Γράφει η Αδαμαντία Τριάρχη – Μακρυγιάννη: Φιλόλογος
Πολιτικός, καθηγήτρια Πανεπιστημίων και καταξιωμένη διανοούμενη η Μυρσίνη Ζορμπά, 20 Απριλίου 2023, σε ηλικία 74 ετών, αρχίζει το μοιραίο ταξίδι, ωστόσο παραμένει εμβληματική μορφή πολιτισμού, ο οποίος είναι βασικό αίτημα της παγκόσμιας κοινωνίας.
Τη θλιβερή αποχώρηση συνόδευσαν εξαιρετικά κείμενα στον ημερήσιο Τύπο και πρόσφατα, 1 και 2 Ιουλίου, μία όψη εκείνης της πορείας κυριολεκτικά έλαμψε. Δόθηκε ευκαιρία να γίνει ευρύτερα γνωστή η Δανειστική Παιδική Βιβλιοθήκη, που ιδρύθηκε το 2012 στην περιοχή του Σταθμού Λαρίσης και του Μεταξουργείου (οδός Αλκαμένους 11Β) τώρα υπό την ονομασία «Βιβλιοθήκη Μυρσίνη Ζορμπά», ως απόδοση τιμής προς αυτή τη μεγάλη κοινωνική προσφορά της.
Δεν υπερβάλλουμε. Εικόνες σπάνιας ομορφιάς «χτίζουν» μια παιδική βιβλιοθήκη, με παιδιά και εφηβικής ηλικίας σκυμμένα σε βιβλία. Το ενδια-φέρον και η χαρά της ανάγνωσης, η αναζήτηση βιβλίων στα ράφια, η χαρούμενη πνευματικότητα στα νεανικά πρόσωπα, συνθέτουν στιγμές που πολλά σημαίνουν και κατ’ αρχήν υπόσχονται. Όταν δε το νεανικό κοινό περιλαμβάνει και παιδιά μεταναστών ή προσφύγων, το επιβαλλόμενο εγχείρημα προκαλεί ελπίδες για το μέλλον της προβληματικής κοινωνίας μας.
Η Μυρσίνη Ζορμπά σπούδασε Νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Φιλοσοφία του Δικαίου, ως μεταπτυχιακή φοιτήτρια του περίφημου Πανεπιστημίου La Sapienza της Ρώμης. Νεότατη εντάχθηκε στην αντίσταση εναντίον της δικτατορίας 1967 και καθόριζε πάντοτε τη δημιουργική διαδρομή της η βαθύτατη εκτίμηση των δημοκρατικών ιδεών, θεωρώντας τη γενική ισχύ τους μοναδικό θεμέλιο κοινωνικής δίκαιης προόδου.
«Η πολιτισμική δημοκρατία»
Έχοντας διαμορφώσει μια φωτισμένη προσωπικότητα η Μυρσίνη Ζορμπά, επόμενο ήταν, πολύ νωρίς, να οδηγηθεί στην αγωνιστική διεκδίκηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, με έμφαση στον τομέα του πνευματικού πολιτισμού. Με τη διαφορά ότι την ευεργεσία των Γραμμάτων και των Τεχνών δεν την έβλεπε ως προνόμιο των ολίγων και πολυτέλεια, αλλά ως κατάκτηση του κοινωνικού συνόλου, στο οποίο πρέπει να παρέχονται όλες οι δυνατότητες πρόσβασης στην πνευματική ζωή. Έδινε πρωταρχική σημασία στη διαφωτιστική δύναμη του βιβλίου, επιζητούσε την παρουσία του παντού στη χώρα μας και ιδιαίτερα όπου οι οικονομικές ανισότητες αποκλείουν τη διάδοσή του. Οραματιζόταν «την πολιτισμική δημοκρατία», το πολυσήμαντο επιστέγασμα μιας δημοκρατικής χώρας.
Μέχρι τις τελευταίες ημέρες της η Μυρσίνη Ζορμπά παρέμενε στρατευμένη στον πολιτισμό και στο βιβλίο, το δε πλούσιο συγγραφικό έργο της αποτελεί απόδειξη του προορισμού της ζωής της. Ενδεικτικοί είναι οι τίτλοι ορισμένων από τα βιβλία, που είχε υπογράψει: «Η κρατική πολιτική του βιβλίου στην Ελλάδα κατά τη Μεταπολίτευση», είναι το θέμα της διδακτορικής διατριβής της στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Επίσης αναφερόμαστε, «Στα μονοπάτια του Αντόνιο Γκράμσι – Πολιτική και πολιτισμός από το έθνος – κράτος στην παγκοσμιοποίηση» και στην «Πολιτική του Πολιτισμού: Ευρώπη και Ελλάδα στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα».
Από τη θεωρία στην πράξη. Το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου
Μόλις 24 ετών, το 1973, στο περιβάλλον του σκοταδισμού, με «την αισιοδοξία της βούλησης», αρχίζει τις πρώτες προσπάθειες, επιδιώκοντας το άνοιγμα προς το προοδευτικό βιβλίο και προς τη δημοκρατική αφύπνιση των πολιτών. Συνιδρύτρια του εκδοτικού οίκου «Οδυσσέας», διευθύνει εκδόσεις πανεπιστημιακές, πολιτικού στοχασμού, λογοτεχνικές και μια σειρά προοριζόμενη για παιδιά. Παράλληλα εμπλουτίζει το εκδοτικό πρόγραμμα μεταφράζοντας η ίδια εκλεκτά συγγράμματα αλλοδαπών δημιουργών.
Μετά την αποχώρηση από τον «Οδυσσέα», στο μέσον της δεκαετίας του ’90 με τη συμβολή του αείμνηστου Θάνου Μικρούτσικου, τότε υπουργού Πολιτισμού, αναλαμβάνει να διαμορφώσει σε θεσμό το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου, το ΕΚΕΒΙ που ιδρύουν. Επιδιώκεται η χάραξη μιας εθνικής πολιτικής, που θα στηρίξει το βιβλίο και θα συντονίζει την πορεία του. Καλύπτεται ένα μεγάλο κενό της πνευματικής μας ζωής και ως πρώτη διευθύντρια του οργανισμού καταβάλλει σκληρές προσπάθειες για τη λειτουργία του και προωθεί το ελληνικό βιβλίο στο εξωτερικό.
Δυστυχώς, με την έναρξη των μνημονίων το ΕΚΕΒΙ καταργείται, χωρίς να αντικατασταθεί μέχρι σήμερα. Η Μυρσίνη Ζορμπά ως υπουργός Πολιτισμού, τον Απρίλιο του 2019, με το νομοσχέδιο για τη σύσταση «Οργανισμού Βιβλίου και Πολιτισμού», επιχειρεί την επανίδρυση ενός φορέα για το βιβλίο, αλλά οι εκλογές Ιουλίου 2019 δίνουν τέλος στο σχεδιαζόμενο σπουδαίο εγχείρημα.
Το «Δίκτυο για τα Δικαιώματα του Παιδιού»
Η Ελληνίδα, που ήθελε με το βιβλίο να αλλάξει τον κόσμο, ποτέ δεν μένει αδρανής. Έχοντας βαθιά γνώση των κοινωνικών αναγκών και μεγάλη αγάπη για τον άνθρωπο, ιδιαίτερα δε για κάθε παιδί χωρίς δυνατότητα πρόσβασης στον πολιτισμό, πριν από είκοσι περίπου χρόνια ιδρύει το «Δίκτυο για τα Δικαιώματα του Παιδιού». Όλα τα παιδιά, ανεξάρτητα από την εθνική τους καταγωγή, τα προσεγγίζει υποδειγματικά. Πολύ σωστά, στα πρόσωπά τους βλέπει πολίτες! Η μικρή ηλικία και συχνά οι άνισοι όροι της ζωής τους, οδηγούν τη Μυρσίνη Ζορμπά στον αγώνα να εξασφαλιστούν τα δικαιώματά τους στην ελεύθερη σκέψη και στο σεβασμό της δικής τους φωνής. Στεγάζονται αυτές οι προσπάθειες στο Εργαστήρι Πολιτισμού και στη Δανειστική Παιδική Βιβλιοθήκη του Δικτύου.
Η έμπνευση παίρνει τη μορφή πράξης και η σύνθετη λειτουργία του Δικτύου προκαλεί θαυμασμό. Ανθίζει μόνο με την αφοσίωση αυτής της χαρισματικής Ελληνίδας και με τη συνοδοιπορία πλειάδας φίλων, συγγραφέων, εκδοτών, ενθουσιασμένων με την ιδέα να δώσουν νόημα ζωής στα παιδιά. Τα βιβλία και οι ποικίλες δράσεις της νεανικής στέγης χαράζουν δρόμο προς τον πολιτισμό, ενώ οι εκδόσεις στις μητρικές γλώσσες όλων των παιδιών της γειτονιάς τα κάνουν υπερήφανα για την πρώτη πατρίδα τους. Το Δίκτυο δημιουργεί έναν κόσμο νεανικών κοινών ενδιαφερόντων και συναισθημάτων, που επηρεάζει και τις οικογένειες, με αποτέλεσμα να επικοινωνούν και με την πάροδο του χρόνου να ξεθωριάζουν οι διαχωριστικές γραμμές μεταξύ του ντόπιου και του αλλοδαπού πληθυσμού. Η Μυρσίνη Ζορμπά είχε πει κατά την ανάληψη των καθηκόντων της ως υπουργός Πολιτισμού (από τον Αύγουστο του 2018 έως τον Ιούλιο 2019): «Έμαθα πολλά από το Δίκτυο … στις πιο δοκιμασμένες γειτονιές της Αθήνας. Στάθηκε με αλληλεγγύη στις πιο δύσκολες στιγμές της κρίσης, φέρνοντας μαζί τις οικογένειες των μεταναστών και των μόνιμων κατοίκων της πόλης, όπου ο πολιτισμός, τα βιβλία, οι τέχνες ήταν η κοινή γλώσσα επικοινωνίας. Γιατί ο πολιτισμός δεν είναι κόσμημα για να φαινόμαστε όμορφοι».
Ιδέες και συναισθήματα
Προσφέρει όμως, ψυχική ομορφιά το «Δίκτυο για τα Δικαιώματα του Παιδιού». Η Μυρσίνη Ζορμπά, στα χρόνια του ατομισμού και των συμβιβασμών, υπήρξε πρωτοπόρος με μια μικρή κατηγορία φωτισμένων ανθρώπων. Αρχίζοντας από την προσπάθεια δημιουργίας παιδικών βιωμάτων ανθρωπισμού – πολιτισμού, αγωνίζονται για έναν κόσμο δικαιοσύνης.
Δυστυχώς δεν βλέπουμε πια το χαμόγελο και το διεισδυτικό βλέμμα της Μυρσίνης, αν και πολλά ακόμη μπορούσε να ζήσει και να μας δώσει. Το έργο, η έκφραση της ζωής της, είναι θεμελιακής αξίας και κανονικά πρέπει να συνεχιστεί και να επεκταθεί, από το πιο μακρινό χωριό μέχρι τις πολυπληθείς συνοικίες μας. Οι δυσκολίες πολλές… Εάν όμως, αρκετοί αρχίσουμε να μεριμνούμε έστω για τον διπλανό μας άνθρωπο, τότε υπάρχει ελπίδα… Γιατί, παρά τη μεγάλη αξία και τη σημασία μιας εμπνευσμένης φωνής, τελικά πολλά χέρια χρειάζονται για τη δημιουργία μιας υγιούς κοινωνίας.
Μακάρι να μας εμπνέει το πάθος της Μυρσίνης Ζορμπά για το βιβλίο. Πίστευε ότι τα βιβλία είναι σαν τα ρόδια. Τα ανοίγεις και ξεπηδούν ιδέες και συναισθήματα. Είναι πόρτες για να ανοίξεις και να δεις τον κόσμο.
Από τα βιβλία ξεπηδούν ιδέες και συναισθήματα! Τα βιβλία στεγάζουν αυτά που μας λείπουν… Εάν όντως αγαπάμε τα παιδιά μας, ας αποβλέπουμε σε ιδέες και συναισθήματα. Ο δρόμος είναι δύσκολος. Αλλά ο μόνος που οδηγεί σε καλύτερες μέρες.
Σημείωση: Το διαδίκτυο παρέχει πλήθος πληροφοριών για τη διαδρομή της Μυρσίνης Ζορμπά. Εξαιρετικό ήταν το άρθρο της Βασιλικής Τζεβελέκου, με τον τίτλο «Το έργο της Μυρσίνης Ζορμπά περνάει στην αθανασία». (Εφ. Συν. 30-6-2023).
