Γράφει ο Φώτης Αλεξόπουλος
Οικονοµολόγος
Μέλος του ΙΝΚΑ/Γενική Οµοσπονδία
Καταναλωτών Ελλάδος
Ο Πλανήτης εισέρχεται σε µια περίοδο βαθιάς γεωπολιτικής µετάβασης.
Οι βεβαιότητες που διαµόρφωσαν τη διεθνή τάξη µετά τον Ψυχρό Πόλεµο µοιάζουν να υποχωρούν, ενώ νέες µορφές ισχύος, νέες τεχνολογίες και νέες ισορροπίες διαµορφώνουν ένα πιο ασταθές διεθνές περιβάλλον. Σε αυτό το πλαίσιο, ολοένα και περισσότεροι αναλυτές συγκλίνουν σε ένα συµπέρασµα: από εδώ και στο εξής η διεθνής κοινότητα θα ζει σε µια κατάσταση διαρκούς, αυξηµένης επιφυλακής.
Η γεωπολιτική πραγµατικότητα αλλάζει µε ταχύτητα. Οι µεγάλες δυνάµεις επαναπροσδιορίζουν τη θέση τους, οι περιφερειακές συγκρούσεις πολλαπλασιάζονται και η έννοια της ασφάλειας αποκτά νέες διαστάσεις. Ο πόλεµος, όπως τον γνωρίζαµε για δεκαετίες, µετασχηµατίζεται. Τα παραδοσιακά πεδία µάχης παραχωρούν σταδιακά χώρο σε τεχνολογίες που επιτρέπουν την εξ αποστάσεως σύγκρουση: µη επανδρωµένα αεροσκάφη, συστήµατα τεχνητής νοηµοσύνης, κυβερνοεπιθέσεις και βαλλιστικοί πύραυλοι καθορίζουν πλέον την έκβαση των συγκρούσεων.
Σε αυτή τη νέα πραγµατικότητα αλλάζει ακόµη και η εικόνα του στρατιώτη. Ο ηρωισµός δεν µετριέται πλέον αποκλειστικά µε την παρουσία στο πεδίο της µάχης, αλλά συχνά µε την ικανότητα χειρισµού τεχνολογικών συστηµάτων από µεγάλες αποστάσεις. Ο «ήρωας» της νέας εποχής µπορεί να βρίσκεται σε ένα κέντρο επιχειρήσεων χιλιάδες χιλιόµετρα µακριά, καθοδηγώντας drones ή πυραυλικά συστήµατα που πλήττουν στόχους µε ακρίβεια. Η τεχνολογία µειώνει το ανθρώπινο ρίσκο για τον επιτιθέµενο, αλλά ταυτόχρονα δηµιουργεί ένα πιο απρόσωπο και ίσως πιο επικίνδυνο περιβάλλον σύγκρουσης.
Παράλληλα, φαίνεται να µεταβάλλεται και η ίδια η λογική της διεθνούς τάξης. Οι αρχές και οι αξίες που θεωρητικά διέπουν το διεθνές σύστηµα , το διεθνές δίκαιο, οι πολυµερείς θεσµοί, οι κανόνες συνεργασίας δοκιµάζονται. Στην πράξη, συχνά επιβεβαιώνεται µια παλιά αλλά διαχρονική πραγµατικότητα της διεθνούς πολιτικής: ότι η ισχύς εξακολουθεί να αποτελεί τον τελικό κριτή. Όπως έγραφε ο Θουκυδίδης, «οι ισχυροί πράττουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναµή τους και οι αδύναµοι υποχωρούν όσο τους επιβάλλεται».
Η επιστροφή της πολιτικής ισχύος στο επίκεντρο της διεθνούς σκηνής σηµαίνει ότι οι κανόνες δεν εξαφανίζονται, αλλά συχνά ερµηνεύονται ή επιβάλλονται από εκείνους που διαθέτουν τα µέσα να τους υποστηρίξουν. Αυτό δεν σηµαίνει απαραίτητα ότι ο κόσµος οδηγείται σε πλήρη αναρχία, αλλά σίγουρα ότι οι θεσµοί και οι συµφωνίες θα λειτουργούν όλο και περισσότερο υπό τη σκιά της στρατιωτικής, οικονοµικής και τεχνολογικής ισχύος.
Για χώρες όπως η Ελλάδα, οι εξελίξεις αυτές δηµιουργούν νέες προκλήσεις αλλά και νέες ανάγκες στρατηγικής σκέψης. Η αποτροπή, η τεχνολογική επάρκεια, οι ισχυρές συµµαχίες και η διπλωµατική ευελιξία αποκτούν ακόµη µεγαλύτερη σηµασία. Η εθνική ασφάλεια δεν θα εξαρτάται µόνο από τον αριθµό των στρατιωτών ή των οπλικών συστηµάτων, αλλά από την ικανότητα µιας χώρας να προσαρµόζεται σε ένα ταχύτατα µεταβαλλόµενο περιβάλλον.
Ωστόσο, µέσα σε αυτή τη νέα εποχή, παραµένει ένα κρίσιµο ερώτηµα: µπορεί η τεχνολογική εξέλιξη και η ισχύς να αντικαταστήσουν πλήρως τις αξίες και τις αρχές που διαµόρφωσαν τη διεθνή συνεργασία τις τελευταίες δεκαετίες; Ή µήπως η ίδια η αστάθεια θα αναγκάσει τις κοινωνίες να επαναπροσδιορίσουν την ανάγκη για κανόνες, θεσµούς και ισορροπίες;
Η ιστορία δείχνει ότι οι περίοδοι γεωπολιτικής αναταραχής συχνά οδηγούν είτε σε νέες συγκρούσεις είτε σε νέες µορφές διεθνούς ισορροπίας. Το βέβαιο είναι ότι ο κόσµος αλλάζει και µαζί του αλλάζει και ο τρόπος µε τον οποίο αντιλαµβανόµαστε την ασφάλεια, τον πόλεµο και την ισχύ.
Σε αυτή τη νέα εποχή της «µόνιµης επιφυλακής», η µεγαλύτερη πρόκληση ίσως δεν είναι µόνο στρατιωτική ή τεχνολογική. Είναι πρωτίστως πολιτική και ηθική: αν οι κοινωνίες θα επιτρέψουν η ισχύς να καθορίζει αποκλειστικά τους κανόνες ή αν θα επιδιώξουν να διατηρήσουν ένα διεθνές σύστηµα όπου η δύναµη συνυπάρχει µε τις αρχές.
