευσης αποδέχονται αιτήσεις γονέων για τα παιδιά τους, συνήθως μετά τα είκοσι χρόνια τους, με πολλά από αυτά να έχουν απολυτήριο τουλάχιστον δημοτικού σχολείου. Σκοπός της λειτουργίας τους είναι «η με κάθε τρόπο αξιοποίηση των δυνατοτήτων των ατόμων με (τη συγκεκριμένη) αναπηρία και γενικότερα η βελτίωση της ποιότητας ζωής αυτών και των οικογενειών τους». Σημειώνεται ότι τα παραπάνω Κέντρα ενισχύονται οικονομικά και από ευρωπαϊκά προγράμματα, όπως το ΕΣΠΑ, αλλά τα ποσά που προορίζονται για την κάλυψη ειδικών εκπαιδευτικών αναγκών δεν απορροφώνται στο σύνολό τους.
Ωστόσο, (πάντοτε, σύμφωνα με ενημέρωση από δημόσια υπηρεσία Ειδικής Αγωγής) υπάρχουν ανεπάρκειες. Τα δημόσια σχολεία Ειδικής Αγωγής αντιμετωπίζουν ελλείψεις σε διδακτικό προσωπικό, κέντρα ειδικής εκπαίδευσης δεν έχουν ιδρυθεί σε μεγάλο τμήμα του ελλαδικού χώρου ή όσα υπάρχουν εκεί είναι υποστελεχωμένα. Επίσης, αντιμετωπίζουν την απουσία συστηματικής ειδικής αγωγής αλλά και ανεπαρκή υγειονομική περίθαλψη για τα παιδιά τους, όσοι κατοικούν σε μικρά νησιά ή μακριά από μεγάλα αστικά κέντρα, οι οποίοι αδυνατούν να εγκατασταθούν σε αυτά, ώστε να λυθεί το σοβαρό τους πρόβλημα. Πρόκειται για μια αδικία, που κάποτε οδηγεί 
και σε κοινωνικό, έστω μερικό, αποκλεισμό. Και επιβάλλεται να σταματήσει, αλλά πραγματικά αυτό είναι εξαιρετικά δύσκολο – με πρώτο εμπόδιο την αδυναμία να βρεθεί εργασία μετά την αλλαγή του τόπου κατοικίας.
Το Σικιαρίδειο Ίδρυμα
Ωστόσο, δεν προλάβαμε να χαρούμε για τον διορισμό 2.500 εκπαιδευτικών Ειδικής Αγωγής – αν θυμάμαι σωστά τον αριθμό τους – που επί μήνες εκκρεμούσε, και ήλθε κακή είδηση από την εφημερίδα «ΑΜΑΡΥΣΙΑ» στις 13-6-2020: Κινδυνεύει να κλείσει το Σικιαρίδειο ίδρυμα Αμαρουσίου… Επί σειράν ετών παρέχει προστασία σε εκατοντάδες ΑμεΑ, προσπαθεί να αξιοποιήσει τις ειδικές τους δεξιότητες, προσφέρει κοινωνικό έργο. Και αδυνατεί να εξοφλήσει τα χρέη του προς την Εφορία και τον ΕΦΚΑ, καθώς και να καταβάλει τα δεδουλευμένα και τους μισθούς των εργαζομένων του. Είναι χαρακτηριστικό το απόσπασμα δήλωσης του Συλλόγου Εργαζομένων: «…κυβέρνηση και διοίκηση του Ιδρύματος, με μαθηματική ακρίβεια οδηγούν το Σικιαρίδειο σε λουκέτο…»
Ο απλός πολίτης διερωτάται: είναι δυνατόν το υπουργείο Εργασίας, το οποίο μέχρι τώρα χρηματοδοτούσε και άρα προστάτευε το Ίδρυμα, να επιδιώκει την κατάργησή του; Δεν μπορεί να μη σκέπτεται τη μετέωρη τύχη των προστατευομένων, την απόγνωση των γονιών τους και την αγωνία των εργαζομένων, που επιτελούν λειτούργημα στο Ίδρυμα, λόγω των γνωστών δυσκολιών της εργασίας τους.
Στο μεταξύ, παρεμβαίνουν με έντονες διαμαρτυρίες γονείς, δημοτικοί σύμβουλοι, βουλευτές και ο Τύπος, ιδιαίτερα δε η εφημερίδα ΑΜΑΡΥΣΙΑ, η οποία έχει κυριολεκτικά «υιοθετήσει» το Σικιαρίδειο εδώ και πολλά χρόνια, που το ταλανίζουν προβλήματα δυσλειτουργίας. Επαναλαμβάνουμε, ότι πρέπει να μάθουμε τι συμβαίνει. Πρόκειται για ανεπαρκή χρηματοδότηση ή για κάτι σχετικό; Και πρέπει να είναι ορθή η άποψη, ότι επιβάλλεται το Σικιαρίδειο να μετατραπεί σε ΝΠΔΔ -όπως και παρεμφερή Κέντρα- ώστε να συνεχίσει την προσφορά του. Ας ελπίζουμε ότι θα βρεθεί λύση. Είναι κοινωνική ανάγκη και μάλιστα σε καιρό οικονομικής κρίσης.
Και όταν οι προστατευόμενοι γεράσουν;
Τότε οι γονείς τους θα έχουν αποβιώσει, συγγενείς, εάν υπάρχουν, είναι πολύ δύσκολο και αναποτελεσματικό να τους αναλάβουν. Διότι οι ηλικιωμένοι αυτής της κατηγορίας, έχουν ανάγκη από απαιτητική, συνεχή παρακολούθηση και διαβίωση στο πλαίσιο μιας ομάδας, με παρόμοια προβλήματα, ενώ ο εγκλεισμός σε ένα δωμάτιο θα επιδεινώσει την κατάστασή τους. Υπάρχει δε και ο κίνδυνος εκμετάλλευσης της πιθανής σύνταξής τους, χωρίς ενδιαφέρον ουσιαστικό για τον τρόπο ζωής τους.
Είναι ανάγκη να τονιστεί μια αλήθεια. Πάντοτε οι γονείς κατατρύχονται από την αγωνία για τη μελλοντική επιβίωση των τόσο ευάλωτων παιδιών τους, όταν αυτοί φύγουν από τη ζωή. Δεν έχει τέλος το ερώτημα: «Πού και από ποιους θα βοηθηθούν τα παιδιά τους ως ηλικιωμένοι, χωρίς οικογενειακή προστασία;». Στην Ελλάδα δεν υπάρχουν Κέντρα, με σκοπό την παροχή των ειδικών συγκεκριμένων υπηρεσιών στην Τρίτη Ηλικία και δεν προσφέρει λύση η χρόνια παραμονή σε ψυχιατρεία, όπως το Δρομοκαΐτειο…
Αυτοί που καλούνται να απαντήσουν στο δραματικό ερώτημα, ας σκεφτούν με προσοχή τι σημαίνει να είναι κάποιος γονιός παιδιού, ιδιαίτερα με σοβαρότατο νοητικό ή ψυχικό πρόβλημα. Σημαίνει βαριά ευθύνη, ατελείωτη, ανθρώπινη ψυχική και σωματική κόπωση. Δεν είναι υπερβολή να γράψουμε ότι αυτοί οι γονείς σηκώνουν τον σταυρό του μαρτυρίου! Και όμως! «κάνουν τον πόνο τους χαμόγελο», για να κρατούν σφιχτά από το χέρι, μέρα και νύχτα, τους ανθρώπους που τους έδωσε η ζωή, με απέραντη υπομονή και αξιοπρέπεια. Τους ανθρώπους χωρίς τη δυνατότητα, όχι σπάνια, να ζήσουν ούτε πέντε λεπτά, χωρίς στήριξη. Και πάλι δεν θα υπερβάλουμε. Στην απελπισία τους, σκέπτονται ότι δεν έχουν δικαίωμα ούτε να πεθάνουν…
Και αυτοί οι γονείς, ως άνδρες εκπλήρωσαν τις στρατιωτικές τους υποχρεώσεις, άνδρες και γυναίκες εργάστηκαν, κατέβαλαν τους φόρους τους, στήριξαν την κοινωνία. Επομένως, δεν ζητούν φιλανθρωπία, αλλά μια αναγνώριση. Η Πολιτεία πρέπει να οργανώσει δημόσιες, ειδικές δομές που θα προστατεύουν «αυτούς που έχουν ανάγκη από βοήθεια», τα παιδιά τους. Όταν μόνα θα τα πλησιάζει η κοινή μοίρα, ενώ θα είναι πολύ περισσότερο αδύναμα από τους άλλους ηλικιωμένους. Η φράση «ειδική προστασία» του άρθρου 16 του Συντάγματος, λογικά, ίσως είναι δυνατόν να επεκταθεί και ως ένα όντως Κοινωνικό Κράτος Δικαίου.
Επιλογικά
Οι ελληνικοί ισχυροί πολιτιστικοί οργανισμοί, ας στρέψουν το βλέμμα και προς τους ανθρώπους, που παρουσιάζουν νοητική, ψυχική ή σωματική δυσλειτουργία. Έχουν τη δύναμη, με την αλληλεγγύη τους να τελούν ένα κοινωνικό μυστήριο. Επίσης δεν είναι ανάγκη να χαρακτηρίζονται, και μάλιστα δημοσίως, «αυτιστικός» ένας προβληματικός πολιτικός ή «αυτιστικές» ορισμένες συμπεριφορές. Υπάρχουν και άλλοι προσδιορισμοί. Ο αυτισμός είναι «αναπτυξιακή διαταραχή», που συνεπάγεται αναπηρία ακόμα και άνω του 80% και επομένως μεγάλο πόνο. Επιτρέπεται η σχετική αναφορά, που πληγώνει; Ο κατά το δυνατόν προσεγμένος λόγος αποτελεί δείγμα πολιτισμού. Δύσκολη κατάκτηση ο πολιτισμός… Είναι απαραίτητο όμως, όλοι να τον σεβόμαστε, σε όλες τις διαστάσεις του. Αν θέλουμε να λεγόμαστε άνθρωποι, όπως έγραψε ο ποιητής…
1.Τάσος Λειβαδίτης. Εργογραφία, ανθολογία, απαγγελία. Συνεργάτες Γιάννης Κουβαράς, Αλεξάνδρα Μπουφέα και άλλοι. Προσφορά εφημερίδας Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 2014.
