Γράφει η Κατερίνα Ηλ. Ζαγγανά
Δικηγόρος Παρ’ Αρείω Πάγω – LLM
Δημοτική σύμβουλος Ηρακλείου Αττικής
Ως δικηγόρος με 22 χρόνια μάχιμης εμπειρίας, που έρχεται καθημερινά αντιμέτωπη με τη σκληρή πραγματικότητα των δικαστηρίων και τις χρόνιες στρεβλώσεις του οικογενειακού δικαίου, νιώθω την ανάγκη να μιλήσω με απόλυτη ειλικρίνεια και χωρίς ωραιοποιήσεις. Η αλήθεια που αποκαλύπτεται καθημερινά πίσω από τις κλειστές πόρτες είναι τραγική και επίκαιρη: το σύστημα παιδικής προστασίας στην Ελλάδα νοσεί βαθιά.
Οι πρόσφατες υποθέσεις κακοποίησης ανηλίκων μέσα σε δομές φιλοξενίας δεν είναι απλώς «θλιβερά πρωτοσέλιδα». Είναι η γραπτή απόδειξη της συστημικής αποτυχίας του κράτους δικαίου. Ως νομικός, αρνούμαι να δεχτώ ότι η ασφάλεια ενός παιδιού θυσιάζεται στον βωμό των γραφειοκρατικών αγκυλώσεων και της απουσίας ελέγχου. Η Δικαιοσύνη δεν μπορεί να λειτουργεί μόνο κατασταλτικά, αφού το κακό έχει ήδη συμβεί· οφείλει να προστατεύει προληπτικά και θεσμικά.
Γι’ αυτό, μετατρέποντας τις διαπιστώσεις σε εφαρμόσιμη νομική και διοικητική πράξη, παραθέτω ένα συγκεκριμένο, αυστηρό πλέγμα προτάσεων. Στόχος είναι να κλείσει κάθε νομοθετικό παραθυράκι και να δημιουργηθεί ένας αδιαπέραστος ιστός ασφάλειας γύρω από κάθε ευάλωτο παιδί.
1. Ψηφιακός συντονισμός και κεντρική παρακολούθηση
– Eνιαίο Μητρώο Παιδικής Προστασίας: Άμεση θεσμοθέτηση και δημιουργία κεντρικής, ψηφιακής βάσης δεδομένων για την καταγραφή κάθε παιδιού από τη στιγμή της εισαγγελικής εντολής αφαίρεσης της γονικής μέριμνας ή της επιμέλειας.
– Διασύνδεση Υπηρεσιών: Πλήρης ψηφιακή ενοποίηση των αρχείων της Αστυνομίας, των Νοσοκομείων Παίδων, των Δικαστικών Αρχών και των Δομών Φιλοξενίας ώστε να μη «χάνονται» παιδιά στο σύστημα.
– Real-time Tracking: Νομικά κατοχυρωμένη παρακολούθηση της πορείας και της γεωγραφικής θέσης των ανηλίκων που μετακινούνται μεταξύ ιδρυμάτων, νοσοκομείων ή αναδόχων οικογενειών.
2. Αναδιοργάνωση και έλεγχος των δομών φιλοξενίας
– Ανεξάρτητο Σώμα Επιθεωρητών: Σύσταση μόνιμου, εξωτερικού ελεγκτικού μηχανισμού (μέσω της Εθνικής Αρχής Διαφάνειας ή του Συνηγόρου του Παιδιού) με δικαίωμα αυτεπάγγελτου και αιφνιδιαστικού ελέγχου σε κάθε δομή.
– Αυστηρά Κριτήρια Στελέχωσης: Υποχρεωτικό, διαρκώς ανανεούμενο λευκό ποινικό μητρώο για όλο το προσωπικό και τους εθελοντές, με έμφαση στην απουσία καταδικών για εγκλήματα κατά της γενετήσιας ελευθερίας και οικονομικής εκμετάλλευσης της γενετήσιας ζωής.
– Ψυχολογική Αξιολόγηση: Περιοδικά τεστ καταλληλότητας και δεξιοτήτων για τους εργαζόμενους που έρχονται σε επαφή με κακοποιημένα παιδιά.
– Πρωτόκολλα Προστασίας (Ν. 4837/2021): Αυστηρή εφαρμογή του θεσμού του Υπευθύνου Προστασίας Ανηλίκων σε κάθε μονάδα και άμεση διαβίβαση αναφορών στο Ε.Κ.Κ.Α. με βάση την υποχρέωση αναφοράς (mandatory reporting).
3. Αποϊδρυματοποίηση και ενίσχυση εναλλακτικών μορφών φροντίδας
– Επείγουσα Αναδοχή: Ταχεία ανάπτυξη και νομική απλούστευση των διαδιακασιών αναδοχής και υιοθεσίας (βάσει του Ν. 4538/2018) για να σταματήσει ο μακροχρόνιος «εγκλωβισμός» των παιδιών στα νοσοκομεία υπό καθεστώς παρατεταμένης ιδρυματοποίησης.
– Δομές Ημιαυτόνομης Διαβίωσης: Δημιουργία μικρών, κοινοτικών διαμερισμάτων για εφήβους αντί για μεγάλα, απρόσωπα ιδρύματα, μειώνοντας τον κίνδυνο δευτερογενούς θυματοποίησης (secondary victimization).
4. Ενίσχυση Κοινωνικών Υπηρεσιών και πρώτης γραμμής
– Προσλήψεις Μόνιμου Προσωπικού: Άμεση στελέχωση των Κοινωνικών Υπηρεσιών των Δήμων και των Περιφερειών με κοινωνικούς λειτουργούς και ψυχολόγους για έγκαιρη κοινωνική έρευνα και παρέμβαση στη γειτονιά.
– Εξειδικευμένα Κέντρα Θυμάτων: Ίδρυση ειδικών δημόσιων κέντρων για την ιατροδικαστική, ψυχολογική και νομική υποστήριξη ανηλίκων – θυμάτων, όπου η κατάθεση του ανηλίκου θα γίνεται σε προστατευμένο περιβάλλον (τύπου «Σπίτι του Παιδιού») για την αποφυγή επανατραυματισμού του θύματος.
5. Νομοθετικές ρυθμίσεις και πρόληψη
– Αυστηροποίηση Ποινών: Πλήρης εναρμόνιση με τις ευρωπαϊκές οδηγίες για τη σεξουαλική κακοποίηση, επιβάλλοντας απαρέγκλιτα τις ανώτατες ποινές κάθειρξης στους δράστες, χωρίς δυνατότητα μετατροπής ή αναστολής της ποινής για κακουργηματικές πράξεις κατά ανηλίκων.
– Εκπαίδευση στα Σχολεία: Καθιέρωση του μαθήματος της σεξουαλικής αγωγής και της πρόληψης της βίας σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης για την ενδυνάμωση των ίδιων των παιδιών.
Η σκληρή πραγματικότητα των τελευταίων ετών
Τα παραπάνω μέτρα δεν αποτελούν θεωρητικές ασκήσεις επί χάρτου, αλλά επιτακτική ανάγκη που γεννάται από τα ίδια τα γεγονότα. Τα τελευταία χρόνια, η ελληνική κοινωνία παρακολουθεί παγωμένη μια σειρά από υποθέσεις που αποδεικνύουν ότι οι δομές, αντί για καταφύγια, μετατρέπονται ενίοτε σε χώρους τρόμου:
– Η υπόθεση της Κυψέλης: Η τραγική ιστορία του μικρού ανηλίκου αποκάλυψε με τον πιο σκληρό τρόπο τα τυφλά σημεία της κρατικής μηχανής, καθώς το παιδί «χάθηκε» από τα ραντάρ των Αρχών και των Κοινωνικών Υπηρεσιών χωρίς κανείς να αναζητήσει τα ίχνη του για χρόνια.
– Οι καταγγελίες σε γνωστές ΜΚΟ και Ιδρύματα (2022-2023): Οι εισαγγελικές έρευνες και οι προκαταρκτικές εξετάσεις σε μεγάλες, ιστορικές δομές παιδικής προστασίας έφεραν στο φως καταγγελίες για ξυλοδαρμούς, ψυχολογική βία, κακοποιητικές συμπεριφορές και οικονομικές ατασθαλίες από στελέχη που απολάμβαναν επί χρόνια ασυλία.
– Περιστατικά σε Δομές Φιλοξενίας (2024): Η πρόσφατη σύλληψη τεσσάρων ατόμων για την κακοποίηση ανηλίκου στη δομή της Μαλακάσας, καθώς και οι σφοδρές αντιδράσεις για τα «λουκέτα» και τις μετακινήσεις παιδιών από δομές ασυνόδευτων ανηλίκων στο κέντρο της Αθήνας, αναδεικνύουν το συνεχιζόμενο έλλειμμα ασφάλειας και σταθερότητας.
– Η αύξηση της ψηφιακής και σωματικής βίας: Τα επίσημα στοιχεία, όπως οι εκατοντάδες σοβαρές αναφορές κακοποίησης που διαχειρίζονται φορείς όπως «Το Χαμόγελο του Παιδιού» και οι χιλιάδες κλήσεις στην ανοιχτή γραμμή 10201 του Τμήματος Προστασίας Ανηλίκων, επιβεβαιώνουν ότι η βία κατά των παιδιών -εντός και εκτός δομών- καλπάζει.
Κλείνοντας, είναι σαφές ότι η Δικαιοσύνη στερείται νοήματος αν περιορίζεται στην εκ των υστέρων τιμωρία.
Τα παιδιά που βρέθηκαν κακοποιημένα μέσα σε δομές που υποτίθεται ότι τα προστάτευαν, μας δείχνουν ότι το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη νόμων, αλλά η έλλειψη εφαρμογής, ελέγχου και συλλογικής βούλησης. Ως γενιά νομικών με βαθιά γνώση του πεδίου, αλλά και ως ενεργοί πολίτες, οφείλουμε να πιέσουμε για άμεσες, ριζικές μεταρρυθμίσεις. Δεν υπάρχει άλλος χρόνος για καθυστερήσεις, ούτε άλλος χώρος για υποκριτικά δάκρυα. Η προστασία των ανηλίκων είναι ο καθρέφτης του νομικού και ανθρώπινου πολιτισμού μας – και αυτή τη στιγμή, ο καθρέφτης αυτός είναι ραγισμένος.
