Τα τέσσερα νέα θύματα από τις πλημμύρες της Πέμπτης 22 Οκτωβρίου 2015 στην Αττική, θα την καταγράψουν πλέον ως μια από τις «ιστορικές» μέρες στο σχετικό κατάλογο, λόγω της απώλειας ανθρώπινων ζωών – και πέραν του απολογισμού σε υλικές ζημιές, σε περιουσίες και υποδομές. Δεν πρόκειται φυσικά για επίλογο μιας τραγωδίας και το αποτέλεσμα της «κακιάς της ώρας» μιας σφοδρής βροχόπτωσης, που είναι θέμα χρόνου να ξανασυμβούν, αλλά για πρόλογο περί των ευθυνών της Πολιτείας για την άμεση αντιπλημμυρική μελέτη και θωράκιση πολλών ευαίσθητων περιοχών του Λεκανοπεδίου.
Στις περιοχές των Αχαρνών, του Καματερού, αλλά και της Κηφισιάς, τέσσερις συνάνθρωποί μας έχασαν άδικα και «φθηνά» τη ζωή τους, στην προσπάθειά τους να μετακινηθούν σε επικίνδυνους, πλημμυρισμένους από ορμώμενους χείμαρρους, δρόμους. Θύματα των «επικίνδυνων αποστολών» που αναλαμβάνουμε οι περισσότεροι, λόγω ανεπαρκούς σχεδιασμού και κακού υπολογισμού των ενδεχόμενων συνεπειών σε καταστάσεις έκτακτων φυσικών φαινομένων.
Γιατί ναι μεν αναμέναμε εκείνη την ημέρα στην Αθήνα τον πρόεδρο Ολάντ, άρα παρακινδυνευμένη και η όποια προειδοποίηση για καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, στην οποία παρόλα αυτά κηρύχθηκαν, έπειτα από κάποιες μέρες, οι κτυπημένοι από την κακοκαιρία δήμοι… Αλλά και η Ελένη στο Καματερό, μια ιδιαίτερα αγαπητή νέα γυναίκα στην τοπική κοινωνία και λόγω της ενασχόλησής στις ποδοσφαιρικές ακαδημίες της ομάδας του Ολυμπιακού Ν. Λιοσίων, δεν προειδοποιήθηκε από κανέναν, όταν μετακινήθηκε με το αυτοκίνητό της την ώρα της μεγάλης νεροποντής, για να πάρει το παιδί της από το σχολείο. Το υπερχειλισμένο και δίχως κανένα προστατευτικό κιγκλίδωμα, μέχρι και σήμερα, παρακείμενο ρέμα της περιοχής, που καταλήγει στο πολύπαθο ρέμα της Εσχατιάς, την παρέσυρε.
Παρόμοιες και ατυχείς οι συγκυρίες και για τους υπόλοιπους συνανθρώπους μας, νέοι επί το πλείστον, που έχασαν τη ζωή τους σε πλημμυρισμένους δρόμους στα προάστια της πρωτεύουσας. Πριν από ενάμιση χρόνο περίπου, μια 23χρονη κοπέλα πέθανε από καρδιακή προσβολή, όταν το όχημά της ακινητοποιήθηκε εξαιτίας της μεγάλης συγκέντρωσης υδάτων από τη νεροποντή, στο Μαρούσι, στην οδό Αμαρουσίου – Χαλανδρίου. Και φυσικά αμέτρητα τα περιστατικά όσων κινδύνευσαν και θα εξακολουθούν να διακινδυνεύουν τη ζωή τους στους δρόμους από τις έκτακτες καιρικές συνθήκες, αλλά και με μια ουσιώδη επισήμανση, για τους μαθητές των σχολείων.
Χιλιάδες μαθητές των δημόσιων σχολείων σε περιοχές που πνίγονταν στην κυριολεξία, μετακινήθηκαν στο σχόλασμα, την ώρα της μεγάλης νεροποντής, χωρίς να έχει υπολογιστεί από κανέναν η σοβαρότητα της κατάστασης. Μάλιστα, υπάρχουν καταγγελίες ότι κάποια σχολεία έκλεισαν νωρίτερα, χωρίς να ενημερωθούν οι γονείς, κάτι που επαναλήφθηκε και την επόμενη μέρα. Και ακόμη χειρότερα; Σχολικά αυτοκίνητα που μετέφεραν και μαθητές με ειδικές ανάγκες, ξεχύθηκαν και αυτά στους πλημμυρισμένους δρόμους, με αποτέλεσμα κάποια από αυτά να ακινητοποιηθούν και να κληθούν τελικά οι γονείς να κάνουν τους… ναυαγοσώστες και να τραβούν το ίδιο… κουπί.
Στη μητροπολιτική περιοχή της Αθήνας, οι πλημμύρες τα τελευταία 55 χρόνια έχουν οδηγήσει στην απώλεια 101 ανθρώπινων ζωών σε εφτά διαφορετικά πλημμυρικά γεγονότα, ενώ από το 1896, οπότε υπάρχουν καταγεγραμμένα στοιχεία, μέχρι σήμερα το σύνολο των θυμάτων εκτιμάται σε 187. Και αν στις δεκαετίες του ’60 ή του ’70, αλλά και ακόμη παλιότερα, ήταν ένα σύνηθες φαινόμενο, απότοκο της ανάπτυξης του αστικού ιστού, με σχεδόν όλα τα προσφυγικά και εργατικά προάστια να χωροθετούνται εντός πλημμυρικών πεδίων και περιοχών με αυξημένους πλημμυρικούς κινδύνους, σήμερα τις πταίει;
Ο δραστικός περιορισμός των ρεμάτων, λόγω ανεξέλεγκτης δόμησης και η παράλληλη αύξηση της επιφανειακής απορροής των υδάτων, λόγω της κάλυψης του εδάφους, η απόρριψη υλικών πάσης φύσεως που φράζουν κοίτες και αγωγούς, η αποσπασματική κατασκευή έργων αντιπλημμυρικής προστασίας, μαζί φυσικά με τη συρρίκνωση των δασικών εκτάσεων από τις πυρκαγιές και την αποψίλωση, που βρίσκονται περιμετρικά των λεκανών απορροής, δημιουργούν ένα εκρηκτικό μίγμα για το Λεκανοπέδιο.
Ο άναρχος σχεδιασμός και εκτέλεση έργων που αποτελούν διαχρονικό φαινόμενο, οδήγησαν πολλές φορές σε βασικά έργα ομβρίων που παραμένουν τυφλά ή δεν έχουν ολοκληρωθεί μέχρι σήμερα και που η ύπαρξή τους μάλλον μεγιστοποιεί προς το χειρότερο πλημμυρικές καταστάσεις και περιβαλλοντικά προβλήματα. Ακόμη, τα κατά καιρούς αντιπλημμυρικά έργα που σχεδιάζονται για να δώσουν τοπικές λύσεις, πολλές φορές μετατοπίζουν τα προβλήματα χωρικά, δηλαδή, δίνοντας μια λύση σε ένα σημείο της Αττικής, δημιουργούν προϋποθέσεις πλημμύρας σε ένα άλλο. Ζητούμενο παραμένει η επίτευξη ενός στρατηγικού σχεδιασμού, ολοκληρωμένου, συνολικού και επικαιροποιημένου.
Σύμφωνα με μελέτη του ΕΜΠ, τα ανοιχτά ρέματα το 1945, είχαν μήκος 1.280 χιλιόμετρα και σήμερα η συνολική επιφάνεια του υδρογραφικού δικτύου στο Λεκανοπέδιο της Αθήνας ανέρχεται σε 430 χιλιόμετρα, που διαιρείται στη λεκάνη απορροής του Κηφισού με έκταση 381,1 χιλιόμετρα και στην αντίστοιχη του Ιλισού με έκταση 48,3 χιλιόμετρα. Μειώθηκαν, δηλαδή, σε ποσοστό 66%. Μόλις το 30% των κυρίων ρεμάτων είναι διευθετημένα σε ικανοποιητικό βαθμό.
Όπως, δε, προκύπτει από μελέτη του ΙΓΜΕ, πριν από μερικά χρόνια, το 80% των νερών της βροχής το απορροφούσε το έδαφος και μόλις το 20% έπεφτε στη θάλασσα. Σήμερα το ποσοστό αυτό έχει αλλάξει δραματικά, αφού μετά το 1975, το 75% καλύφθηκε από δομημένες επιφάνειες και δρόμους δίκτυα, ενώ οι ελεύθεροι χώροι αποτελούν, μόλις, στο 4%. Στα τέλη του 19ου αιώνα, διέσχιζαν το λεκανοπέδιο 700 χείμαρροι, ποτάμια και ρυάκια. Το 1999, ο αριθμός τους ήταν μικρότερος των 70 και σήμερα δεν υπερβαίνουν τα 50. Που χάθηκαν; Μπαζώθηκαν και καταπατήθηκαν. Μόνο στο Λεκανοπέδιο της Αττικής υπολογίζεται ότι έχουν μπαζωθεί και τσιμεντοποιηθεί περίπου 550 χιλιόμετρα ρέματα και χείμαρροι, με τις γνωστές συνέπειες που και σήμερα (για πολλοστή φορά) βιώσαμε.
Τα αντιπλημμυρικά αποτελούν έργα δεύτερης προτεραιότητας, καθώς πρόκειται για έργα που δεν «φαίνονται», αλλά όλοι μοιραζόμαστε τις συνέπειες της ανυπαρξίας τους. Η διοικητική ανεπάρκεια και η σύγχυση αρμοδιοτήτων επικρατεί διαχρονικά στον τομέα της αντιπλημμυρικής προστασίας, αφού υπεύθυνοι είναι παράλληλα το υπουργείο Περιβάλλοντος, η ΕΥ∆ΑΠ, οι ΟΤΑ και οι Περιφέρειες, με ταυτόχρονες επικαλύψεις και μη σαφή διαχωρισμό αρμοδιοτήτων.
Οι πλημμύρες είναι φυσικά γεγονότα που δεν μπορούν να εξαλειφθούν ή να αποτραπούν. Θα μπορούσαν όμως να μετριαστούν και να μειωθούν οι αρνητικές τους επιπτώσεις, ιδίως σε αστικές περιοχές, όπως είναι το Λεκανοπέδιο της Αττικής. Μέσα από την επιστημονική έρευνα για τις πλημμύρες καταδεικνύονται τρία βασικά αίτια που έχουν οδηγήσει στην απώλεια πολλών ανθρώπινων ζωών: η κυκλοφορία πλησίον ποταμών και ρεμάτων, ο εγκλωβισμός σε υπόγεια κτιρίων και ο εγκλωβισμός σε ακινητοποιημένα αυτοκίνητα κατά μήκος πλημμυρισμένων δρόμων.
Μέχρι να υπάρξει ένας σοβαρός σχεδιασμός για έργα αντιπλημμυρικής προστασίας του Λεκανοπεδίου -ιδού η διεκδίκησή τους μέσω ΕΣΠΑ- σημαντικό και πρωταρχικό ρόλο πρέπει να παίξει η διαδικασία ενημέρωσης, ευαισθητοποίησης και προετοιμασίας του κοινού για την αντιμετώπιση των πλημμυρικών κινδύνων, που συνεχίζουν να στοιχίζουν απώλειες σε ανθρώπινες ζωές, εν έτει 2015.
Γιώργος Κανελλόπουλος
