Γράφει ο Πέτρος Π. Γρουμπός
Ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Πατρών
Στις 28 Οκτωβρίου 1940, η Ελλάδα ύψωσε το ανάστημά της απέναντι στις απαιτήσεις της φασιστικής Ιταλίας του Μουσολίνι.
Με την απόρριψη του ιταλικού τελεσιγράφου από τον τότε πρωθυπουργό Ιωάννη Μεταξά, άρχισε μια από τις πιο δραματικές και ηρωικές σελίδες της Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας. Η Ιταλία απαιτούσε να της επιτραπεί η κατάληψη στρατηγικών σημείων της ελληνικής επικράτειας, ανοίγοντας τον δρόμο για την επέκταση των στρατιωτικών της επιχειρήσεων.
Η Ελλάδα είπε το μεγάλο ΟΧΙ. Αρνήθηκε να υποταχθεί στη θέληση εκείνων που πίστευαν ότι η δύναμή τους τούς έδινε το δικαίωμα να αποφασίζουν για την τύχη άλλων λαών.
Ξύπνησαν μέσα της ο Μαραθώνας, οι Θερμοπύλες, η Σαλαμίνα, το Μεσολόγγι, το Μανιάκι. Αναδύθηκαν οι μνήμες των αγώνων για ελευθερία, η ιστορική παρακαταθήκη των προγόνων και το βαθύτερο νόημα της εθνικής αξιοπρέπειας. «Ου καταισχύνω όπλα τα ιερά». «Ή ταν ή επί τας». Λόγια που συμπυκνώνουν, συμβολικά, μια παράδοση θυσίας και ευθύνης απέναντι στην πατρίδα.
Ήταν μια πράξη θάρρους, αξιοπρέπειας και ιστορικής ευθύνης. Ήταν, θα μπορούσε να πει κανείς, και ένα μεγάλο θράσος: το θράσος ενός μικρού λαού που δεν μέτρησε την ελευθερία του με το μέγεθος του αντιπάλου του, αλλά με την αξία που είχε γι’ αυτόν η ίδια η ελευθερία.
Το ελληνικό ΟΧΙ έγινε σύμβολο αντίστασης στον φασισμό και στον ναζισμό, υπενθυμίζοντας ότι κανένας λαός δεν είναι υποχρεωμένος να παραδώσει αμαχητί την αξιοπρέπειά του.
Ογδόντα έξι χρόνια μετά: ένας κόσμος υπό πίεση
Ογδόντα έξι χρόνια αργότερα, το ερώτημα επιστρέφει με διαφορετική μορφή, αλλά με την ίδια αγωνία:
Σε έναν κόσμο όπου η ισχύς συχνά δοκιμάζει τα όρια του δικαίου, ποιος θα πει το επόμενο ΟΧΙ;
Σήμερα, οι μεγάλες δυνάμεις διαθέτουν τεράστια στρατιωτική, οικονομική και τεχνολογική ισχύ. Οι ανταγωνισμοί τους επηρεάζουν την ειρήνη, την ασφάλεια και το μέλλον ολόκληρων λαών. Το πρόβλημα δεν είναι η ισχύς αυτή καθαυτή, αλλά η μετατροπή της σε δικαίωμα ανεξέλεγκτης επιβολής.
Όταν η στρατιωτική υπεροχή παραμερίζει το διεθνές δίκαιο, όταν τα οικονομικά και γεωπολιτικά συμφέροντα υπερισχύουν της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και όταν η κυριαρχία μικρότερων κρατών αντιμετωπίζεται ως εμπόδιο, τότε η ελευθερία δοκιμάζεται.
Το ΟΧΙ, επομένως, δεν αφορά μόνο την αντίσταση απέναντι σε μια στρατιωτική εισβολή. Αφορά και την υπεράσπιση της δημοκρατίας, της ελεύθερης σκέψης, της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και του δικαιώματος κάθε λαού να καθορίζει το μέλλον του.
Οι λαοί που έχουν ήδη πει το δικό τους ΟΧΙ
Εδώ, όμως, χρειάζεται να σταθούμε σε ένα ουσιαστικό ερώτημα. Μήπως, όταν αναρωτιόμαστε ποιος θα πει το επόμενο ΟΧΙ, παραβλέπουμε εκείνους που το έχουν ήδη πει μετά τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο και μάλιστα, πολλές φορές με βαρύτατο τίμημα;
Ας δούμε μερικά συγκεκριμένα παραδείγματα:
– Για όσους έζησαν εκείνη την εποχή στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο πόλεμος του Βιετνάμ δεν ήταν απλώς μια μακρινή στρατιωτική σύγκρουση. Ήταν μια βαθιά πληγή στην αμερικανική κοινωνία. Περισσότεροι από 58.000 Αμερικανοί στρατιωτικοί έχασαν τη ζωή τους και πάνω από 153.000 τραυματίστηκαν, σύμφωνα με τις επίσημες καταγραφές.
Το Βιετνάμ υπενθυμίζει ότι η στρατιωτική υπεροχή δεν εγγυάται την πολιτική νίκη και ότι το κόστος ενός πολέμου δεν μετριέται μόνο με εδάφη που κατακτήθηκαν ή χάθηκαν, αλλά κυρίως με ανθρώπινες ζωές και με τον πόνο που αφήνει πίσω του.
– Ο ουκρανικός λαός αντιστέκεται στη Ρωσική εισβολή και υπερασπίζεται την ανεξαρτησία και την εδαφική ακεραιότητα της χώρας του.
– Ο παλαιστινιακός λαός εξακολουθεί να διεκδικεί αυτοδιάθεση, ελευθερία και ένα μέλλον με ασφάλεια και αξιοπρέπεια.
– Το Ιράν αντιστάθηκε σθεναρά τους τελευταίους μήνες σε εξωτερικές παρεμβάσεις για την εθνική του ανεξαρτησία λέγοντας καθημερινά ΟΧΙ, στις απαιτήσεις των ΗΠΑ.
– Τέλος, στην Κύπρο, το ζήτημα της παράνομης τουρκικής κατοχής, της διαίρεσης και της αναζήτησης μιας δίκαιης και βιώσιμης λύσης, παραμένει ανοιχτή πληγή. Η αποκατάσταση της ενότητας του νησιού, με σεβασμό στο διεθνές δίκαιο και στα δικαιώματα όλων των Κυπρίων, αποτελεί μια διαρκή πρόκληση για την ειρήνη και τη σταθερότητα στην περιοχή.
Οι περιπτώσεις αυτές δεν είναι ίδιες μεταξύ τους. Έχουν διαφορετικές ιστορικές αφετηρίες, πολιτικές συνθήκες και νομικές διαστάσεις. Τις συνδέει, όμως, ένα ουσιαστικό ερώτημα: πώς μπορεί να προστατευθεί η ελευθερία και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια όταν οι άνθρωποι και οι κοινωνίες βρίσκονται αντιμέτωποι με τη βία, την καταπίεση ή την αμφισβήτηση των δικαιωμάτων τους;
Αν θέλουμε το ΟΧΙ να διατηρήσει την ηθική του δύναμη, οφείλουμε να το υπερασπιζόμαστε με συνέπεια, χωρίς επιλεκτικές ευαισθησίες και χωρίς δύο μέτρα και δύο σταθμά.
Το πραγματικό ερώτημα: ποιος θα σταθεί δίπλα τους;
Αφού τόσοι λαοί έχουν ήδη πει το δικό τους ΟΧΙ, μήπως το μεγαλύτερο πρόβλημα του σημερινού κόσμου δεν είναι ότι λείπει το θάρρος της αντίστασης, αλλά ότι συχνά λείπει η σταθερή και έμπρακτη αλληλεγγύη προς εκείνους που αντιστέκονται;
Ποιοι θα τους στηρίξουν όταν το κόστος του αγώνα τους γίνεται βαρύ; Ποιοι θα υπερασπιστούν το διεθνές δίκαιο ακόμη και όταν αυτό συγκρούεται με τα δικά τους συμφέροντα; Ποιοι θα αρνηθούν να καταδικάζουν την αυθαιρεσία ενός αντιπάλου, ενώ σιωπούν μπροστά σε ανάλογες παραβιάσεις από έναν σύμμαχο; Υπάρχει ευθύνη όλων μας να μη μένει κανένας λαός μόνος όταν αγωνίζεται για θεμελιώδη δικαιώματα και την ελευθερία του.
Και η Ελλάδα;
Η Ελλάδα έχει ιδιαίτερο λόγο να θυμάται το ΟΧΙ του 1940. Όχι για να αισθάνεται ανώτερη από άλλους λαούς ούτε για να ζει διαρκώς μέσα στις δάφνες του παρελθόντος, αλλά για να κατανοεί πόσο πολύτιμη είναι η ελευθερία και πόσο εύθραυστη μπορεί να γίνει η δημοκρατία.
Η ιστορική μνήμη δεν είναι μόνο τιμή προς όσους αγωνίστηκαν στο έπος του 1940. Είναι και ευθύνη απέναντι σε όσους ζουν σήμερα και σε όσους θα έρθουν αύριο.
Το σημερινό ελληνικό ΟΧΙ δεν χρειάζεται να εκφράζεται με πολεμικές κραυγές. Μπορεί να εκφράζεται με τη σταθερή υπεράσπιση του διεθνούς δικαίου, την προστασία της δημοκρατίας, τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, την καταπολέμηση της διαφθοράς και την προάσπιση της ανεξαρτησίας των θεσμών.
