Ο αθλητής, όταν προετοιμάζεται για τους αγώνες, πρέπει να προσέχει τη διατροφή του. Συχνά πρέπει να στερείται πολλά και μάλιστα πράγματα που του αρέσουν. Και ο χριστιανός, που είναι πνευματικός αθλητής, προσέχει επίσης τη διατροφή του. Συχνά στερείται πολλά και μάλιστα πράγματα που του αρέσουν. Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι «κακό» να τρως ή ότι «το φαγητό είναι αμαρτία», ούτε ότι ο Θεός «μας τιμωρεί» επειδή απολαμβάνουμε κάτι νόστιμο. Η απόλαυση δεν είναι αμαρτία. Αυτό δεν θα έλεγε και η Κίρκη στον Οδυσσέα;
Η νηστεία, κατά τη γνώμη μου, είναι καλή για τον άνθρωπο, ακόμη κι αν δεν ξέρει το βαθύτερο νόημά της. Αυτό το βαθύτερο νόημα θα προσπαθήσουμε να δώσουμε με συντομία εδώ.
Κατ’ αρχάς, η ορθόδοξη νηστεία δεν είναι θέμα μόνο φαγητού, αλλά και γενικότερης πνευματικής και ηθικής επιφυλακής. Δηλαδή, αν νηστεύω το φαγητό, αλλά συγχρόνως αμαρτάνω με την καρδιά, τις πράξεις ή τις αισθήσεις μου, δεν νηστεύω. Επίσης, αν ακολουθώ νηστίσιμο διαιτολόγιο για λόγους αποτοξίνωσης και σωματικής υγείας, ενώ δεν αισθάνομαι ορθόδοξος χριστιανός αλλά πιστεύω «όλες τις θρησκείες» ή καμία, είμαι μάλλον σε λάθος δρόμο – παρόλο που ο Θεός κάθε λάθος δρόμο μπορεί να βρει τρόπο να τον κάνει σωστό δρόμο. Άνθρωποι από τις παραπάνω περιπτώσεις μπορεί να σωθούν, ωστόσο αυτό που κάνουν δεν είναι ορθόδοξη νηστεία.
Το νόημα της νηστείας θα μπορούσαμε ίσως να το συνοψίσουμε στα εξής:
α) Αποσύρεις τις αισθήσεις σου από τις γήινες απολαύσεις, για να τις στρέψεις προς την απόλαυση της επαφής με το Θεό: δε νηστεύεις για να στερηθείς, αλλά για να απολαύσεις, σε ένα άλλο, ανώτερο επίπεδο απόλαυσης. Γι’ αυτό τις περιόδους νηστείας αυξάνονται οι εκκλησιαστικές τελετές («ακολουθίες») και πυκνώνει η συμμετοχή στη θεία Μετάληψη. Τώρα, τη Μεγ. Σαρακοστή, έχουμε κάποιες από τις πιο αγαπημένες για το λαό μας εκκλησιαστικές τελετές, όπως οι προηγιασμένες θείες λειτουργίες, οι Χαιρετισμοί της Παναγίας (ένα από τα αριστουργήματα της ελληνικής ποίησης), τα Απόδειπνα (από τα οποία προέρχεται ο πασίγνωστος ύμνος «Κύριε των Δυνάμεων») κ.ά.
Εμείς βέβαια τις ακολουθίες τις νιώθουμε σαν αγγαρείες, επειδή είμαστε πνευματικά αναλφάβητοι· όσο προχωρεί όμως κάποιος στην πνευματική ζωή (όπως πολλοί άνθρωποι του λαού μας, είτε μορφωμένοι είτε ολιγογράμματοι) τόσο αισθάνεται «ανέκφραστη ηδονή» από την παρουσία του στην εκκλησία.
β) Αρνείσαι κάποιες απολαύσεις, για να πάψουν να σου είναι αναγκαίες και να μάθεις να επιβιώνεις χωρίς αυτές. Με δυο λόγια, ασκείσαι στη στέρηση, για να αποκτήσεις αυτοκυριαρχία και να μάθεις να απορρίπτεις και «αμαρτωλές» απολαύσεις (π.χ. την ξένη γυναίκα) ή και αμαρτωλή ικανοποίηση αναγκών (π.χ. τα ξένα χρήματα, ακόμα κι αν τα έχεις ανάγκη), αλλά και για να μπορείς να θυσιάσεις την άνετη ζωή σου, αν σου ζητηθεί να προδόσεις τον αδελφό σου ή ν’ αρνηθείς την πίστη σου.
γ) Νηστεύεις, αδελφέ μου, για να μάθεις να είσαι ταπεινός, όχι για να υποτάσσεσαι εύκολα αλλά, αντίθετα, για να είσαι ελεύθερος από το παραπλανητικό διογκωμένο Εγώ σου. Ο Χριστός δίδαξε ταπεινότητα και ο ίδιος, πρωτίστως, ταπεινώθηκε μέχρι θανάτου για όλο τον κόσμο. Χωρίς ταπεινότητα δεν μπορεί να υπάρξει η τεράστια αγάπη, καλοσύνη και συγχώρηση προς όλους που ο ίδιος ο Χριστός ζήτησε.
Έτσι, ενώ έχεις το δικαίωμα να φας ό,τι θες, αποποιείσαι αυτό το δικαίωμα και τρως αυτό που σου λένε κάποιοι άλλοι, οι παπάδες, η Εκκλησία, τα βιβλία των αγίων (αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο πολλοί δεν νηστεύουν – λένε: «οι παπάδες θα Μου πούνε Εμένα τι θα φάω και τι θα κάνω;»). Γι’ αυτό, δεν νηστεύουμε όταν, όπως και όσο θέλουμε, αλλά όταν, όπως και όσο ορίζει η Εκκλησία.
Εδώ η νηστεία είναι το πρώτο βήμα, ενώ το δεύτερο και καθοριστικό χτύπημα κατά του εγωισμού μας (το «σκάνδαλο» για το Εγώ μας) είναι η εξομολόγηση, στοιχείο απαραίτητο για κάθε έναν που θέλει να βαδίσει πραγματικά το δρόμο που οδηγεί σ’ αυτό που δίδαξε ο Χριστός.
Φυσικά, όλα μπορούν να λειτουργήσουν αντίστροφα, ώστε, αν νηστεύω, μπορεί να θεωρήσω πως είμαι καλύτερος από εκείνους που δε νηστεύουν κι αυτό να κλείσει εντελώς την καρδιά μου απέναντι στο Θεό και σε σένα, αδελφέ μου. Τότε η νηστεία μπορεί να λειτουργήσει σε βάρος της σωτηρίας, αυξάνοντας τον εγωισμό μας. Γι’ αυτό τα ευαγγέλια που διαβάζονται στην Εκκλησία τις Κυριακές της Αποκριάς, και ιδιαίτερα την πρώτη και την τελευταία Κυριακή, μια μέρα πριν αρχίσει η Μεγ. Σαρακοστή, τονίζουν ακριβώς -με λόγια του Ιησού Χριστού- ότι η νηστεία δεν αρκεί, αν δεν συνοδεύεται από ταπεινότητα και αγάπη προς όλους, «καλούς» και «κακούς», όπως ο Θεός μάς αγαπά όλους.
Σημειωτέον, ότι η νηστεία διδάσκεται στην Αγία Γραφή: ο Χριστός νήστεψε σαράντα μέρες μετά τη βάφτισή Του στον Ιορδάνη πριν αρχίσει να διδάσκει (Ματθ. 4, 1), και, παρόλο που τόνισε πως ο άνθρωπος μολύνεται απ’ αυτό που βγαίνει απ’ το στόμα κι όχι απ’ αυτό που μπαίνει (Ματθ. 15, 10-20), είπε για το διάβολο: «Αυτό το γένος δε φεύγει, παρά μόνο με προσευχή και νηστεία» (Ματθ. 17, 21). Ο άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος νήστευε, οι πρώτοι χριστιανοί νήστευαν (Τετάρτη και Παρασκευή) κ.τ.λ.
Για να μην παρεξηγηθώ, η νηστεία γίνεται ανάλογα με την ηλικία, την υγεία και τη δύναμή μας. Όμως το πιο απαραίτητο βήμα είναι η εξομολόγηση – από εκεί θα πάρουμε και ευλογία και οδηγίες για τον τρόπο της νηστείας μας και γενικότερα για πολλά θέματα που ίσως σήμερα δεν τα φανταζόμαστε. Και σκοπός όλων αυτών είναι να πλησιάσουμε το Χριστό, όχι απλώς «να νιώσουμε καλύτερα», πράγμα που μπορεί να το επιτύχουμε και με άλλους τρόπους, που όμως μάλλον δεν θα μας οδηγήσουν στην αιωνιότητα που πραγματικά επιθυμεί η καρδούλα μας.
Θεόδωρος Ι. Ρηγινιώτης
