ΕΡΕΥΝΑ – ΚΕΙΜΕΝΟ:
Χρήστος Νικολόπουλος
Δρ. Θεολογίας – Βυζαντινολόγος
ΜΕΡΟΣ Α’
Ονομασία
Η πανάρχαιη ονομασία του όρους όπως αναφέρεται από τον ιστορικό Θουκυδίδη (5ος αι. π.Χ.) ήταν Βριλησσός (από την ονομασία του όρους αποκλήθηκε η σημερινή περιοχή των Βριλησσίων που βρίσκεται στους πρόποδες του βουνού). Οι λέξεις που λήγουν σε -σσός ή -ττός όπως, Ιλισσός, Παρνασσός, Λυκαβηττός, Αρδηττός, Υμηττός είναι πελασγικής προέλευσης (πριν από τον 10ο αι. π.Χ.). Ο γεωγράφος Στράβων (1ος αι. π.Χ.) χρησιμοποιεί και αυτός τον όρο Βριλησσός.
Τα γνωστά μάρμαρα του βουνού, από τα οποία χτίστηκαν τα μνημεία της Ακρόπολης, ονομάζονταν Πεντελήσιοι λίθοι και υπήρχαν στη θέση Άσπρα Μάρμαρα. Έχουν υψηλά ποιοτικά χαρακτηριστικά με χρώματα από χιονόλευκα έως κυανόλευκα. Κατά τον γεωλόγο Lepsius εξορύχθηκαν 400.000 m3 μαρμάρου. Σήμερα έχουν σταματήσει να λειτουργούν, λόγω των ανεπανόρθωτων καταστροφών που προξενούσαν στο περιβάλλον.
Την εποχή του περιηγητή Παυσανία (2ος αι. μ.Χ.) το βουνό πήρε την ονομασία Πεντελικό: Ὄρη δὲ Ἀθηναίοις ἐστὶ Πεντελικὸν ἔνθα λιθοτομίαι. Ο ίδιος ο περιηγητής επισημαίνει επίσης ότι πάνω στο Πεντελικό όρος υπήρχε άγαλμα της θεάς Αθηνάς. Ίσως η νεότερη ονομασία να προέρχεται από τα πέντε έλη που υπήρχαν στην περιοχή. Το τελευταίο έλος, μία τεράστια εποχιακή λίμνη, το Θάλωσι ή Βουλισμένη, που βρισκόταν στους πρόποδες του λόφου του προφήτη Ηλία, στη Νέα Πεντέλη, πριν λίγες δεκαετίες μετατράπηκε σε γήπεδο ποδοσφαίρου. Την εποχή της Τουρκοκρατίας άλλαξε πάλι ονομασία, αφού όπως επισημαίνεται σε πατριαρχικό σιγίλλιο του 1611, του πατριάρχη Νεοφύτου Β’ (1602-1603, 1607-1612), που απευθύνεται προς τη «θείᾳ πατριαρχικῇ καὶ Σταυροπηγιακῇ μονῇ τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου τοῦ Γενεσίου ἐν ἔτει, ζριθ» (είναι το σημερινό μοναστήρι του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου και του αγίου Εφραίμ που βρίσκεται στη Νέα Μάκρη) αναφέρει ότι το μοναστήρι βρίσκεται «ἐν τῷ τῶν Ἀμώμων ὄρει». Το Πεντελικό όρος λοιπόν, την εποχή της Τουρκοκρατίας, λόγω του πλήθους των ασκητηρίων και των πολλών μοναχών που ασκήτευαν στην περιοχή, είχε αποκληθεί ως το βουνό των αμώμων, δηλαδή των καθαρών, των αγνών, των άμεμπτων.
Το Λατομείο της Σπηλιάς
Ένα από τα πιο γνωστά αρχαία λατομεία που υπήρχαν στη θέση Άσπρα Μάρμαρα είναι και το Λατομείο της Σπηλιάς. Το Λατομείο της Σπηλιάς ή η σπηλιά του Νταβέλη, όπως είναι γνωστό στον κόσμο, βρίσκεται μία ώρα, με τα πόδια, βόρεια της μονής Πεντέλης, μέσα στην περιοχή των αρχαίων λατομείων, σε υψόμετρο 700 μ. Κατά τη διάρκεια της μεγάλης εξόρυξης της περιοχής, κατά τον 5ο αι. π.Χ., για το κατάλευκο μάρμαρό του, αποκαλύφθηκε η μέχρι τότε φυσική υπόγεια (τυφλή) σπηλιά. Ο αρχιτέκτονας Μανώλης Κορρές πιστεύει ότι ο Παρθενώνας κτίστηκε από το μάρμαρο που εξορύχθηκε από αυτό το λατομείο.
Η σπηλιά έχει μήκος 62 μ. και πλάτος 45 μ. Εξωτερικά της σώζονται λείψανα μιας υδατοδεξαμενής και ένα ισχυρό μεσαιωνικό προτείχισμα. Το τείχος αυτό παλαιότερα καταλάμβανε όλο το πλάτος του στομίου του σπηλαίου. Στο εσωτερικό της σπηλιάς παρατηρούνται μία σαρκοφάγος σπασμένη σε δύο κομμάτια και αρκετά μεσαιωνικά κεραμικά. Επιπλέον διακρίνονται δύο κτιστές δεξαμενές και μία δισυπόστατη εκκλησία. Η σπηλιά είχε χρησιμοποιεί από τη βυζαντινή εποχή ως ασκητήριο μοναχών. Η δεξιά εκκλησία, η οποία είναι ολόκληρη λαξευμένη στον βράχο, είναι αφιερωμένη στον άγιο Σπυρίδωνα, ενώ η αριστερή εκκλησία, η οποία έχει το σχήμα μονόκλιτου ναού μετά τρούλλου στηριζομένου σε τέσσερις ογκώδεις τετράγωνους πεσσούς, είναι αφιερωμένη στον άγιο Νικόλαο. Στο δεξί τμήμα του αγίου Σπυρίδωνα έχουν σκαλιστεί, πάνω στον βράχο της σπηλιάς, άγγελοι, αετοί και ισοσκελείς σταυροί με την εξής επιγραφή: Χριστε βοηθι τω δουλου σου Σω…ινου αμην και τοις μετα αυτοις δεσποτα δεχ(ου) αγιε Χριστε την επινυχιαν. Επιπλέον σώζεται και μία άλλη επιγραφή με απόσπασμα από τον 90ο ψαλμό: ο κατικο(ν) ε(ν) βοηθια του υψιστου (ε)ν σκεπη του θεου του ουρανου. Κατά τον αρχαιολόγο Σωτηρίου οι παραστάσεις ανάγονται στον 7ο αι. μ.Χ., ενώ η παλαιότερη εκκλησία στον 11ο αι. μ.Χ. Ένας τάφος σώζεται κάτω από το δάπεδο της εκκλησίας του αγίου Νικολάου και αρκετοί άλλοι τάφοι στα πλευρικά τοιχώματα του ναού σε μορφή τοξωτής θήκης (arcosolium). Στα μεσαιωνικά χρόνια ήταν συνηθισμένο φαινόμενο οι νεκροί να θάβονται κάτω ή γύρω από τις εκκλησίες. Αυτό όμως που έκανε πασίγνωστη τη σπηλιά ήταν, εκτός από τη χρήση της ίσως από τον λήσταρχο του 19ου αι. Νταβέλη, το οποίο αμφισβητείται αρκετά, η ύπαρξη, στον
πάτο της σπηλιάς, ενός υπόγειου στενού λαξευτού ορθογώνιου διαδρόμου με στεγοειδή οροφή, ο οποίος μετά από κάποια μέτρα τερματίζει σε υπόγεια πηγή. Λόγω της ύπαρξης αυτού του διαυγέστατου τρεχούμενου νερού της πηγής, δημιουργήθηκε το ασκητήριο των μοναχών. Η ύπαρξη αυτής της σήραγγας, η οποία χρονολογείται από την εποχή που η σπηλιά χρησιμοποιήθηκε ως αρχαίο λατομείο, οδήγησε στα νεότερα χρόνια τη δημιουργία πολλών φανταστικών και εξωφρενικών θεωριών. Αστήριχτες θεωρίες αναφέρουν ότι η σπηλιά συνδέεται με το μέγαρο της Δούκισσας Πλακεντίας στην Πεντέλη ή τη μονή της Πεντέλης ή το εκκλησάκι της αγίας Δύναμης στην οδό Μητροπόλεως στην Αθήνα. Κάθε κοινωνία αρέσκεται να συνδέει τις τοπικές σπηλιές με τη δημιουργία λαϊκών θρύλων.
Η αρχαία οδός της λιθαγωγίας
Για την κατάβαση των τεραστίων μαρμάρινων ογκολίθων, οι αρχαίοι Έλληνες κατασκεύασαν μία κεκλιμένη οδό καταγωγής. Λόγω της μεγάλης κλίσης του εδάφους είχε προτιμηθεί να κατασκευαστεί ένα κτιστό καλντερίμι πάνω στο οποίο θα γλιστρούσαν, φορτωμένα με μαρμάρινους όγκους, έλκηθρα. Εκατέρωθεν της οδού καταγωγής υπήρχαν και σώζονται ακόμα και σήμερα, οπές τετράγωνης διατομής 33×33 εκ. στις οποίες τοποθετούσαν πακτωμένους πασσάλους με σχοινιά. Σύμφωνα με τον Μ. Κορρέ, τα σχοινιά χρησίμευαν μόνο για να ασφαλίζουν την ολίσθηση του ελκήθρου, ώστε η ταχύτητά του να διατηρείται περίπου σταθερή. Η δύναμη αντιστάσεως παρείχετο από τον πάσσαλο στα σχοινιά μόνο ως δεσμός τριβής μεταξύ περιελίξεων και ξύλου. Οι περιελίξεις ήταν δύο ή τρεις και οι δούλοι δεν κατέβαλαν ιδιαίτερη προσπάθεια. Απλώς άφηναν λίγο-λίγο το σχοινί, ώστε να αυξομειώνεται και να ρυθμίζεται η δύναμη τριβής. Ο Μ. Κορρές αναφέρει ότι το σύστημα μοιάζει με ένα πολύ παλαιότερο, το οποίο χρησιμοποιήθηκε στην αρχαία Αίγυπτο, για την καταβίβαση ογκολίθων στους κατηφορικούς διαδρόμους των ταφικών μνημείων. Σήμερα σώζεται ένα τμήμα της, νότια της σπηλιάς, μεταξύ των υψομέτρων 500 και 700 και αρκετές οπές. Η οδός αυτή περνούσε παράλληλα με τα αρχαία λατομεία, μέχρι το σημείο όπου ένας κάθετος δρόμος την έτεμνε. Στο σημείο αυτό γινόταν μεταφόρτωση του ογκολίθου από το έλκηθρο στα κάρρα. Η οδός των κάρρων ταυτίζεται σήμερα με την οδό Περικλέους στη Νέα Πεντέλη και στη συνέχεια με τη λεωφόρο Πεντέλης στα Βριλήσσια και στο Χαλάνδρι.
Στο επόμενο το Β’ Μέρος
