Γράφει H Αδαμαντία Τριάρχη – Μακρυγιάννη φιλόλογος
Η προβολή της ταινίας «Οπενχάιμερ» σε πολλές κινηματογραφικές αίθουσες της Αθήνας (Σεπτέμβριος 2023) και τα σχετικά άρθρα στον Τύπο, επαναφέρουν τον σημαντικότερο ειδικό της Κβαντικής και Πυρηνικής Φυσικής, που πρωταγωνίστησε στην ανάπτυξη της ατομικής βόμβας, από το 1942, και συνδέθηκε με την εκτόξευσή της στη Χιροσίμα και στο Ναγκασάκι στις 6 και 9 Αυγούστου του 1945. Το ενδιαφέρον για την ταινία του Βρετανού σκηνοθέτη και σεναριογράφου Κρίστοφερ Νόλαν, αυξάνουν οι πρόσφατες παρανοϊκές απειλές για την πιθανή χρήση τακτικών πυρηνικών όπλων κατά τον ρωσοουκρανικό πόλεμο. Υπό αυτές τις συνθήκες, νομίζουμε ότι αξίζει να επανέλθει και το εκτενές ποίημα του Νικηφόρου Βρεττάκου, με τον τίτλο «Στον Ρόμπερτ Οπενχάιμερ», το μεγάλο «ΚΑΤΗΓΟΡΩ» του ποιητή όχι μόνον εναντίον του Αμερικανού επιστήμονα αλλά και όλων, όσοι είχαν εμπλακεί στον πυρηνικό όλεθρο της Ιαπωνίας.
Η επίσκεψη – γράμμα στον Οπενχάιμερ γράφτηκε και δημοσιεύθηκε το 1954, ένα έτος εξαιρετικά κρίσιμο της ζωής τού επιστήμονα και αμέσως μετά τις συγκλονιστικές δηλώσεις του για τους 200.000 νεκρούς της βόμβας του 1945: «Είμαι ο θάνατος. Είμαι ο καταστροφέας».
…Ωστόσο. Ο Οπενχάιμερ δεν αναφέρθηκε μόνον το 1954 στο συνειδησιακό του πρόβλημα. Στη θεωρούμενη καλύτερη βιογραφία του, με τις υπογραφές των Κai Bird και Μartin Sherwin, περιγράφεται μια ιστορικά εξακριβωμένη συνάντηση. Τρεις περίπου μήνες μετά τον Αύγουστο του 1945, στις 25 Οκτωβρίου, ο επιστήμων συνομιλεί με τον Πρόεδρο Τρούμαν στο Οβάλ Γραφείο. Προσπαθεί να τον πείσει ότι αμέσως πρέπει να πάρει τέλος η διάδοση των ατομικών όπλων και να επιβληθεί διεθνής έλεγχος όλης της ατομικής τεχνολογίας. Τελικά, η απόρριψη του αιτήματος τον οδηγεί στη διαπίστωση ότι ο Πρόεδρος δεν αντιλαμβάνεται τον θανάσιμο κίνδυνο της διεθνούς ασφάλειας, εξαιτίας των ουσιαστικά ανέλεγκτων ατομικών όπλων, και κλείνει την παρέμβασή του με τη συνταρακτική ομολογία: «Αισθάνομαι ότι έχω βάψει τα χέρια μου με αίμα»… Ο Τρούμαν θα αντιδράσει με οργή, κυνισμό και ειρωνεία.
Και τίθεται το ερώτημα: Πώς ο λαμπρός εκπρόσωπος της επιστήμης, που είδαμε ότι δεν υστερούσε σε ευαισθησία, αποδέχτηκε να κατασκευάσει το αποτρόπαιο όπλο; Διαβάζομε ότι θεωρούσε αναγκαία την απόκτησή του από τις ΗΠΑ, πριν να το αναπτύξουν οι προετοιμαζόμενοι ναζί, με ολέθρια τα αποτελέσματα για την έκβαση τού εξαιρετικά επικίνδυνου εκείνου πολέμου. Εξάλλου πίστευε ότι θα χρησιμοποιηθεί σε περιορισμένη κλίμακα, και ακολουθεί η σκέψη ότι η ιδιοφυΐα δεν αποκλείει την αφέλεια… Βέβαια, μετά την καταστροφή, προσπάθησε να προστατεύσει τον άνθρωπο από το θεωρούμενο επίτευγμά του, αλλά δεν είχε τη δυνατότητα να το διαχειριστεί.
Η βιογραφία του που αναφέρθηκε και αποτέλεσε τη βάση της ταινίας, έφερε τον τίτλο «American Prometheus, The Triumph and Tragedy of J. Robert Oppenheimer», αλλά η ελληνική μετάφραση κυκλοφορεί χωρίς την αναγραφή Αμερικανός Προμηθέας. Θρίαμβος θεωρήθηκε η ανάπτυξη του οργάνου της κόλασης, χωρίς όμως να εμποδίσει την τραγωδία. Δεν την συνέθετε μόνον η οδυνηρή αίσθηση της ενοχής του αλλά και οι συνέπειες των κατηγοριών, που διατύπωσε εναντίον του το αμερικανικό κατεστημένο της εποχής. Κατηγορήθηκε και υπέστη διώξεις ως πιθανό μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος των ΗΠΑ, για τη συνοδοιπορία του με την Αριστερά και για την αντίθεσή του προς την κατασκευή της υδρογονοβόμβας, ενός «φρικτού όπλου» όπως είχε δηλώσει. Το 1954, ήταν έτος δημόσιας ταπείνωσης για τον Οπενχάιμερ. Σαν δήθεν επικίνδυνος για την ασφάλεια της χώρας του, υπήρξε θύμα της υστερίας του μακκαρθισμού.
Ο Νικηφόρος Βρεττάκος «γράφει» στον Οπενχάιμερ
Φίλε Οπενχάιμερ,
λάβαμε τις τελευταίες ειδήσεις σας.
Αυτές είναι οι πρώτες λέξεις, που απευθύνει ο Νικηφόρος Βρεττάκος στον διάσημο επιστήμονα, όταν τον «επισκέπτεται» στο φτιαγμένο από τύψεις κελί του, όπου περνά τις μέρες του κλαίγοντας. Εκεί ο ποιητής – δικαστής, με μάρτυρες κατηγορίας χιλιάδες από τα θύματα του 1945, θα απαγγείλει το πρωτοφανές ΚΑΤΗΓΟΡΩ εναντίον εκείνου, που επινόησε και παρέδωσε στην πολιτική το φονικότερο ανθρώπινο όπλο. Το ΚΑΤΗΓΟΡΩ, που ποτέ δεν ακούστηκε σε ένα διεθνές δικαστήριο, όπως εκείνο της Νυρεμβέργης, το οργανωμένο από τους νικητές της δεύτερης αδυσώπητης παγκόσμιας σύγκρουσης, διότι οι νικητές δεν ήταν δυνατόν να δικάσουν τον Οπενχάιμερ και τους εαυτούς τους «ως εγκληματίες πολέμου», μετά τη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι.
Εύλογα τα δικαστικά ερωτήματα:
Δεν έτυχε, φίλε Οπενχάιμερ ποτέ, να σκεφτείτε, με πόσα δάκρυα φτιάχτηκαν οι κήποι του κόσμου;
Εννοούνται οι απαντήσεις: Όχι, ο επιστήμων δεν είχε δάχτυλα να μετρήσει. Ποτέ δεν στάθηκε μόνος αντίκρυ στα μάτια των ανθρώπων.
Πώς σας διέφυγε,
φίλε Οπενχάιμερ,
ένα σύνολο από μικρά και μεγάλα θαύματα ο άνθρωπος;
Περιμέναμε -συνεχίζει ο δικαστής- να σας βλέπαμε ως λαμπαδηδρόμο που θα έβγαινε από το σκοτάδι κρατώντας ένα φως σαν γαρούφαλο. Προσδοκούσαμε την πρόοδο της επιστήμης, που θα μας χάριζε αχτίνες ωραίες, παντοδύναμες. Αλλά δεν γνωρίσατε τη φωνή της αγάπης.
Κι έτσι γίνατε θάνατος! Κι έτσι γίνατε τρόμος!
Θεέ μου,
τι την ήθελες πλάι στην καρδιά την προδοσία του πνεύματος;
Η ετυμηγορία είναι αμείλικτη. Ο Οπενχάιμερ δεν κρίνεται. Κρίθηκε, καταδικάστηκε τελεσίδικα να είναι υπόδικος ως το τελευταίο λυκόφως.
Τόσο ψηλά που ανεβήκατε, φίλε Οπενχάιμερ,
και ποτέ σας δεν στρέψατε πίσω;
Δεν είδατε το μακρύ δρόμο κάτω από το χρόνο
που ο πρόγονός σας διάσχισε παλεύοντας;
Δεν είδατε τους λύκους πλάι του;
Πάνω του τις καταιγίδες;
Σε παραγκάκια, σε καλύβια, σε σπηλιές,
απ’ τον καιρό της φωτιάς,
σ’ εκατομμύρια εργαστήρια
τα χέρια του ξεκοκκίζοντας το σκοτάδι,
περάσανε τη ρόδα του κόσμου
από χίλιους σταθμούς…
Ο λαμπρός όμως, εκπρόσωπος της επιστήμης, σαν να ήταν οι άνθρωποι λίγη άμμος στη φούχτα του, όλα τα έφερε ανάποδα, αγνοώντας τον ιδρώτα και το αίμα τους. Τον εγκαλούν, χωρίς να χρειάζονται ο λόγος του, ούτε τα δάκρυα, ούτε η σιωπή του.
Δεν έγινε αστέρι, αλλά νύχτα. Δεν φαίνεται πια.
Το πρώτο μέρος του ποιήματος βαίνει προς το τέλος του. Μένει βαθιά χαραγμένος στον αναγνώστη ένας από τους στίχους του:
Δυσκολεύεσαι ακόμη, Ρόμπερτ, δε με γνώρισες; Ο ΑΔΕΛΦΟΣ σας; Ρόμπερτ!
Είμαι εγώ, Ο ΑΔΕΛΦΟΣ σας.
Οι ένοχοι της προδοσίας του Ανθρώπου
Ο πραγματικός ποιητής είναι συνείδηση της εποχής του. Ο καταξιωμένος Νικηφόρος Βρεττάκος διαφοροποιεί το 2ο μέρος του ποιήματος. Απομακρύνει το πλήθος των θυμάτων, γιατί, χωρίς να διαγράφει το βαρύτατο κατηγορητήριο και συνειδητοποιώντας ότι η αλήθεια είναι βαθύτερα, θέλει να βρεθεί μόνος με τον κατηγορούμενο. Αισθάνεται την υποχρέωση να κριθεί και εκείνος για το απερίγραπτο έγκλημα. Και δεν διστάζει να παρατηρήσει ότι δεν έχει το δικαίωμα να αντιπροσωπεύει το μίσος των συνανθρώπων του, διότι «χρειάζεται ένας αθώος!». Αλλά ο δικαστής δεν είναι αθώος.
Ο ποιητής επεκτείνει το ΚΑΤΗΓΟΡΩ, πρώτα στον εαυτό του. Ομολογεί ενώπιον του Οπενχάιμερ ότι δεν ανηφόρισε ως τον τόπο του Κρανίου, δεν έχει συντρίψει ακόμη το πήλινό του εγώ. Ως πνευματικός άνθρωπος έχει τύψεις. Δεν αγωνίστηκε εναντίον των εγκλημάτων που σχεδιάζονταν. Μια τραγική βροχή ωρίμασε στην ψυχή του. Περιβάλλει με συμπόνια τον άτυχο Προμηθέα, που του έκλεψαν το φως και τον αφήνει μόνο του, πρόσωπο με πρόσωπο, να κριθεί με το σύμπαν.
Κρίνεται μαζί με άλλους, μαζί με τους ανθρώπους του πνεύματος, στους οποίους ήδη αναφέρθηκε ο ποιητής αρχίζοντας από τον εαυτό του, κρίνεται και μαζί με τους απλούς πολίτες, που αφήνουν τον πόλεμο να γίνει, όπως έχει γράψει ο Μπρεχτ. Ο ποιητής ωστόσο, δεν προχώρησε στην καταδίκη της αμερικανικής πολιτικής το έτος 1954, που η χώρα μας ήταν εξαρτημένη από τις ΗΠΑ.
Ο συγκλονιστικός επίλογος, μια σκηνή αποκαθήλωσης, που θυμίζει την Pietá του Μιχαήλ Αγγέλου, επισφραγίζει τη λογοτεχνική και ηθική αξία του ποιήματος.
Ελπίζω ακόμη ωστόσο σ’ αυτό που μου μένει.
Να πάρω ανάμεσα στα χέρια μου
το κεφάλι του συνανθρώπου μας
να βρέξουνε τα μάτια μου,
όλη τους τη βροχή στο πρόσωπό του,
να βγάλω αυτή τη βιολετιά μαντίλα της ψυχής μου,
να διπλώσω τ’ άγιο σώμα του πάνω στα γόνατά μου –
(ω, δε θα σας κατηγορήσω άλλο πια!)
Φίλε Οπενχάιμερ,
όλοι έχουμε ανάγκη από τη συγγνώμη του.
Από τη βιβλιογραφία και τον Τύπο:
• ΚΑΙ BIRD & MARTIN SHERWIN: Ο θρίαμβος και η τραγωδία του Ρόμπερτ Οπενχάιμερ. Μετάφραση: Μαρινέλα Κορωναίου. Εκδόσεις Τραυλός, 2008.
• ΝΙΚΗΦΟΡΟΣ ΒΡΕΤΤΑΚΟΣ, Στον Ρόμπερτ Οπενχάιμερ. Από ΤΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ, τόμος πρώτος, εκδόσεις «Τρία φύλλα».
• Χρήστος Λάσκος, Ρόμπερτ Οπενχάιμερ, η απόλυτη βιογραφία του. Εφημ. Η Αυγή, 3-9-2023.
