Φυσική προκύπτει η διερώτηση του τίτλου, κατά την έντονη διαμάχη που ξέσπασε και συνεχίζεται μετά τις προγραμματικές δηλώσεις του νέου Υπουργού Παιδείας Αριστείδη Μπαλτά. Τα επικριτικά δημοσιεύματα εστιάζουν στην αρνητική στάση του υπουργού απέναντι στη «σχολική αριστεία», παρακάμπτοντας το όλο πνεύμα των προθέσεών του και τις αιτίες που οδήγησαν στις αποφάσεις του.
Γράφει η Αδαμαντία Τριάρχη – Μακρυγιάννη
Τα πρότυπα πειραματικά σχολεία, σύμφωνα με την προ των τελευταίων εκλογών ονομασία τους, και στα οποία αναφέρθηκε ο κ. Μπαλτάς, δεν συνιστούν το κυριότερο πρόβλημα της Ελληνικής Εκπαίδευσης, αναδείχτηκε όμως ως θέμα κεφαλαιώδους σημασίας από τις αντιδράσεις που προκάλεσε η αντιμετώπισή του. Συνδέεται με τον ευρύτερο προβληματισμό για το στίγμα της παιδείας μας, που επιβάλλει πάντοτε τον αναστοχασμό και, ιδίως σήμερα, στο πλαίσιο των σύγχρονων τεχνολογικών κατακτήσεων αλλά και των επικίνδυνων νέων νοοτροπιών.
Α’ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ, Β’ ΠΡΟΤΥΠΑ ΣΧΟΛΕΙΑ
Η νέα ηγεσία του Υπουργείου Παιδείας προχώρησε στην επαναφορά του προ τριετίας περίπου ορθού διαχωρισμού των παραπάνω σχολείων, σε πενήντα πέντε (55) πειραματικά και πέντε (5) πρότυπα, και υπενθύμισε τη διαφορετική τους στόχευση.
Τα απολύτως αναγκαία και υπέρτερα αριθμητικώς πειραματικά, αποτελούν σχολεία πειραματικής εφαρμογής νέων εκπαιδευτικών μέτρων, μεθόδων ή και νόμων, για να διακριβωθεί πώς λειτουργούν στην πράξη και αν χρειάζονται τροποποιήσεις, πριν ισχύσουν για ένα ευρύ μαθητικό σύνολο, χωρίς όμως να υπάρχει ενημέρωση εάν η πολιτεία τούς έχει δώσει τη δυνατότητα να επιτελέσουν αυτό το σημαντικό έργο. Ιδρύθηκαν για το σκοπό που αναφέραμε και, επομένως, έχουν ανάγκη όχι από μαθητές υψηλής βαθμολογίας αλλά από δείγμα κλιμακούμενης μαθησιακής απόδοσης, επαρκές για να υποδείξει τα αποτελέσματα των εκπαιδευτικών αλλαγών στα σχολεία με μαθητές από άριστους μέχρι μετριότατους. Επομένως η αριστεία στα πειραματικά σχολεία επιφέρει σχεδόν την ακύρωσή τους.
Εν τούτοις, τα πειραματικά θεωρήθηκαν σχολεία αριστείας πριν από ορισμένα χρόνια, ενώ η αριστεία, καλώς ή κακώς, αφορά βασικό σκοπό των προτύπων. Πέραν αυτού, κοινό σημείο τους ήταν η επιλογή όσων ήθελαν να εγγραφούν σ’ αυτά και μάλιστα ως τρόπος επιλογής είχαν επιβληθεί οι εισαγωγικοί διαγωνισμοί. Οι διαγωνισμοί όμως, όχι μόνο ήταν απαγορευτικοί για τα πειραματικά, αλλά γενικώς έπασχαν υπό την απαράδεκτη «παρα-εξουσία», δηλαδή την παραπαιδεία. Το ποιόν των αποτελεσμάτων τους ήταν τελικώς επικίνδυνο και τραυματικό. Πολλοί μαθητές, που επικρατούσαν κατά τους διαγωνισμούς, ίσως οι περισσότεροι, είχαν την τύχη φροντιστηριακής προετοιμασίας, από τις τελευταίες τάξεις του Δημοτικού! Παράλληλα άλλοι, σε μεγάλο αριθμό, χωρίς να υστερούσαν σε ικανότητες αποκλείονταν, η δε αποτυχία συνδεόταν και με το γεγονός ότι οι γονείς τους δεν τους παρείχαν φροντιστηριακά μαθήματα, λόγω οικονομικής αδυναμίας. Δεν ήταν δυνατόν λοιπόν, να γίνεται λόγος για αριστεία, υπό όρους διαγωνιστικής ανισότητας. Η πραγματικότητα ήταν η μεταφορά της ταξικής ανισότητας από την κοινωνία και στο δημόσιο σχολείο, με όλες τις αντιπαιδαγωγικές και κοινωνικές, βλαβερές της επιπτώσεις.
Η πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Παιδείας προχώρησε στην κατάργηση των διαγωνισμών και στην αντικατάστασή τους από τη δημοκρατική κλήρωση, που ίσχυε πριν από λίγα χρόνια. Η ρύθμιση αφορά όλα τα πειραματικά, άγνωστο όμως αν επεκταθεί και στα πρότυπα, διότι από τις αποφάσεις αυτών των ιστορικών σχολείων θα εξαρτηθεί ο τρόπος εισαγωγής των μαθητών τους. Διατυπώνεται όμως η γνώμη, ότι η πρόκριση του εισαγωγικού διαγωνισμού, ίσως να είναι σύμφωνη με κάποιον από τους όρους της ίδρυσής τους, αλλά παράλληλα ενισχύει την παραπαιδεία και επομένως την αντικοινωνική ανισότητα, που πάντοτε τα διέκρινε.
Και όμως, προξενεί απορία η αποσιώπηση ή η υποβάθμιση των παραπάνω γνωστών προβλημάτων και οι επικριτές της κλήρωσης εκτενώς αναφέρθηκαν στην, με υπουργική ευθύνη, απαξίωση της σχολικής αριστείας που όντως περιορίζεται, λόγω των προβληματικών καταστάσεων που επιφέρει. Κατ’ ουσίαν, σπανίως υπήρχε αριστεία στα ονομαστά σχολεία.
Ο υπουργός δέχτηκε ομαδική επίθεση, του αποδόθηκε η «εξομοίωση προς τα κάτω» ενώ, ως πανεπιστημιακός δάσκαλος κύρους, ασφαλώς δεν εμποδίζει τον εκπαιδευτικό να χαίρεται και να διευρύνει τις άριστες επιδόσεις των μαθητών του.
Πέραν της χρόνιας, γενικής, θλιβερής οικονομικής ανισότητας στην Εκπαίδευση, οι συνήγοροι των διαγωνισμών δεν σκέφτηκαν την πικρία των αποκλεισμένων παιδιών, για οικονομικούς λόγους κατά ένα σημαντικό ποσοστό. Δεν διείδαν τον κίνδυνο, δηλαδή ότι σε παιδιά έντεκα ετών (!) επιβαλλόταν όχι ο συναγωνισμός, αλλά ο ανταγωνισμός ως μέσον επιτυχίας και ότι, πολύ πιθανόν, στην ενήλικη ζωή τους θα θεωρούσαν φυσικό τους δικαίωμα την άνιση αναμέτρηση με ό,τι αυτό θα προκαλούσε, ατομικά και κοινωνικά. Βέβαια, θα αντιτείνουν μερικοί, ότι αυτός είναι ο κόσμος μας, σκοπός όμως του σωστού σχολείου είναι να ευλογεί μια κοινωνία πικρίας και ανθρώπινων συγκρούσεων; Σίγουρα όχι.
ΠΟΙΑ ΑΡΙΣΤΕΙΑ;
Το τίμημα της αριστείας δεν κατανοήθηκε από τους συνηγόρους της. «Αιέν Αριστεύειν» έγραφε πρώτος ο Όμηρος, στο ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο της εποχής του, αλλά ο σοφός ποιητής δεν ήταν και προφήτης, για να παρατηρήσει ότι τόσο η απόκτηση όσο και η διατήρηση της αριστείας πολλές φορές ασκούν ψυχική καταπίεση και σχεδόν πάντοτε οδηγούν στην πνευματοκτόνο βαθμοθηρία, εις βάρος της εμβάθυνσης του νέου ανθρώπου στη γνώση. Επίσης, οι υπέρμαχοι των σχολείων αριστείας, παρά την ευαισθησία τους, δεν εξέφρασαν το φόβο ότι κινδυνεύουν μερικοί προνομιούχοι μαθητές τους να περιέλθουν σε οίηση και στο μέλλον να αποτελέσουν μέλη των αλαζονικών και ανελεύθερων ελίτ. Η αριστεία όμως, που εμπεριέχει τέτοιους υπαρκτούς κινδύνους, όντως είναι επικίνδυνη, όπως χαρακτηρίστηκε.
Κάθε πρωταθλητισμός είναι επικίνδυνος, διότι λειτουργεί εις βάρος των ιδεών που επαγγέλλεται, τις οποίες συνήθως υποβαθμίζει ή αγνοεί χάριν των διακρίσεων. Οι της αντίθετης άποψης επιμένουν ότι η αριστεία αποτελεί επιβράβευση και κίνητρο. Έχει ενδιαφέρον όμως και η γνώμη ότι, κατ’ ουσίαν επιβράβευση και κίνητρο, γενικά των καλύτερων επιδόσεων, αποτελεί ο σεμνός έπαινος κάθε μεγάλης αλλά και μικρότερης προσπάθειας, από τους δασκάλους και τους γονείς καθώς και η αναγνώρισή της στο σχολικό περιβάλλον. Πάντοτε στο σχολείο και όχι π.χ. σε μια διεθνούς φήμης Φιλαρμονική, τι νόημα έχει ένα τυπικό 19 ή 20 να αποτελεί έκφραση της επιτυχίας, συνήθως λίγων και των ίδιων παιδιών, ενώ ο έπαινος είναι εξίσου αποτελεσματικός, μπορεί να απλώνεται περισσότερο και δεν συνεπάγεται παρενέργειες; Ο έπαινος θα οδηγήσει τον άριστο αλλά και τον χαμηλότερης βαθμολογίας μαθητή, να εντείνουν τη μελέτη τους. Σημασία έχει να κατανοήσουν τα παιδιά την αξία του ευ αγωνίζεσθαι, ανεξάρτητα από ένα ηχηρό, ιδιοτελές αποτέλεσμα, το οποίο πρώτοι, αγχώδεις οι γονείς θεωρούν πρόκριμα της εισαγωγής των παιδιών τους σε ένα ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα. Όσο για τα ταλαντούχα παιδιά, έχουμε δει να βρίσκουν το δρόμο τους και την εξαιρετική καταξίωση, που είναι καλοδεχούμενη και εφικτή, όταν οι ατομικές κατακτήσεις οδηγούν τον άνθρωπο βαθύτερα στην κοινωνία και δεν τον στρέφουν στον κενό νοήματος ελιτισμό.
Η αριστεία δεν αποτελεί σκοπό της Εκπαίδευσης, ήταν η απάντηση νεαρού πατέρα σε σχετική ερώτηση. Συμφωνεί μαζί του ένα τμήμα της κοινής γνώμης προσθέτοντας και άλλους λόγους. Δεν είναι ανεκτό να έχει μια δημοκρατική χώρα εκπαίδευση δύο ταχυτήτων: την προνομιακή και τη λεγόμενη κοινή εκπαίδευση. Χρέος από τα πρώτα της πολιτείας είναι να εργάζεται, ώστε όλα τα σχολεία να λειτουργούν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Αυτό το πέτυχε η εμβληματική παγκοσμίως, από την άποψη της Παιδείας, Φινλανδία, που δεν έχει ούτε προνομιούχα ούτε καν σχολεία Ειδικής Αγωγής και οι καθηγητές βαθμολογούν τους μαθητές μόνο στις τελευταίες τάξεις της φοίτησής τους. Γνωρίζει τα φροντιστήρια μόνο από πληροφορίες και προφανώς δεν την απασχολεί η αντιπαιδαγωγική αριστεία.
Υπάρχουν Έλληνες γονείς που ξέρουν ποιες είναι οι πραγματικές αξίες και τις ενσταλάζουν φυσικά και διακριτικά στα παιδιά τους. Δεν θέλουν το λεγόμενο πρότυπο σχολείο, αλλά εκείνο της συνοικίας τους. Εκεί, επιθυμούν να μαθαίνουν τα παιδιά, μαζί με τους παιδικούς τους φίλους, την αξία του αγώνα για τη γνώση, τη δικαιοσύνη των ίσων ευκαιριών σε όλους, την ανωτερότητα των δημοκρατικών ιδεών. Ως γονείς, ασφαλώς και επιθυμούν τη μεγαλύτερη πρόοδο, αλλά σε άρρηκτη σύνδεση με το ήθος και την ψυχική αρμονία.
Σήμερα λοιπόν, υπό τις πικρές διαπιστώσεις της πολιτισμικής και οικονομικής κρίσης, ποιο Ελληνόπουλο πρέπει να πλάσουμε; Ένα παιδί εθισμένο στον ανταγωνισμό των σύγχρονων κοινωνιών, με άψυχες γνώσεις, με υστέρηση συναισθηματικής νοημοσύνης, έτοιμο να συμβιβαστεί προκειμένου να επικρατήσει, ένα παιδί και μελλοντικό πολίτη εγωκεντρικό; Ή πρέπει να αποβλέπουμε σε ένα Ελληνόπουλο εμποτισμένο με την ομορφιά των ηθικών αξιών, που θα μάθει στο λαϊκό σχολείο του ότι η γνώση είναι ο δρόμος προς την αλήθεια, η ισότητα βασική αρχή της δημοκρατίας και ο έντιμος αγώνας η δύναμη της ζωής;
Ίσως όμως, αδίκως κουραζόμαστε για την απάντηση. Μια δημοκρατική χώρα βλέπει τα παιδιά της ιδεολογίας της, αλλά χρειάζεται εκ βαθέων θέληση, εμπνευσμένη φαντασία και ακοίμητη εργασία, για να τα αναδημιουργήσει. Και τότε, θα μιλάμε για θαυμαστή αριστεία, για την αριστεία της πολιτείας…
