Αποτελεί κοινό τόπο στη συνείδηση του σκεπτόμενου ανθρώπου ότι η ψηφιακή εποχή σηματοδοτεί μία νέα περίοδο στην ανθρώπινη ιστορία, ίσως σπουδαιότερη και από την εφεύρεση της τυπογραφίας το 1450. Προβλήματα που για αιώνες ταλάνιζαν την ανθρωπότητα επιλύονται σήμερα με ασύλληπτη για το παρελθόν ευκολία1.
Γράφει ο Γεώργιος Γενετζάκης, φιλόλογος στο Χαλάνδρι
Οι δυνατότητες που παρουσιάζονται μέσω της σύγχρονης τεχνολογίας προοιωνίζονται ένα θαυμαστό μέλλον2, συγχρόνως όμως και άγνωστο σε κάποιες πτυχές του.
Ωστόσο, όπως κάθε νέο επαναστατικό επιστημονικό επίτευγμα με ευρύτατη χρήση, έτσι και αυτό, εκτός από τα αγαθά που προσφέρει, δημιουργεί ταυτόχρονα πρωτόγνωρα και δυσεπίλυτα προβλήματα που ενίοτε βρίσκουν την κοινωνία απροετοίμαστη, συχνά προκαλούν έντονη επιφυλακτικότητα και ενδεχομένως φόβο σε κάποιους πολίτες.
Κατά τη γνώμη του γράφοντος ένα τεράστιο πρόβλημα που παρατηρείται καθημερινά στην ψηφιακή κοινωνία –αναμφισβήτητα μαζί και με άλλα- είναι η συστηματική μαζοποίηση του συγχρόνου ανθρώπου.
Τα άτομα δηλαδή, ανεξαρτήτως εθνικότητας, υιοθετούν συμπεριφορές αμφιβόλου ποιότητας που προβάλλονται συστηματικά σε παγκόσμια κλίμακα μέσω του διαδικτύου, όπως ο διάχυτος ναρκισσισμός, που θεοποιεί την εξωτερική εμφάνιση, ναρκοθετώντας την ποιότητα των διαπροσωπικών σχέσεων, η συνεχώς αυξανόμενη τάση εξωστρέφειας με την έκθεση στα Μ.Κ.Δ. της ιδιωτικότητας των ατόμων και η συνεπαγόμενη διαμόρφωση της συμπεριφοράς τους από το σύνολο των επιδοκιμασιών–«likes»- καθώς και η χειραγώγησή τους από ψηφιακές «αυθεντίες», η ενασχόληση, κυρίως στο κινητό, με ανούσιες πληροφορίες-ωροσκόπια, ιδιωτική ζωή δημοσίων προσώπων- αποπροσανατολίζοντας την κρίση τους, η «αισθητική» της δερματοστιξίας (τατουάζ) που διαδίδεται ως πανδημία, αλλοιώνοντας την εξωτερική τους εμφάνιση, η ανησυχητική αύξηση της χρήσης καλλυντικών από ανήλικα κορίτσια, σηματοδοτώντας την άκριτη κατανάλωση στην ενηλικίωση, η αποχή από τις δημοκρατικές διαδικασίες με το αιτιολογικό ότι «τίποτε δεν βελτιώνεται», με συνέπεια την προϊούσα αύξηση του λαϊκισμού στην πολιτική, την εμφάνιση πολεμοκάπηλων ηγετών και την καταστρατήγηση του Διεθνούς Δικαίου –π.χ. Πούτιν, Τραμπ, Νετανιάχου.
Φαίνεται να λειτουργούμε σαν υπνωτισμένοι, υποχείρια α-νόητων ψηφιακών εφαρμογών. Συμπεριφερόμαστε όπως οι άλλοι, για να είμαστε αποδεκτοί. Αλλιώς, «παραμένουμε στο περιθώριο». Οι όποιες αντιστάσεις κάμπτονται μπροστά στην πλημμυρίδα των ερεθισμάτων της παντοδύναμης διαδικτυακής μόδας. Ποτέ άλλοτε στάσεις ζωής και απόψεις δεν διαδίδονταν παγκόσμια τόσο γρήγορα, όσο σήμερα. Και ποτέ άλλοτε η ανθρωπότητα δεν παρουσιάστηκε τόσο ευάλωτη σε νέες αμφιλεγόμενες νοοτροπίες σε τόση μεγάλη έκταση.
Ωστόσο δεν απογοητευόμαστε
Αντίθετα, αισιοδοξούμε αντλώντας δύναμη από την ιστορία. Αυτή διδάσκει ότι σε παρόμοιες περιπτώσεις η κοινωνία βρίσκει τελικά τις ισορροπίες της, επιλύοντας –όμως πάντοτε με ανάλογο κόστος- όλες τις καινοφανείς στρεβλώσεις. Έτσι έγινε με την αρχικά αλόγιστη εκμετάλλευση της φύσης στο πλαίσιο της βιομηχανοποίησης και των επιπτώσεων από την υπονόμευσή του περιβάλλοντος, τις οποίες η ανθρωπότητα παλεύει να ανατάξει.
Το ίδιο συνέβη με το κάπνισμα: ενώ αρχικά διαφημίστηκε υπερβολικά, μετά τη σύνδεσή του με τον καρκίνο και την απώλεια εκατομμυρίων ανθρωπίνων ζωών απ’ αυτή την αυτοκτονική συνήθεια, ξεκίνησε η παγκόσμια αντικαπνιστική εκστρατεία. Αλλά και η εκρηκτική διάδοση του κινητού στους εφήβους με τις γνωστές επιπτώσεις της, βρίσκει πλέον τη διεθνή κοινότητα συνασπισμένη για την αντιμετώπισή τους. Το ζητούμενο όμως είναι πόσο σύντομα η παγκόσμια κοινότητα θα συνειδητοποιήσει το κακό που ήδη συντελείται με τη μαζοποίηση και με ποιο τίμημα.
Αναμφισβήτητα, ένα ρηξικέλευθο εκπαιδευτικό σύστημα, προσανατολισμένο στις αναδυόμενες ανάγκες του κοινωνικού γίγνεσθαι, για τη σφυρηλάτηση κριτικής ικανότητας των νέων και κατά ακολουθία αντιστάσεων στην πανίσχυρη μαζοποίηση, θεωρείται ύψιστη ανάγκη –η εκπαίδευση σήμερα ελάχιστα υπηρετεί αυτή την κατεύθυνση.
Επιπρόσθετα, η πολλαπλή κρατική στήριξη της οικογένειας είναι άκρως επιβεβλημένη, για την αποτελεσματικότερη κοινωνικοποίηση της νεολαίας, ενώ οι κοινωνικές διαφημίσεις στην υπηρεσία της παιδείας του συνόλου αποκτούν όλο και μεγαλύτερη σπουδαιότητα.
Ο ψηφιακός κόσμος, παράλληλα με όσα θαυμαστά μάς προσφέρει, μας καλεί να αναθεωρήσουμε παλαιές πρακτικές και να προετοιμαστούμε κατάλληλα, ώστε να τον απολαύσουμε ασφαλέστερα.
1. Steven Pinker, Διαφωτισμός Τώρα, εκδόσεις «διόπτρα» 2021, σελ. 476-500.
2. Θεοφάνη Τάση, Ψηφιακός Ανθρωπισμός ΙΙ, εκδόσεις «Αρμός», 2025, σελ. 99
