O Γρηγόρης Ε. Παντελόγλου μας συστήνει το βιβλίο του «Η Μαθητεία των Προέδρων» (εκδόσεις «Οσελότος»), ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον μυθιστόρημα που μας μεταφέρει στα ενδότερα της Δημόσιας Διοίκησης της χώρας από τη Μεταπολίτευση έως σήμερα.
Σε μια άκρως ενδιαφέρουσα κουβέντα με τον συγγραφέα μιλάμε για τους χαρακτήρες των ηρώων του βιβλίου, για τις πηγές έμπνευσής του αλλά και για το τι τον επηρεάζει θετικά και τι αρνητικά στην εποχή που ζούμε.
Οι απαντήσεις του κυρίου Παντελόγλου ταξιδεύουν το μυαλό μου. Απαντήσεις… τροφή για σκέψη. Άλλωστε και το βιβλίο του με εντυπωσίασε πολύ κατά τη διάρκεια της ανάγνωσής του.
Και όπως έχει πει και η βραβευμένη Oneta Malorie Blackman «το διάβασμα είναι μια άσκηση ενσυναίσθησης· μια άσκηση στο να περπατάς στα παπούτσια κάποιου άλλου για λίγο».
Συνέντευξη ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΦΡΑΓΚΟΥΛΑΚΗ
Κύριε Παντελόγλου, μιλήστε μας για εσάς ώστε να σας γνωρίσει και το δικό μας αναγνωστικό κοινό. Πότε ξεκινήσατε να ασχολείστε με τη συγγραφή;
Γεννήθηκα στη Σάμο το 1963 και μεγάλωσα στο Καρλόβασι όπου έζησα εκεί την πρώτη δεκαετία της ζωής μου. Οι γονείς μου μετέδωσαν σε μένα τον δικό τους αφηγηματικό κόσμο ως παιδιά της κατοχής και του πολέμου. Στη μάνα δασκάλα χρωστάω την αγάπη μου για το βιβλίο και το θέατρο. Τα χρόνια πέρασαν και βρέθηκα μέσα από περιπλανήσεις (Κοκκινιά – Κορυδαλλός – Παγκράτι) να αποφοιτώ από το 7ο Λύκειο Αθηνών το 1980. Αναγορεύτηκα διδάκτορας Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης από το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών το 1992. Έχω δημοσιεύσει μελέτες που άπτονται του επιστημονικού μου ενδιαφέροντος και επιπλέον έχω μελετήσει την ιστορία του μαζικού κινήματος ανάμεσα στους δύο πολέμους, στην Κατοχή και στον Ελληνικό Εμφύλιο. Τον Δεκέμβριο του 2020 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Οσελότος» το βιβλίο μου με τίτλο: «Το ελληνικό συνδικαλιστικό κίνημα στην Κατοχή και στον Εμφύλιο – Οι παραμορφωτικές συλλογικές συνειδήσεις της κοινωνικής μας ιστορίας στη δεκαετία του 1940». Παράλληλα με τη συγγραφή του διδακτορικού μου στα χρόνια 1986-1992, έκανα μικρές λυτρωτικές λογοτεχνικές απόπειρες για να ξεχνιέμαι από την επίπονη ερευνητική προσπάθεια. Κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής μου θητείας το 1992 στο Κέντρο Εκπαίδευσης στην Τρίπολη, παρατηρούσα και συγχρόνως θαύμαζα έναν συνάδελφο οπλίτη που σε κάθε διάλειμμά του έγραφε συνέχεια. Ήταν ο ευγενικός, οξυδερκής και τρυφερός Άκης Δήμου, που προετοίμαζε συστηματικά και καρποφόρα το μέλλον του και έγινε πολύτιμος για τον εαυτό του και τους άλλους, με το εξαιρετικό και απόλυτα χαρισματικό συγγραφικό του έργο. Σε όλη την υπόλοιπη θητεία μου στη Μυτιλήνη άρχιζα να χτίζω μικρές ιστορίες για την ψυχή και τα όνειρά της. Στη συνέχεια η επαγγελματική και άλλη μου ζωή με παρέσυρε, οι λογαριασμοί όμως με τη λογοτεχνία ουδέποτε έκλεισαν. Χρειάστηκε ένα γερό ταρακούνημα ζωής που με προέτρεψε να διηγηθώ με εικόνες και χειρονομίες τις ιστορίες των ανθρώπων και πιθανά έτσι να τιθασεύσω τις συναισθηματικές μου διακυμάνσεις και την ανισορροπία των εμπειριών μου. Το πρώτο λογοτεχνικό μου βιβλίο με τίτλο: « Ζήσε ΤΩΡΑ! Γλυκό μου… ΡΕ!» κυκλοφόρησε τον Νοέμβριο του 2019 από τις εκδόσεις Οσελότος. Θέλω και από αυτό το βήμα να βεβαιώσω ότι γράφω με απόλυτα μετρημένη φιλοδοξία και πως έχω επίγνωση των αναλογιών μου.
Ποια είναι «Η Μαθητεία των Προέδρων»;
Η «Μαθητεία των Προέδρων» μας μεταφέρει σε έναν μυθιστορηματικό «Οργανισμό» της ελληνικής Δημόσιας Διοίκησης που αποτελούσε ένα πολύχρωμο ψηφιδωτό τοπόσημο των κομμάτων εξουσίας. Ένας «Οργανισμός» εναλλασσόμενης μαθητείας κομματικών και συμπαθούντων στελεχών, που ως δημιούργημα του κομματικού κράτους, αποτελούσε έναν μόνιμο θρόνο για την ενθρόνισή τους. Σαν μια μορφή κληρονομικού κομματικού αξιώματος που λαμβάνεται δικαιωματικά και με σκοπό την απόκτηση εμπειρίας, που θα τη μετέφεραν «ανδρωμένοι», στη συνέχεια, στα υπόλοιπα πεδία εξουσίας. Όφειλαν να περάσουν από εκεί για να νιώσουν στο πετσί τους το κοστούμι του ρόλου τους.
Ο κεντρικός πυρήνας της «Μαθητείας των Προέδρων» συνομιλεί με το κοντινό ιστορικό παρελθόν, μέσα από τις ιστορίες των ηρώων του έργου, από τη μεταπολίτευση ως τις μέρες μας. Οι σχέσεις των κεντρικών υποκειμένων του έργου ως προσώπων εμπιστοσύνης των στελεχών της κεντρικής πολιτικής σκηνής, περιφέρονται σε τροχιά με το γύρω περιβάλλον εξουσίας και φωτίζουν τις λεπτές αποχρώσεις και τα κίνητρα των συμπεριφορών τους, τις φαντασιακές προσδοκίες τους, τις αυταπάτες τους, τις απογοητεύσεις και τις πτώσεις τους, σε συνδυασμό με την επαγγελματική τιμωρία και εξουθένωση των υφισταμένων τους. Ο τίτλος του βιβλίου, λοιπόν, δηλώνει κάτι κυριολεκτικά. Δεν είναι συμβολικός. Πρόκειται για τη μαθητεία στην άσκηση εξουσίας, για τη μαθητεία στην εφαρμογή κομματικών πρακτικών και επιλογών, τις ανεξιχνίαστες προθέσεις των ατόμων, αλλά και την προσωπική τους ευθύνη. Με νοοτροπίες, κουλτούρα, πεποιθήσεις, αισθητική και άλλες εξουσιαστικές συμπεριφορές που διαμορφώνουν έναν συνεχή δημαγωγικό ανορθολογισμό και παραλογισμό στην ελληνική δημόσια διοίκηση.
Τι στάθηκε πηγή έμπνευσής σας για το συγκεκριμένο βιβλίο;
Διαχρονικά παραμένω ανοικτός στην παρατήρηση και στο άνοιγμα στις εμπειρίες. Αναγνωρίζω σπόρους γεγονότων μέσα στην καθημερινότητά μου την προσωπική, τη συλλογική και επαγγελματική, που εσωτερικά με σπρώχνουν να τους κωδικοποιήσω και να τους εξηγήσω· δηλωτικό και στη περίπτωσή μου, ότι η έμπνευση και η έκφραση είναι μια διαδικασία όπου μετέχουν και άλλοι παράγοντες πιο σύνθετοι. Στη συγκεκριμένη περίπτωση της «Μαθητείας των Προέδρων» φαίνεται ότι είχε φτάσει η ώρα, την καταγεγραμμένη μου επαγγελματική εμπειρία στη δημόσια διοίκηση να τη μεταφέρω στον κόσμο της μυθοπλασίας και να ξεδιπλώσω την πλοκή μιας ζωντανής ατμόσφαιρας μέσα από αφηγηματικούς και λοιπούς αυτοσχεδιασμούς. Ελπίζω να κατάφερα να αναδείξω λογοτεχνικά νοήματα και εμπειρίες μιλώντας για τη σχέση ανθρώπων και Θεσμών από τα χρόνια της μεταπολίτευσης έως τις μέρες μας, μέσω των οποίων, εξακολουθούν να συντηρούνται σημαντικές παθογένειες και στρεβλώσεις του ελληνικού κράτους.
Μιλήστε μας για τους ήρωες του βιβλίου σας.
Οι χαρακτήρες των ηρώων δεν αναφέρονται σε αληθινά πρόσωπα. Είναι όμως πολλά πρόσωπα που παίρνουν τον λόγο σε μια ζωντανή ατμόσφαιρα. «Συμβολικές» φιγούρες με πολλαπλούς ρόλους και ετερόκλητες ιστορίες που αποτυπώνουν μια πιο υπαρκτή αντίληψη της πραγματικότητας. Ανάμικτοι συνδυασμοί μέσα στο πέρασμα του χρόνου. Φυσιογνωμίες ώριμες και ανώριμες. Τύποι αισιόδοξοι και απαισιόδοξοι. Ηττοπαθείς και υποταγμένοι. Άχρηστοι και φιλόδοξοι. Έξυπνοι και φιλόδοξοι. Ακέραιοι και τυχοδιώκτες. Αλλά και αγνώμονες, φλύαροι, φυγόπονοι γραφειοκράτες. Αλλά και άλλοι χαμερπείς της μπίζνας και της λαμογιάς. Μια πολύχρωμη συνύπαρξη διαφορετικών εμπειριών που οι χαρακτήρες τους μιλάνε από μόνοι τους. Οι πράξεις τους συνδέονται ζωντανά με το παρόν για να θυμίσουν στον αναγνώστη πράγματα που μπορεί να ξεχνούσε ή πρακτικές που δεν τις είχε καν υπόψη του.
Τι είναι «εξουσία» για εσάς;
Εξουσία· έννοια επίμαχη και με περιεχόμενο πολύ βαθύ και πρόσωπο πολλές φορές ορατό και αόρατο. Άλλοτε στρατηγική, άλλοτε επικοινωνιακή, η έννοια της εξουσίας είναι αυτό που έχει αποκληθεί «ουσιωδώς διαμφισβητούμενη έννοια» μια από εκείνες τις αφηρημένες ιδέες οι οποίες «αναπόφευκτα οδηγούν σε ατέρμονες διαφωνίες γύρω από την αρμόζουσα χρήση τους εκ μέρους των χρηστών τους». Εξουσία· λέξη πολυσήμαντη λοιπόν, με πολλαπλές και ποικίλες σημασίες. Ως καθημερινός και σκεπτόμενος πολίτης, προσπαθώ να την εντοπίσω και να δω την έκτασή της. Αναρωτιέμαι ποιος έχει περισσότερη και ποιος έχει λιγότερη. Σκέφτομαι πώς οι άνθρωποι θέλουν να την κερδίσουν, να της αντισταθούν, να την καταλάβουν, να την τιθασεύσουν, να τη διασφαλίσουν, να την εξημερώσουν, να τη μοιράσουν, να την εξισώσουν ή να τη μεγιστοποιήσουν. Σίγουρα πολλοί θα ήθελαν να την καταστήσουν πιο αποτελεσματική και άλλοι πώς να αποφύγουν τις επιπτώσεις της.
Ποιο είναι το μήνυμα που θέλετε να περάσετε στο αναγνωστικό κοινό μέσα από το βιβλίο σας;
Δεν θα ήθελα να περιορίσω την ερμηνεία του αναγνώστη. Θα προτιμούσα να μείνει ανοιχτό σε ερμηνείες. Ας κρατήσουμε απλά ότι το βιβλίο αφηγείται τις σχέσεις ανθρώπων και Θεσμών στη δημόσια σφαίρα, ιδιαίτερα τις σχέσεις των ανθρώπων του δημόσιου management που επιβλήθηκαν, υποστηρίχτηκαν, αναδείχθηκαν και αλληλοϋποστηρίχτηκαν από τους Θεσμούς σαν «κόρακες και παγίδες που προστατεύουν τα μεν, τα δε». Στον πυρήνα της αφήγησης είναι οι σχέσεις ανθρώπων και Θεσμών στη δημόσια σφαίρα από τα χρόνια της μεταπολίτευσης και μετά που αντανακλούν την πραγματική ζωή. Περιπέτειες και πάθη ανθρώπων και Θεσμών και ιδιαίτερα των προτεραιοτήτων των τελευταίων. Ζήτημα επίκαιρο, αφού αυτοί που έπαιρναν αποφάσεις ως αποτέλεσμα πελατειακής διευθέτησης κρίθηκαν περισσότερο για ηθικά ασυγχώρητες παραλείψεις, αμέλειες και αδιαφορίες τους, και μάλλον λιγότερο από τις πράξεις τους. Πράξεις που έτσι και αλλιώς το πολιτικό βάρος υπάρχει από την αφετηρία και κανείς δεν μπορεί να το διαγράψει. Αυτό αποτελεί το πλέον ηθικό και ουσιαστικό υποκείμενο του έργου.
Κλείνοντας, τι σας επηρεάζει θετικά και τι αρνητικά στην εποχή που ζούμε;
Για τον τόπο μας θα μιλήσω πρώτα. Σε έναν κόσμο που αλλάζει, χρειάζεται άμεσα να ξεφύγουμε από τον μίζερο επαρχιωτισμό μας. Να αναρωτηθούμε πού ζούμε και πώς ζούμε. Ας δούμε ξανά το νέο σκηνικό. Ένα πραγματικό σκηνικό σε μυθική-μαγευτική ατμόσφαιρα ή πολύτιμες αλήθειες που κρύβονται σε κοινή θέα; Υπάρχουν πολλά που μπορούμε να πούμε για τις πρακτικές του δημόσιου διαλόγου. Σε ένα όμως οφείλουμε όλοι να συμφωνήσουμε. Να μην επιτρέψουμε να υποχωρήσει η ιδιότητα του πολίτη με ελευθερία στο λόγο και τη βούληση. Χρειαζόμαστε αντιληπτικότητα της αλήθειας και όχι ισοπεδωτικές κρίσεις. Δεν έχουμε την πολυτέλεια να γινόμαστε τιμητές των άκρων, του ευκαιριακού, του εμφυλιοπολεμικού και της μόνιμης δυσαρέσκειας και διαμαρτυρίας. Η ίδια η πραγματικότητα μας κατευθύνει προς τα κει. Θεόσταλτες και μοναδικές σωτηρίες, άγονες λατρείες, και λοιπές θορυβώδεις και ασυνάρτητες πρακτικές ενός πολιτικού τοπίου κλειστού ορίζοντα, δεν είναι το ζητούμενο σήμερα. Χρειάζεται στοιχειώδης συναίνεση, συμφωνία, ομοψυχία για τα κακά που έρχονται. Και δυστυχώς έρχονται αν, ήδη, δεν ήλθαν. Τα συγκλονιστικά και σκληρά γεγονότα στην ευρύτερη γειτονιά μας και στον παγκόσμιο χάρτη μάς το αποδεικνύουν. Αυτή η νέα πραγματικότητα απαιτεί σήμερα άμεσες και ουσιαστικές απαντήσεις.
Ποιες είναι αυτές οι απαντήσεις κατά την άποψή σας;
Με τον σκοταδισμό δυστυχώς δεν τελειώσαμε. Ο φανατισμός κι η μισαλλοδοξία δεν κάνουν διακρίσεις, δεν έχουν φραγμούς, δεν έχουν σύνορα. Γι’ αυτό χρειάζεται να εμπιστευθούμε τη νέα γενιά, τη γνώση της, τα όνειρά της, τις προσδοκίες της, την πρωτοπορία της, την ανατροπή της. Να εμπιστευθούμε τον δικό της κώδικα ηθικής. Τον δικό της σεβασμό στις ανθρώπινες αξίες. Τη ρηξικέλευθη στάση της ακόμη και αν δεν μπορούμε σήμερα να την κατανοήσουμε. Ελπίζω να βάλει φραγή και να σταθεί εμπόδιο απέναντι στην «καταστροφή», αναζητώντας τη γνώση και τις εμπειρίες του κόσμου. Χρειάζεται βέβαια να βλέπει τη ζωή με τρόπο ερωτικό. Ας μου το επιτρέψετε! «Άδιον ουδέν έρωτος», δηλαδή «τίποτα πιο γλυκό από τον έρωτα».
Οι πολίτες όλου του κόσμου πρέπει να αναζητήσουν διαφυγές από τα εμφανή και άδηλα δεινά. Το ίδιο πρέπει να κάνει και η πολιτική σήμερα παντού, σε όλο τον κόσμο, γιατί οι νέες συλλογικές ανθρωποθυσίες δεν θα αργήσουν. Και όπως εύστοχα περιγράφει ο στιχουργός «ραψωδός φιλόλογος»: «ένα τσιγάρο δρόμος απ’ τα φωτεινά στα σκούρα… Γιατί έχω ακόμα άπειρα πακέτα να τελειώσω / Μα ίσως πάλι, να μη μου παν όπως νομίζω πρίμα/ Και να σβήσω πριν προλάβω ή ανοίξω τη ζελατίνα/ Οξύμωρο; ».
